Puntland

Dowlada Puntland ee Soomaaliya أرض البنط
Calan Astaannta Qaranka
Astaanta Calanka Soomaaliyeey Toosoow
Caasimada		Garoowe
Luuqada(ha) Looga hadlo		Af-Soomaali
-	Madaxweyne	Cabdiraxmaan faroole
-	Madaxweyne kuxigeen	Cabdisamad Cali Shire
Cadadka Dadka
-	2010 qiyaas	1,300,000
Lacagta		Shilin Soomaali
Wakhtiga		EAT

Puntland Af-Carabi:( أرض البنط) waa maamul ku yaalo woqooyi bari ee dalka Somaaliya, maamulkaan caasimadiisa waa Garoowe ee gobolka Nugaal. Puntland waxee xuduud la leedahay somaliland oo ka xigta Galbeedka iyo Gacanka Cadmeed oo ka xiga Woqooyiga, dhinaca Bariga neh waxaa ka xiga Badweynta Hindiya, dhinaca Koonfurta neh waxaa ka xigo Gobolada dhexe ee soomalia, Koonfur Galbeed neh waxaa ka xiga wadanka Itoobiya.Puntland waxaa degan 1 kiiba 3 shacabka somalia oo dhan, waxaa degan dad ka badan 4 miliyan oo qof. Magaca Puntland waxuu kayimi dhulkii uduga oo ay aqoonjireen ganacsato carbeed gaar ahaana masaarida oo gobolada waqooyi bari kadhoofsan jiray uduga sida kumanaan sano kahor

Dowlada Puntland

Dowlada Puntland ee somaliyeed waxaa la asaasay 1998ii, waxaana asaasay isimo ,siyaasiyiin,ganacsato,culimaa,udiin ,haween dadka ugu caansanaa ee isugu yimi shikii GAROWE kadhacay 1998 waxaa kamid ahaa madaxweynihii hore ee dowlada DFKMG Cabdullaahi Yuusuf Axmed, islaan maxamed islaan muse ,xasan abshir,cabdiraxman faroole ,sababta loo sameeyay maamulkaan wuxuu ahaa si loo badbaadiyo shacabka woqooyiga. Maamulka puntland aad ayuu uuga duwanyahay maamulka kale ee somaliland. Puntland ma raadinooso kala goynta dalka somalia, dadkaan waa dad wadaniyiin ah . shacabka puntland run ahaantii waa dad markasto raadiyo isku keenta shacabka soomaaliyeed. Puntland waxee leedahay maamul xukumo iyo barlamaan u gooni ah iyo wasiiro maamulo shacab woqooyiga. Madaxweynihii ugu horeeyay ee puntland woxoo ahaa Cabdullahi Yuusuf, waxaa ku xigay nin lagu magacaabo Yusuf Xaaji Nuur oo asiga neh madaxweyne puntland ka ahaa 1da Luuliyo 2001 ilaa 14 Nofeembar 2001, waxaa ku xigay nin la dhoho Jaamac Cali Jaamac oo asiga neh madaxweyne ahaa 1sano, kadib neh waxaa madaxtinimada markale ku guuleestay cabdullahi yusuf, woxoona xilka iska dhiibay markoo noqday madaxweynaha DFKMG, waxaana ku xigay nin la dhoho Maxamed Cabdi Xaashi oo asiga neh 1sano madaxweyne ahaa, waxaa ku sii xigay nin la dhoho Maxamuud Muuse Xirsi oo ku magac dheer "Cade", ninkaan woxoo 5sano madaxweyne ka ahaa maamul goboleedka puntland, waxaa ku sii xigay madaxweynaha hadda ee Cabdiraxmaan Maxamuud faroole oo madaxweyne noqday 2009.

caasimada puntland

File:Groe view.jpg

GAROWE

Garoowe waa caasimadda dowlada puntland ee somaliyeed, Garoowe ayaa waxay soo martay maraxalado kala gedisan. Haatanna waxay maraysaa heerkeedi ugu sarreeyay. Magaalada Ayaa xarun u ah hay ado dowliya iyo kuwa aan dowli ahayn,qunsuliyado,ururo maxali ah , kuwa NGO ah,radio stations,TV IWM. Garowe waxaa ku yaal Meelo aad iyo aad u qurxoon suuqaaq iyo bacadlayaal aad iyo aad u camiran Jawiga ayaa had iyo goorba ah mid aan qaboow saa'ida iyo kulayl saa'idana aan lahayn qorraxda ayaa inta badan waxaa ku dahaaran cadar iyo daruuro. Garowe waxaa kunool dad kor udhaafaya 257,300 waxaa lagu tilmaamaa magaalooyinka ugu kobaca badan soomaaliya. waa magaalo loo tago dalxiiso waxay leedahay meelo taarikhi ah oo aan lasookoobikarin

TAARIIKH

Gobolada Waqooyi bari waxay lahaayeen qaab dowladeed oo soo jireen ah, ilaa bilowgii qarnigii 19aad, kuwaas oo lagu magacaabi jiray sida, Boqortooyadii Majeerteenya (1901-1927) oo ka dhisnayd Gobolada bari iyo nugaal, Boqortooyada Mudug (1885-1925), Boqortooyada Sanaag Bari (1896-1925)

Boqortoyooyinkaasi uma dhisnayn qaab maamul dowladeed oo casri ah, laakiin waxay lahaayeen maamul iyo ciidan dhisan oo ilaaliya Nabdgelyada, Arimaha bulshada, iyo siyaasada, Sadexda saldano waxay lahaayeen xiriir ganacsi dhaexdooda iyo mid ay la lahaayeen India iyo gacanka carbeed. Waxay dhoofin jireen Xoolaha nool, Maydi iyo malmalka, Waxayna ku soo bedelen jireen raashin iyo qalab.ganacsigaasi wusuu si gaar ah u horumariyey Boqortooyadii Majeerteeniya qaybtii dambe ee qarnigii 19aad iyo bilowgii qarnigii 20aad.

Gumaystaha Talyaaniga iyo Ingiriiska ayaa xoog ku qabsaday saldanooyikaas (1923-1927), Kuwaas oo dumiyey qaabkii dhaqaale iyo siyaasi oo jiray.

Gumaysiga Talyaanigu wuxuu si gaar u burburiyey ganacsigii jirey, wuxuuna khasbay in Dalka talyaaniga laga soo dejiyo waxkasta oo ganacsi ah, loona dhoofiyo cusbada, maydiga, mooska kuwaas oo ay dhoofinayaan shirkado talyaani ah lagana soo dejiyo Magaalada Muqdisho. Burburinta ganacsigii iyo awoodii soo jireenka ahayd ee goboladan waxay waxyeelo weyn u gaysatay dhaqaalihii iyo qaabkii nololeed ee shacabka., sidaa darteed waxay kaliftay inay ganacsatadii iyo xirfadlayaashii goboladan ay u guuraan koonfurta Soomaliya si u helaan fursad ganacsi iyo mid shaqo.

Sidoo kale gumaystihii talyaanigu wuxuu si khasab ah ugu musaafuriyey magaalada muqdisho, qoyskii, qaraabadii iyo taageerayashii muhiimka ahaa ee Saldanadii Mudug.

Si la mid ah Saldanadii Bariga Sanaag waxaa gumaystaha Ingiriisku ugu masaafuriyey si khasab ah Jasiirada Seychelles .

Burburinta dhaqaalaha iyo minguurinta ay Gumaystayashu u gaysteen saldanooykii soo jiraaka ahaa ee goboladan, waxay ku salaysnayad in laga ilaaliyo bulshada soomaaliyeed kacdoon xornimo doon ah. Gumaystahu wuxuu dalka ka talinayeen Bartamihii (1920 – 1960), ka dibna dowladahii soomalidu waxay ka talinayeen ilaa 1960-1990

Ka dib burburkii Dowladii Somaaliyeed bilowgii 1991, SSDF oo ka mid ahayd jabhadahii ka soo hor jeeday dowladii markaa jirtay oo keliya ayaa ku sugnayd gobolada markaa la oran jiray Waqooyi Bari hadana ka mid ah gobolada ku bahoobay Dowlad Goboleedka Puntland.

Madaxdii SSDF oo taageero buuxda ka haysata shacabka, waxay culayska saareen siday goboladan uga daafici lahaayeen xoogaga ka soo duulay koonfurta Soomaliya oo ay horkacaysey jabhada la yiraahdo USC (1991-1993), iyo urburkii Al-itihad oo isku dayey inay xukuntka goboladan si xoog ah ula wareegaan 1992, labada xoogba waa laga adkaaday, guulahaasi waxay SSDF u yeeshay awood siyaaso iyo mid ciidan oo aad looga tixgeliyey soomaaliya inteeda kale.

Dhismihii Dowlada

Ka dib markii wadatashiyo badan ay yeesheen isimada, siyaasiyiinta, aqoonyahanka, ganacsatada, iyo qaybaha kala duwan ee bulshada ku nool goboladan, ayaa waxaa la go'aansaday in magaalada Garoowe lagu qabto shir loo wada dhan yahay kaasoo ujeedadiisu ay ahayd in la dhiso maamul dowlad goboleed. Islamarkaas waxaas ku soo biiray Gobolada Sanaag iyo Sool oo kula bahoobay Maamulaka cusub Goboladii laysku oran jiray Waqooyi Bari.

Shirkaas waxaa ka soo baxay bartamihii 1998, Dowlad Goboleedka Puntland, taasoo leh sadexda awoodood oo kala ah, Golaha Wakiilada oo dhan 66 Xilibaan oo lab iyo dhedigba leh, Garsoorka , iyo Golaha Xukuumada oo leh Madaxwayne iyo madaxwayne ku-xigeen.

Sida uu qeexayo Xeerka 1aad,. ee axdiga ku meel-gaarka ah ee lagu dhisay Puntland.

Waxqabadka Dowlada Puntland

WASAARADA ARRIMAHA GUDAHA PUNTLAND Miisaaniyadaha Degmooyinka. Markii u horaysay Wasaaradda Arrimaha Guduhu waxay ku guuleysatay inay Miisaaniyado u samayso qaar ka mid ah Degmooyinka Puntland walow aan Degmooyinka oo dhan loo samayn hadana waxaa loo sameeyey 9 Degmo o ka tirsan Degmooyinka Miisaaniyadaas oo isu dheeli tiraysa Dakhli & Khara. Waxayna ka kooban tahay Saadaasha/ Odorosida Dakhliga soo gelaya Degmooyinka ee la filayo & Kharashka ku baxaya hawlaha Degmadda taas oo sahashay in D/hoose lagula xisaabtamo Dakhliga soo galay & sida ay u kharash gareeyeen , Miisaaniyadda Degmooyinku waxay ka mid noqonayaan Dakhliga Guud ee Dowladda dhexe (GDP).

Liiska Degmooyinka loo sameeyey Miisaaniyadaha & Qiyaasta Kharash & Dakhli ee Degmooyinkaas

1. Garoowe 21,031,284,000
2. Boosaaso 39,878,352,000
3. Gaalkacayo 27,000,000,000
4. Qardho 7,012,671,000
5. Carmo 5,615,040,000
6. Buurtinle 1,224,000,000
7. Dangorayo 3,729,408,000
8. Xarfo 2,400,000,000
9. Waaciye 4,774,584,000

Degmadda Wadarta Guud ee Miisaaniyadda Sh.so/

WASAARADA CAAFIMAKA PUNTLNAD

Xaalada Guud ee Caafimaadka Puntland

Waxaa si joogta u shaqeynaya oo adeegyada caafimaadka joogta bixiyey 86 xarumaha hooyada iyo dhalaan, 8 Isbitaal heer gobol, 9 Isbitaal 7 xarumaha qaaxada, 5 xarumaha barista iyo la talinta cudurka Ej-Ay-Fii Aydhiska, 10 xarun oo caafimaad dhimirka, 6 xarun quudinta nafaqda iyo 212 Baro caafimaad. Xarumahaas caafimaadka waxa ay dhamaantood ku kala yaalan dhamaan degaanada Puntland heer gobol ilaa tuulo. Guud ahaan xaalada caafimaad ee dalka waa mid degan waxaana si dhameystiran loo xakameeyey cuduraddii dilaacey 3 bilood ee la soo dhaafey.

Kor u qaadista wadashaqeynta hayadaha

Waxa la sameeyey nidaam wadashaqeyn hayadaha ka shaqeeya caafimaadka Puntland si wax ku ool u noqdaan mashaaricda ay nagalaa shaqeeyan Hayadaha caalamiga ah.

Hubinta iyo controlka daawada

Waxaa wasaarada u suurto gashey in la helo labo mashiin oo ah kuwa lagu baarey tayada daawada oo la dhigay Magaalada Bosaso (Dekada) iyo Garowe. Waxaa ay wasaaradu magacowday gudi dib u eega nidaamyada ilaalinta kontoroolka daawada. Waxa socda dib u eegista iyo hirgelinta sharciga caafimaadka ,Waxa hirgeshey in la mamnuuco ka ganacsashada daawada qaaxada ee goobaha ganacsiga ah.

hirgalinta siyaasada (ISKA WAX U QABSO)

Waxa wasaaraddu si fiican ugu wacyi gelisey bulshada reer Puntland ka qeyb qaadashada caafimaadka guud Waxa ay wasaaraddu ka shaqeysay isku xirka Jaaliyada dibada ee reer Puntland si ay gacan fiican uga geystaan caafimaadka Bulshada .

Kormeerada iyo qiimeynta Wasaaradda Caafimaadku waxay kormeero iyo qiimeyn kusoo samaysay Gobalada iyo Degmooyinka Puntland guud ahaan waxaana kormeerada qayb ka ahaa Madaxda Wasaaradda Caafimaadka ugu sareysa iyo Shaqaalaha gurmadka Caafimaadka oo wata daawooyinkooda si ay u baaraan caafimaadka bulshooyinka degan degmooyinka laamiga ka fog.

Shirarka caalamiga ah ay wasaaradu lagu martiqaadey

Waxa ay wasaarada caafimaadka ka qeyb gashey shirar caalami ah oo ka dhacay wadamada soo socda laguna soo bandhigey baahiyaha puntland WADAMADA: kenya, Uganda, Moroco, Tunisia, Jabuti, Oman, egypt, Swirtzerland, Turkey, Malaysia, Italy, Qatar, UAE, UK and Germany

Qaab dhismeedka Xukuumadda Puntland

Dowlad Goboleedka Puntland waxay leedahay sadex waaxood oo dowli ah.

Golaha Xukuumada Golaha Wakiilada Golaha Garsoorka

Madaxwayne

Madaxwaynahu waa awooda ugu saraysa dowlada wuxuu astaan u yahay midnimada Puntland, madaxwaynuhu waa Taliyaha ciidamada qalabka sida.

Madaxwaynaha waxaa doortay Golaha Wakiilada, Mudada xilku waa 5 Sano, dhamaadka mudada Xilka, wuxuu xaq u leeyahay in uu dib u tartami karo

Madaxwayne ku xigeen

Madaxwayne ku xigeenku wuxuu kaaliyaa Madaxwaynaha sidii uu gudan lahaa xilkiisa, Waa sii-hayaha Xilka madaxwaynaha marka uu maqan yahay.

Madaxwayne ku xigeenka waxaa doortay Golaha Wakiilada, Mudada xilku waa 5 Sano, dhamaadka mudadaa Xilka wuxuu xaq u leeyahay in uu dib u tartami karo

Wasiirada

Wasiirada waxaa magacaaba Madaxwaynaha isaga oo la tashanaya Madaxwayne Ku-xigeenaka, Howlgalka wasiiradu waa inay la taliyaan Madaxwaynaha, isla markaana waxay ka masuulyihiin xiriirka golaha wakiilada dhinaca siyaasada dowlada iyo Adeega. Shaqada Maamulka dowlada waxaa fuliya qaybo kala duwan, qayb kasta waxaa madax u ah Wasiir, wuxuuna ka masuul yahay xiriirka golaha wakiilada ee wasaaradiisa. Shaqaalaha wasaaradu waa xirfadlayaal ayasan shaqadoodu ku xirayn isbedel ka dowlada,

Golaha Wakiilada

Awooda xeer dejinta waxaa leh Golaha Wakiilada, oo dhan 66 xildhibaan kana wakiil ah dhamaan gobolada puntlanad, Golaha wakiiladu waxay dhexdooda ka doortaan Afhayeen iyo labo ku-xigeen.

Afhayeenka golaha wakiilada wuxuu maamulaa kal fadhiga golaha isla markaana hubiyaa tixraaca dastuurka, ku xigeenadu waxay kaaliyaan afhayeenka gudashada xilkiisa, Golaha wakiiladu waxay leeyihiin gudiyo daba gal ku sameya xukuumadu sida ay u fuliso Adeega bulshada.

Garsoorka

Garsoorku wuu ka madax banaan yahay, xukuumada iyo golaha wakiilada Qaybaha garsoorku waa (a) Maxkamada sare (b) Maxkamada Rafcaanka, (c) Maxkamada Darajada hoose.

Gudomiyaha Garsoorka ee Maxkamada sare oo aha tan ugu saraysa, waxaa magacaaba Madaxwaynaha, waxaana ansaxiya Golaha Wakiilada.

Juqraafi

Puntland waxay khariidad ahaan dhacdaa Bariga Soomaliya, Waxay xuduudo la wadaagtaa. Galbeedka waxaa ka xiga Gobolada Waqooyi-Galbeed, Waqooyiga bari Gacanka Cadmeed, Koonfur-bari waa Bad waynta Indiya, Koonfur waa Gobolada dhexe ee soomalia, Koonfur-Galbeedna waxaa ka xiga Wadanka Itoobiya.

Dowlad Goboleedka somaliyeed ee Puntland baaxadeedu waa 212,510 km², waxay u dhigantaa sadex meelood-meel (1/3) qiyaastii baaxada guud ee Soomaliya.

Cimilada

Cimilada Puntland waa kulayl, Celceliska Cimilada maalintii waxay u dhaxaysaa 27C ilaa 37C, gobolada qaarkood sida Howdka mudug, Gobolka sool, sanaag bari dooxooyinka Nugaal iyo buuralayda bari waxay leedahay hawo furan iyo kulayl dhexdhexaad ah. [siciido guray warsame]

Roobka

[[Roobabka degaanada puntland way ku yaryahiin waxyna ka da,aan inta badan 4jeer sanadkii kaasoo ay laqabaan dhamaan degaanada Somalia ee kale marka laga reebo kuwa dhaca dhulbaraha Puntland waxay leedahay webi qalalan ama biya mareeno kuwa ugu waaweyn dhulka somalidu degto waxaana kamid ah Toga ;Nugaal iyo Dharoor .Jaceel . banaanka Nugaal iyo Xargaga iyo degaano biya mareen yaryar oo ku teedsan buuraha Cal sanaag iyo mid Bari ee degaanada puntland

Roobka waxaa la helaa xiliyo kala duwan, waxaa lagu qiyasaa 400mm oo roob ah sanadkii, Reer guuraagu waxay inta badan Biyaha ka helaan ceelal iyo harooyin, waxaa jira afar xili oo kala ah

Maalmaha la xuso

ida luliyo /1 july 1da august maalmaha ciida ah maalmaha inrernetional ka ah

Note

Dhaqaalaha puntland Puntland waxay leedahay dhaqaale aad u baaxad weuyn oo leh kabayaa aad u adag. waxayna dhaqalaaah u kalabaxaan BEEYADA, MAYDIGA, XABAGTA, MURAHA, Dhinaca Xoolaha puntland waxay lawadaagtaa soomaliya inteeda kale xoolaha nool dhinaca bada puntland waxay leedahay kaydka kaluunka soomaliaya sadexmeelood ama 3/1. Dhinaca Macdanta waxay leedahay Emerald.Ruby. Deimond. iyo Dhagxaan farabdan oo qaali dhinaca mainska waxay leedahay Dhuxul Dhagax, Milix, Maar, Sibir, ama Shamiito, Bir, yuraniyom, almunium dhinaca oil ka Waxaa mara Labo wabi oo oil ah Waxan lakala yiraahdaa Dharror iyo Nugaal blocks waxaa intaas dheer ceelka ugu wayn somaliya inta la ogyahay oo kuyaala sool gaar ahaan holhol. Dhoofinta Xoolaha ayaa ah dhaqaalaha ugu weyn puntland iyo canshuuraha badda iyo bariga ayaa weliba si heersare ah ushaqeeya taasoo ay kasoo xaroodaaan dakhli farabadan . waxaa kaloo jirta dhaqaale ka soo xerooda garoomada diyaaradaha ee puntland laakiin dhaqaalahaas faraha badan waxayna ku baxdaa mushaarka ciidamada iyo shaqaalaha dowlada,

Puntland	Gobol	Caasimada	Degmo	Masaafo	Calanka
	Ayn	Buuhoodle	3	n/a
	Bari	Bosaso	7	n/a
	Karkaar	Qardho	5	n/a
	Haylaan	Dhahar	3	n/a
	Mudug	Galkacyo	4	n/a
	Nugaal	Garowe	5	n/a
	Maamul Goboleedyada Soomaaliya
· Asania Awdalland · Galmudug · Hiiraan State  · Maakhir · Mareeg State · Puntland  · Soomaaliland · Ximan iyo xeeb

<jibril ali shire>