Togdheer

Togdheer

Gobolka Togdheer ee	Soomaaliya
Caasimada	Burco
Weyninka	38 663 km²
Shacabka	920 871 (2009 [1])
isku dhawaan	24,36 inh./km²
Bogga internetka	'

Togdheer waa Gobol ku yaalo waqooyiga Soomaaliya.Gobolkaan wuxuu xuduud la leeyahay gobolada kala ah Woqooyi Galbeed, Sanaag iyo Sool, koonfurta neh waxaa ka xigo Ismaamulka soomaali galbeed ee Itoobiya.caasimada gobolku waa Burco. .Gobolkaan waxaa ku yaalo magaalooyin taariikh weyn leh, oo xarun u ahaan jirtay daraawiishta. Magaalada Cayn oo ka tirsan maamulka waxee ku taalaa gobolka togdheer.Gobolkaan waxaa loogu magac daray wabiga yar ee togdheer.

Taarikhda waxbarasho ee gobolka

Urur siyaasadeedka Horseed ee Somaliland Warsaxaafadeed ka soo baxay xafiiska gudoomiyaha. Ilaahay ayaa mahadi u sugnaatay subxaana watacalaa. Bismilaahi raxmaani raxiin. Aniga oo ku hadlaaya magacayga, magaca Urur siyaasadeedka horsed iyo magaca guud ee dhalinyarada Somaliland , waxan salaam sharaf iyo karaamo huwan hawada u marinayaa dhamaan umada reer Somaliland meelkasta oo ay jogaan gaar’ahaan umada reer Somaliland oo aan leeyahay salaama calayku waraxma tulaahi wabara kaatu. Waxaan jecelahay ugu horayn haddaanu nahay maamulka Urur Siyaasadeedka Horseed ee Somaliland, waxaa nala muuqatay inaanu wax ka yara tilmaamno Xaglo daaca ka muuqda xukumada cusub ee Axmed Siilaanyo , hadaba xagladaacaas aan idiin sheegnay waa xaga amaanka guud ee dalka oo wakhtigan qarka u saran in uu dalkani khal khal galo sida wadamada jaarka ah qaarkood oo tusaale fiican inoo noqon kara ama inoo ahba , haddaba inkastoo ay badanyihiin dhibaatooyinka iyo xurgufuhu ayaa waxaa haboon ina farta lagu fiiqo kuwa ugu waawayn ee aanu isleenahay geedi socodka dimuquraadiyada ayay dhaawac wayn gaadhsiinayaan ayaanu iftiimin ku yara samaynaynaa, sida aad wada ogtihiin ama aad ka wada dheregsantihiin mandaqadan waxaa faro baas ku haya groups xag jiro ah oo dhamaan mandaqada ku haya faro baas isla markaana Somaliland ay ku jirto meelaha la bar tilmaameedsanaayo lana doonaayo in kala danbaynta iyo hanaanka dimuquraadiyada ka jirta labaabiinaayo, hadaba shacabka Somaliland oo aan odhan karo waa udub dhexaadka dalkan oo geed gaaban iyo mid dheerba u fuulay sidii xasiloonida iyo jiritaanka dalkooda u sugi lahaayeen ayaan jeclaystay inaan kala dar daarano sugi taanka amaanka guud oo sii xumaanaya . Waxaan yagana ogaysiinayaa ama u sheegayaa xukumada cusub ee Axmed Silaanyo inay jiraan warar aanu ka helayno xagaas iyo beledka dagaaladu dhabarka ka jebiyeen ee la dalaa dhacaaya maydadka iyo dhaacawa waa caasimada koonfurta weeye ee muqdisho, in halkaas laga soo maleegaayo shirqoolo aan odhan karo waa khataraha waa wayn ee dalkani leeyahay hadaba cida soo maleegaysa waxaa ugu horeeya kooxda la magacbaxday Alshabaabu Shadaadiin oo sida wararku sheegayaan soo dhexraacaaya kulamada waawayn ee ay sanadkiiba mar samaystaan wadaada la yidhaahdo tabliiqa isla markaana qalabkooda iyo hubkoodaba halkaas ku soo dhex qarindoonaan, hadaba inagoo inbtaaba la wada socona ogna dhaqdhaqaaqa ay wadaan alshabab iyo cidkasta oo ah cadowga Somaliland dalkani iyo dadkni marnaba in la hoosaasiyo wax dhici kara maaha , waxaan mar labaad fari lahaa ama usheegi lahaa inagoo og inuu sirdoonkii qaranku baaba’yahay inntii ay dawaldani wadanka qabsatayna uu meesha ka sii baxay sirdoonkii dalku si kastaba ha u dhacdee dhinaca kale xaga police ka lafgtiisu faro ku godis ayuu leeyahay sababtana waxay u badantahay aqoon ala’aan xaga maamulka sare ah, hadaba dhamaan ciidanka nabad gelyada dalka waa in xuduudaha dalka soo gelistooda iyo ka bixistoodba la adkeeyo isla markaana sida baraha chiek poin ga loo yaqaan lagu sameeyo baadhitaano faro badan oo runtii ka qayqaadan karta sugi taanka amaanka dalka guud ahaanba insha allah waxaan rajaynayaa in fariintaas ay dhamaanba qaadan donaan cidkasta oo ay khusayso isla markaana heegan la galo dawlad iyo shiciba lagana hortago shirqoolada qarsoodiga ah ee lagu soo wada dalkan Somaliland horena lagu soo bar tilmaameedsadday xurumaha muhiimka ah ee sida maqaamka ugu sareeya ee dalka laga xukumo oo ah madaxtooyada,xafiiska hay’ada hurumarinta qaramada midibooy ee UNDP iyo weliba safaarada dawalda Ethiopai , maantana barbarkay ka baxdaa waa bakaylo galeen . Sida aad la wada socotaan dalkan Somaliland, waxaa inbadanba ka taagnaa jaahwareer xaga siyaasada gudaha iyo ta debedaba ah oo dalkan ku keentay habacsanaan baahsan oo ay ugu wayntahay xaga amaanka guud oo la odhan karo kamuu danbayn xukumadii la odhan jiray daaqo dhaaf magaceeda ee uu hogaamiyaha ka ahaa daahir riyaale kaahin iyo asxaabtiisii lana odhan karo rutnii waxay ka soo baxday xukumadaasi xagii aamaankii guud ee dalku lahaa, hadba sida aynu la wada socono Axmed Maxamuud Siilaanyo iyo xukumadiisa cusibi dalka waxay ka dhaqaajisay Hurumar lataaban karo oo aan lahayn inkiraad indhaha bilaa aadanka ahna laga qarin Karin,hadba hadaanu dal haysan amaan hurumarkaa uu gaadhay meel ma gaadhaayo oo waa dhalanteed waxaanu la mid yahay migaalada muqdisho ee caasimada kuunfurta Somalia waxaa ku yaal suuq wayn oo la yidhaahdo Bakaaraha suuqaas waxaa ka socda hurumar dhinac walba leh oo ganacsigu ha u batee dhinaciisa kale ee suuquna dab ayaa ka kacaaya ama wuu gubanayaa oo waa amaan daro iyo caadadeed, hadaba waxaan ugu socdaa ilaahay inaguma keenee sidaa koonfurta oo kale xukumada siilaanyo waxay ku guuldaraysatay sugitaankii amaankii guud ee dalka hadaan isku dayo inaan qodob qobod u qaado amaandarada soo korodhay ee Somaliland waa wax macruuf ah cid walibana ogtahay waana sidan. Sida aad la wada socotaan shacabka somalilandnow dalkan Somaliland Bari ilaa galbeed waxaa ka jira xiisado colaadeed oo ay isugu jiraan qaar beeleedyo iyo qaar jabhadood intuba. Waxaa kale oo aad wada ogtihiin dhamaantiin inay maamul goboleedyada qaarkood ay ku jiraan diyaar garoow farobadan oo ay kaga hortagaan ciidamada mutadawiciinta ah ee qaranka J.S ee tebeyaan habacsanaanta xaga maamulka guud ah ,ilaahay mahadii dalkani ma iilanaayo sababta oo ah waa dal iyo dad wanaag ka talis ah oo aan marnaba xumaan iyo cadaalad daro kula dhaqmin jaarkooda, taasna waxaa cadaynaysa inay iska soo galeen hubkii iyo aaladihii lagula dagaalami lahaa dalkan iyo dadkan oo wakhtigana lagu hayo airport ka cigaal Int ee migaalada hargaysa ee caasimada Somaliland ,waxaana rajaynaynaa inay dawaldu dalaabadii ku haboonayd ka qaadaan qolyahan ilaahay subxanaa watacaalaa inoo soo gacan geliyay waa nimco ilaahay inagu manaystay dalkani inaanu marnaba la kulmin hagardaamo shisheeyo soo maleegay Waxaa yana jira budhcad beriyeed ama tuugta tuugada baahansan ka bilaabantahay migaalada hargaysa gudeheeda oo aan odhan karo waxaa aan lahayn taladii lagu qabqaban lahaa kooxdaa yare ee kawada caasimada dhidbta iyo qalalaasaha oo runtii kufilan Police iyo maamul midaysan oo ka qaybqaata qabqabashadaa budhcada ee amaankii caasimada waxyeeleeyay, waxaan kala garan wayay migaalada hargaysi waxay ahayd iyo guud ahaan dalkuba meelaha geeska Africa ugu amaanka badan wakhtiyadii daahir riyaale maantana waxaa la odhan karaaba wadanku waxaa uu u baahanyahay badbaadin xaga amaanka ah oo ciidanka qaranka iyo ciidanka police ka labaduba ay ka hawlgalaan oo ay geed dheer iyo mid gaaban u fuulaan adkaynta amaanka qarankan oo cid waliba masuuliyadi ka saarantahay weliba hadaad ciidanka taihiin masuuliyadi idinka saarantahay dheeraad ah waayo dalkani cida uu sugayaa waa ciidamada. Hadaba Urur Siyaasadeedka Horseed ee Somaliland waxaa uu diyaar u yahay inuu umada Somaliland la socodsiiyo lana qaybsado dhib iyo dheef intaba ,waxaanu la soconaa oo aanu il dheer ku eegaynaa xaalada guud ee dalku kusuganyahay oo aan odhan karo ufiirsasho badan ayay u baahantahay. Waxaan ilaahay ka baryayaaa inuu dalkan iyo dadkan ka saaro kala daadsanaanta iyo habacsanaanta ku dhex jirta isla markaana dareenkooda iyo muwaadinimadoodana ka dhigo tii hurumar iyo badhaadhe gaadhsiisa umada Ilaahay waxaan ka baryayaa inuu dalkii guulaysta iftiina u noqda dhamaan mandaqadan africa ee aynu ka mid nahay gaar ahaana geeskan Africa laguna dayan lahaa. Ilaahay waxaan ka baryayaa dawladeena inuu ka dhigo dawladii waayo aragnimo iyo il dheer ku maamusha dalkan iyo dadkan intaba isla markaana gaadhsiisa hurumar . Gudoomiyaha Urur Siyaasadeedka Horseed ee Somaliland Mudane: c/xakiim cawil x aadan Sida aynu kawada dharagsannahay dalkeenani Somaliland waxaa soo maray burbur balaadhan oo ay u gaysteen xukuumadii kaligeed taliska ahayd ee Siyaad barre, waxaa guud ahaan baaba’ay dhamaan xarumihii caafimaadka waxbarashada, waxaana xusid mudan in taliskaasi weerarro dhina cirka iyo lugtaba kula kacay dadkii rayidk ahaa ee ku dhaqnaa dalkani Somaliland.

Burburkaa uu gaystay keligii taliye Siyaad barre ayaa waxa uu saameeyay waxbarashadii waxaana uu cagaha u laabay jiil dhan oo uu dhaafiyay da’doodii waxbarashada,hadaynu u soo laabanno gobolkan Togdheer waxaa dhulka la sinmay dhammaan dhismayaashii gobolka,waxaa kale uu saamayn wayn ku yeeshay dhanka waxbarashada da’ yarta gobolka Togdheer. Kadib ka bogsashadii dagaalkii uu Siyaad Barre kula jiray shacabka reer Somaliland waxaa dib loo bilaabay arimihii asaasiga ahaa ee ay u baahnaayeen shacabka reer Somaliland, iyadoo waxbarashada da’ yarta xoogga la saaraayay, waxaana arrintaasi gacan wayn ka gaystay dawladaha reer Yurub oo inoo soo marin jiray caawimooyinka haayadaha Caalamiga ah ee ay kamid ahayd UICEF. Wakhtigaasi wixii ka danbeeyay waxaa dib u soo kabtay waxbarashada dalkani Somaliland, iyada oo la bilaabay heerka koowaad ee waxbarashada dugsiyada hoose oo ahaa 1 ilaa 4aad, hadaynu u soo laabano heerka waxbarasho ee gobolkan Togdheer waxaa uu isna kala sinnaa gobolada dalka burburkii uu u gaystay keligii taliye Maxamed Siyaad Barre, waxaase uu gobolku kadib xornimadii uu ka xoroobay maamulkii madoobaa ee kaligi taliye Siyaad uu maalinba maalinta ka danbaysa kor u sii kacay heerkiisa waxbarasho isaga oo maamulka gobolka iyo kan dalkuba ay ku dadaalayeen sidii ay dalkan waxbarashadiisa uga midho dhalin lahaayeen. Waxaa si xawliya kor ugu kobcay mudo yar inkasta oo ay jirtay caqabado badan oo soo foodsaaaray masuuliyiintii iyo qorayaashii manhajyada ardayda wax loogu dhigayay, waxaana sidaynu kor ku soo xusnay gacan wayn arintaasi ka gaystay wadamada reer Yurub oo kaalmada inoo soo marinayay haayadaha Caalamiga ah . Waxbarashada gobolkan Togdheer waxay kor u kacday in ka badan 95% waxaa kaloo iyana xadi beelay dugsiyada gaar ka looleeyahay oo aad arkayso dugsiyo badan oo ku yaalla magaalda daafaheeda oo laga dhigto luuqado iyo xirfado intaba, waxaa kaloo iyana kordhay jaamacadaha gobolka halka ay awelki hore gobolku lahaan jiray jaamacadda gobolka oo qudha (Jaamcada Burco) waxaad inta badan ku arkaysaa hotellada waawayn ee gobolka xaflado si isdaba jooga loogu qabanaayo kumanaan arday ah oo qalin jabinaysa taasina waxay ku tusaysaa korodhka waxbarashada ee gobolka . Dowladda uu gadhwadeenka ka yahay Madaxwayne Axmed Maxamed Maxamuud Siilaanyo waxay ku dhawaaqday in ay bilaash ka dhigtay waxbarashada dugsiyada aasaasiga ah ee hoose iyo dhexe, taasi ayaa ka farxisay balaayiin dad oo kamida Umadda reer Somaliland halka ay qaar kalena ka naxeen waxaaa arintaasi ku farxay dhamaan umadii laga qaadi jiray laavagta dugsiyada, iyadoo inta badan ay ku haysay dhibaato badan , waxaa dhici jirtay in ay waalidku cadho daraadeed ay u qabtaan shaqo kasta oo ka hortimaadda, inkasta oo aanay jirin wax shaqo ah ay qabtaanba hadana waxay inta badan ka fakari jireen sidii ubadkooda aan loogu soo eryi lahayn taas oo ay bad iyo beriba ay u mari jireen, waxayna ogaayeen in uu sugaayo macalin la sugayo (nin la sugayoow adna yaad sugin) dadka iyagu aan ku farxin lacag la’anta ay wasaaraddu ku dhawaaqday waxaa kamid ahaa macalimiintii ka qaadan jiray ardayda lacagta xad dhaafka ah, taasna waxaa kuu cadaynaysa qayladii aadka u dheerayd ee kasoo yeedhaysay afka macalimiinta iyagoo ay qaar kasooo horjeesteen go’aan kii wasaarada waxbarasha halka ay qaarna ka caajiseen bixinta xiisaskii ay siin jireen ardayda. Hadaba mar aan la kumay arday kamida ardayda dugsiyada hoose dhexe oo lagu maga caabo C/risaaq Maxamed Ismaaciil ayaa waxa uu ii sharraxay qaabka uu dusigoodu shaqeeyo “Waxaan dhigtaa dugsiga hoose iyo dhexe sare ee Shiikh Ibraahin, dugsigayagu waxaa uu kamid yahay dugsiyada ugu ardayda badan, uguna dhismayaasha badan ee gobolka waxaa dugsigayaga ku dhacay isbadel wayn, kadib markii wasaaraddu ku dhawaaqday in ay ka daysay ardayda dugsiyada hoose iyo dhexe fiigii ay ka qaadi jireen macalimiintu waxaana hoos u dhac laga dareemayaa heerka waxbarasho ee dugsiga waxaa ay macalimiintayadu ku dhawaaqeen inay la shirayaan, waxaana aan ku faraxsannahay isbadalka uu ku dhawaaqay Maddaxwaynahayagu”. Dhanka kale waxaan la kulmay qaar kamida maamulayaasha dugsiayada hoose iyo dhexe ee gobolka oo ii sheegay in ay macalimiintu ka cabanaysay dhanka dhaqaalaha oo ay sheegeen in aanay kaafinayn noloshooda iyo tan reerkoda. Wakhtigan waxaa dugsiyada gobolkan Togdheer laga dareemayaa hoos u dhac ku yimid waxbarashada dugsiyadii ay dawladdu ka daysday fiigii, iyada oo aanay la qabin dugsiyada kale ee gaarka loo leeyahay.