Aarsame
| Meelaha ay ku badan yihiin | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Luqada | |||||||||
| Diinta | |||||||||
| Dadka ay dhalyo wadagaan | |||||||||
|
Reer Geedoow, Soomaalida |
Aarsame (Af-Ingiriis: Arsame, Af-Carabi: آرسامي) waa beel ka mid ah beelaha Soomaaliyeed ee inta badan deggan Soomaali Galbeed, iyadoo sidoo kale laga helo qaybo ka mid ah Soomaaliya iyo Kiinya.
Dulmar
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Aarsame waa beel Soomaaliyeed oo ka tirsan beel-weynta Reer Geedoow (Rer Gedow), kana mid ah bulshooyinka taariikh ahaan degganaa hareeraha Webiga Shabeelle. Beesha waxay saldhig ku leedahay degmada Qallaafo iyo deegaannada ku xeeran ee Soomaali Galbeed, halkaas oo beerashada iyo dhaqashada xooluhu ay laf-dhabar u yihiin nolosha bulshada. Xubno ka tirsan beesha ayaa sidoo kale deggan qaybo ka mid ah Soomaaliya, gaar ahaan gobollada Hiiraan, Shabeellaha Dhexe, Shabeellaha Hoose, magaalada Muqdisho iyo sidoo kale qaybo ka mid ah Kiinya.
Magaca
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Magaca Aarsame wuxuu la xiriiraa awoowe Aaroow Aw-Raamey, oo ah awoowaha ay beeshu ku abtirsato. Magacaas ayaa muddo ka dib noqday magaca guud ee lagu aqoonsado faraca ka soo jeeda awoowahaas.
Abtirsiin
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sida ku xusan abtirsiinta lagu kala gudbiyo taariikhda afka (Oral history), Aarsame wuxuu ka tirsan yahay silsiladdan abtirsiineed:
- Axmad
- Geedoow
- Aaroow
- Gabiible
- Muuse
- Aw Raamey
- Aaroow (Aarsame)
- Aw Raamey
- Muuse
- Gabiible
- Aaroow
- Geedoow
Sida ku xusan hiddaha abtirsiinta ee beesha, Aarsame waxaa ka farcama laba laamood oo waaweyn oo kala ah Jiwid iyo Hanle, kuwaas oo u sii kala baxa laamo hoose.
Taariikh
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sida ku xusan taariikhda afka ee beesha, Aarsame waxay rumaysan yihiin in awoowayaashoodu ay asal ahaan ka soo haajireen Suudaan ka hor intii aysan degin hareeraha Webiga Shabeelle, gaar ahaan deegaannada ku teedsan Webi Shabeelle ee Soomaali Galbeed. Qoraallo cilmiyeed ayaa sidoo kale xusay jiritaanka bulshooyin asal ahaan ka yimid Suudaan oo ku noolaa hareeraha Webiga Shabeelle ee agagaarka Godeey (Gode). Lionel M. Bender wuxuu qoray in D. W. McClure, Sr. uu sheegay joogitaanka muhaajiriin Suudaani ah oo halkaas degganaa, kuwaas oo lagu sheegay inay ku hadli jireen luqad aan Af-Soomaali aheyn, balse si cad aan loo kala saarin.[1]
Sida ku xusan taariikhda afka ee beesha, Aarsame waxay muddo dheer degganaayeen hareeraha Webiga Shabeelle, halkaas oo ay ku tiirsanaayeen beerashada iyo dhaqashada xoolaha.
Taariikhda afka ee beesha ayaa sidoo kale sheegaysa in Aarsame ay lahaayeen nidaam hoggaan oo maamuli jiray arrimaha bulshada, xallinta khilaafaadka, nabadda iyo ilaalinta dhaqanka. Sida ay sheegaan xubnaha beesha, maanta ma jiro hoggaan dhaqameed oo ay si wadajir ah ugu mideysan yihiin.
Sida ku xusan hiddaha iyo taariikhda afka ee beesha, Aarsame waxay ka qayb qaadan jireen nidaamyadii dhaqameed iyo maamul ee ka jiray deegaannada ay deggaan.
Deegaanka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sida ku cad daraasaddii Ahmed Yusuf Farah (1995), deegaanka Bur Adde ee Gobolka Gode waxaa deggan Reer Geedoow (Rer Gedow), Cali-Maad (Ali Mad) iyo beelo kale.[2]
deegaannada dhaqanka ee Aarsame waxay ku yaallaan Bur Cadde (Bur Adde), waxaana ka mid ah:
- Kurtumaaleey
- Balada-Aamin
- Arjac
- Buula-Malis
- Yaasiin-Laawe
- Isma-Rabo
- Dhuun-Gal
- Maroodiley
Dhaqaalaha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sida ku xusan taariikhda afka ee beesha, dhaqaalaha Aarsame wuxuu inta badan ku salaysan yahay:
- Beerashada dalagyada kala duwan
- Dhaqashada xoolaha sida lo'da, ariga iyo idaha
- Ganacsiga la xiriira wax-soo-saarka beeraha iyo xoolaha
- Ganacsiyada yaryar
Sida ku xusan taariikhda afka ee beesha, Webiga Shabeelle ayaa door weyn ka qaata beeraha iyo hab-nololeedka bulshada.
Diinta
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sida ku xusan dhaqanka iyo taariikhda afka ee beesha, Aarsame waa bulsho ku dhaqanta Islaamka, gaar ahaan mad-habka Sunniga. Diintu waxay door muhiim ah ku leedahay nolosha bulshada, iyadoo qayb ka ah qiyamka iyo dhaqanka ay bulshadu ku dhaqanto.
Dhaqanka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sida ku xusan dhaqanka iyo taariikhda afka ee beesha, dhaqanka Aarsame wuxuu ku dhisan yahay qiyamka Soomaaliyeed iyo mabaadi'da Islaamka. Waxaa ka mid ah qiyamka iyo dhaqamada lagu garto:
- Ixtiraamka waayeelka iyo haweenka
- Xushmeynta culimada
- Marti-soorka
- Iskaashiga bulshada
- Wada-tashiga
- Xallinta khilaafaadka
- Ilaalinta nabadda
- Deris wanaagga
Sidoo kale eeg
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- ↑ Bender, M. Lionel (1975). The Ethiopian Nilo-Saharans. Addis Ababa: Artistic Printers.
- ↑ Farah, Ahmed Yusuf (1995). Permanent Agricultural Settlements Along the Webi Shabelle River in Gode Zone of the Ethiopian Somali National Regional State (Report). United Nations Development Programme.
- ↑ Braukämper, Ulrich (2003): Islamic History and Culture in Southern Ethiopia. Collected Essays, Göttinger Studien zur Ethnologie 9, ISBN 978-3-8258-5671-7 (p. 15, 137)