Axmed Yuusuf Maxamuud
| Axmed Yuusuf Maxamuud, أحمد يوسف محمود | |
|---|---|
| Suldaan ee Geledi | |
| Xilka | 1848–1878 |
| Ka horeeyay | Yuusuf Maxamuud Ibraahim |
| Ku xigay | Cusmaan Axmed |
| Dhashay | Afgooye, Suldaanka Geledi (hadda Soomaaliya) |
| Dhintey | 1878 Agaaran, Saldanadda Geledi |
| Saldanad | Boqortooyadii Gobroon |
| Diinta | Islam |
Ahmed Yusuf Mahamud (Af Soomaali: Axmed Yuusuf Maxamuud, Af Carabi: أحمد يوسف محمود) Waxa uu ahaa Saldan Soomaaliyeed oo ka tirsan Saldanadda Geledi, xukunkiisana wuxuu socday intii u dhaxaysay 1848 ilaa 1878, isagoo ku xigay aabbihii Yusuf Mahamuud ka dib geeridiisii dagaalkii Adaddey Suleyman. Axmed waxaa la caleema saaray Saldanadda afraad, xukunkiisuna wuxuu calaamad u ahaa xilli barwaaqo weyn ka jiray Saldanadda. Waxa uu ku caan baxay inuu ku soo ururiyay in ka badan 20,000 oo askar Soomaali ah si ay u xoreeyaan addoommada Zanzibar.
Nolosha hore
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Axmed waxa uu ku dhashay magaalada afgooye , halkaas oo uu ku sugnaa ilaa todoba jir. Aabihii Yuusuf waxa uu intaa ka dib u diray dugsiyo Qur’aan oo ku yaala magaalada Barawa si uu wax ugu barto oo ay wax ka baraan qaar ka mid ah Sheekha Qaadiriyada ee waaweyn ee Soomaaliya. Barawa waxa ay konfurta Soomaaliya u noqotay xudunta barashada diinta islaamka, waxaana dadka caanka ah ee ka kala yimid meelo kala duwan ay tagi jireen magaalada si ay wax uga bartaan culimada suufiyada.
boqortooyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Axmed Yuusuf waxa uu ka mid ahaa saraakiishii ugu awooda badnaa bariga Afrika,waxana uu haystay 50,000 oo askari,waxana uu maamuli jiray dhul aad u baaxad weyn oo ka soo bilaabmaya Muqdisho ilaa Jubbooyinka Xeebta Banaadir awoodda suurtagalka ah waxay ku jirtay gacanta Axmed Yuusuf, oo ahaa taliyihii saldanadda Geledi, oo maalin socod ku noolaa gudaha magaalada Muqdisho Suldaan Axmed waxa uu saamayn ku yeeshay beelaha wada dega gobolka. Ganacsigii faa'iidada badnaa ee fool-maroodiga ayaa sii kobcayay intii uu xukumayay ee ka soo bilaabmayay Luuq ilaa Muqdisho. Waxa kale oo uu ka ururiyey beeralayda beeralayda ah ee ku teedsan dooxada Sh/hoose ee koonfurta ilaa Kismaayo. Kaliya beesha Biimaal ee xoogga badan ee fadhigeedu yahay magaalada Marka ayaa is hortaag ku sameeyay heybeysiga Geledi Sahamiye Ingiriis ah oo lagu magacaabo John Kirk 1873-kii booqashadiisa gobolka waxa uu xusay waxyaabo kala duwan. Ku dhawaad 20 doomood oo waaweyn ayaa ku xirnaa Muqdisho iyo Marka, siday u kala horreeyaan oo ay ka buuxaan hadhuudh laga soo saaray beeraha Geledi ee gudaha. Kirk waxa uu la kulmay Imaamka Hiraab Maxmuud oo ka talin jiray Muqdisho. Webiga Shabeelle laftiisa waxa Kirk ugu yeedhay 'webiga Geledi', laga yaabee marka la eego baaxadda wax-soo-saarka ee uu soo saaro Saldanada. Barawa waxaa ku yaalay hadhuudh yar oo maroodi iyo harag ah oo mar hore lagu soo raray maraakiib u socday Zanzibar Ka dib markii reer Baraawa ay ku jabeen duullaan balaadhin ah oo uu ku kacay ganacsato Soomaaliyeed oo dhagar qabaw oo reer Kismaayo ah , Suldaan Axmed ayaa soo dhexgalay oo jabiyay ciidamadii soo duulay, wuxuuna dib ugu soo celiyay Kismaayo, isagoo xeebta Banaadir iyo webiga Shabeelle ka ilaalinaya in uu bannaanka soo galo.
Maamulka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Maamulkii Suldaan Axmed Yuusuf ee la daadajiyay ayaa ku tilmaamay Baarlamaanka Ingriiska 1876. Waxaa lagu tilmaamaa inuu ahaa saldanad awood badan oo ka talin jirtay Raxanweyn , walaalkiis Abobokur Yuusuf wuxuu ahaa guddoomiyihii dhulalka ka soo horjeeda xeebta koonfureed ee Banaadir. Abobokur ayaa sanad walba degmada Baraawe ka qaadi jiray canshuur dhan 2,000 oo dollar isagoo u wakiishay Axmed iyo magaalooyinka Golweyn, Buulo Mareerna waxay ahayd mid aad u barwaaqo badan. Axmed laftiisu wuxuu deggenaa Afgooye Qaraabada Suldaanku waxay maamulayeen dhul baaxad leh oo ka baxsan gudaha dhow ee xeebta Banaadir.
Wax ku biirinta dhaqanka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tartanka Istunka waxaa la soo saaray xilligii Ajuuraan , waxaana la xusi jiray sanad walba sanadka cusub ee Soomaaliya iyadoo lagu jiro xaflado kale sida Nowruz . Waxay ahayd markii suldaanadii Geledi iyo taliskii suldaan Axmed Yuusuf uu noqday tartankii fanka ee halgankii oo koox waliba ay taageertay koox isugu jirta abwaano, gabdho codbaahiye iyo kooxaha dhaantada intii tartanku socday.
Dagaalkii Cagaaran
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Ka dib markii loo diyaar garoobay in ugu dambeyntii laga adkaado Beesha Biimaal , Axmed walaalkii Abobokur Yuusuf ayaa uga digay in uusan weerarka soo qaadin maadaama Geledi ay heysteen xulafo saameyn leh oo diiday in ay ku biiraan ololaha soo socda. Suldaanka oo walaalkii canaantay ayaa sheegay in uu markaas daawan karo dumarka iyo carruurta. Iyadoo Abobokur uu aakhirkii go'aansaday inuu raaco Axmed Geledi ayaa u baxay inay Biimaal kula kulmaan Cagaaran oo u dhow Marka . Dagaal ba’an ayaa billowday, iyadoo Geledi ay aakhirkii ku gacan sarreysay. Beesha Biimaal waxay adeegsan jireen sixirkii asraar si ay u rogaan oo ay u dhuftaan ciidankii Suldaanka ee dilay Axmed iyo Abobokur Markii uu dagaalku dhacay ayaa waxaa meydadkooda la geeyey magaalada Marka , iyadoo ay soo qaadeen beesha Biimaal, waxaana halkaas lagu soo bandhigay dadweyne aad u fara badan oo ay ku muujinayaan guulo ay ka muuqato. Suldaanka Beesha Biimaal ayaa labada nin ku ammaanay gobnimo iyo geesinimo. Haweenka reer Marka ayaa markii ay arkeen meydka dadka dhintay waxa la sheegay in ay la yaabeen quruxda Axmed Yuusuf iyo walaalkii, taas oo keentay in ay dadweynuhu ka qayliyaan iyaga oo dalbanaya in aas sax ah loo sameeyo Marxuum Suldaan.
Tixraac
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Isku xirka Translocal ee guud ahaan Badweynta Hindiya: Shabakado ku hadla Sawaaxili oo socda
Qaamuuska Taariikhda Soomaaliya Somali Sultanate: Geledi city-state in ka badan 150 sano
| xilka kaga horeeyey Yusuf Mahamud Ibrahim |
Geledi sultanate | Xilka kala wareegay Osman Ahmed |