Cabdillaahi Diiriye
| Cabdillaahi Diiriye سلطان عبدالله بن ديريه | |
|---|---|
| Suldaan ee Isaaq | |
 Sawirka Suldaan Cabdillaahi | |
| Xilka | 1943 – Janaayo 1967 |
| Ka horeeyay | Diiriye Xasan |
| Ku xigay | Rashiid Cabdillaahi |
| Dhashay | Hargeysa, Isaaq Sultanate |
| Dhintey | Janaayo 1967 Hargeysa, Jamhuuriyadda Soomaaliya (hadda Somaliland) |
| Saldanad | Boqortooyadii Guuleed |
| Diinta | Sunni Islam |
Abdillahi Deria (Af Soomaali: Cabdillaahi Diiriye, Af Carabi: عبدالله بن ديريه Geeriyooday Janaayo 1967 wuxuu ahaa Sultaankii shanaad ee weynaa ee Boqortooyada Isaaq iyo shaqsi caan ku ahaa ka hortagga gumeysiga Soomaaliya.
Taariikh nololeedka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Cabdillaahi waxa dhalay Suldaan Deria Xasan oo uu xilka kala wareegay sannadkii 1943-kii markii uu geeriyooday Cabdillaahi waxa lagu tilmaamay inuu ahaa nin diinta yaqaan, waxaanu wax ku bartay Cadan ka hor intii aanu Somaliland ku soo noqon 1920- kii . Xubin ka tirsan Jufada Ciidagale ee beesha Garxajis , Reer Guuled waxa uu ka soo shaqeeyay sannadihii dambe ee Somaliland iyo inta badan Jamhuuriyaddii Soomaaliyeed ee xigtay . Maamulkii Ingiriisku waxa uu soo jeediyay in maxmiyadda British Somaliland loo sameeyo boqortooyo qabiil oo la mid ah boqortooyadii Khaliijka, Cabdillaahina loo aqoonsado Suldaan, hase yeeshee Cabdillaahi wuu diiday fikraddaas. Cabduqaadir wiil uu dhalay Suldaanka oo qorshahan taageeray ayaa aad uga xumaaday diidmada aabbihii ee soo jeedinta. Maalintaas waxa uu wacad ku maray in uu dalka ka baxayo oo aanu Somaliland ku soo noqon inta ay nool yihiin Aabihii Suldaan Cabdillaahi, Walaalkii Rashiid Suldaan Cabdillaahi iyo Walaashii Sahra Suldaan Cabdillaahi. Waxa uu degenaanshiyo rasmi ah ka helay dalka Kuwait, Somalilandna kuma soo noqon ilaa uu ka geeriyooday walaalkii Suldaan Rashiid- oo ahaa qofkii ugu dambeeyay ee qoyska ka dhintay, isla markaana uu ku guulaystay suldaannimada.
Horyaalka Qaranka Soomaaliyeed
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Suldaan Cabdillaahi waxa uu ahaa nin aad uga soo horjeeday gumaysigii, waxaanu ahaa xubin caan ah oo ka tirsan xisbigii Somali National League ee maxmiyada. Waxa uu si toos ah u dhiirigaliyay kicinta iyo dacwooyinka beelaha British Somaliland ee deegaanka in ay u gudbiyaan maamulka. Waxa uu dhawaan noqon doonaa xoghayaha guud ee xisbiga oo ay ka mid ahayd hawlihiisa xasaasiga ah xalinta khilaafka Haud .
Waftiga Haud
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Isaga oo ka jawaabaya joojinta Haud Reserve iyo gobolada Ogaadeenya ee Itoobiya sannadkii 1948-kii, Cabdillaahi waxa uu hoggaaminayey wefti siyaasiyiin iyo salaadiin ah oo u kicitimay Boqortooyada Ingiriiska si uu codsi iyo cadaadis dawladda ugu soo celiyo Siyaasada Imperial iyo Nationalism in the Decolonization of Somaliland, 1954-1960 , Taariikhyahan Jaamac Maxamed waxa uu qoray: NUF waxay u ololaysay soo celinta deegaanada Somaliland iyo dibaddaba. Bishii Maarso 1955, tusaale ahaan, wafdi ka kooban Michael Mariano , Abokor Xaaji Faarax iyo Cabdi Daahir ayaa Muqdisho aaday si ay u kasbadaan taageerada iyo iskaashiga kooxaha wadani ee Soomaaliya. Bishii February iyo May 1955kii wefti kale oo ka koobnaa laba suldaan dhaqameed (Suldaan Cabdillaahi Suldaan Deria, iyo Suldaan Cabdiraxmaan Suldaan Deria ), iyo laba siyaasi oo dhexdhexaad ah oo reer galbeed ah (Michael Mariano, Cabdiraxmaan Cali Maxamed Dubeh) ayaa booqasho ku tegay London iyo New York. Intii ay ku guda jireen socdaalkooda London, waxay si rasmi ah ula kulmeen oo ay arrinta kala hadleen Xoghayaha Dawladda ee Gumeysiga, Alan Lennox-Boyd. Waxay u sheegeen Lennox-Boyd heshiisyadii Anglo-Somali ee 1885. Sida ku cad heshiisyada, Michael Mariano wuxuu yiri, Dowladda Ingriiska 'aysanay waligeed ku wareejin, iibin, deyn ama si kale u siinin qabsasho, marka laga reebo dowladda Ingiriiska, qayb kasta oo ka mid ah dhulka ay degan yihiin ama ay gacanta ku hayaan'. Laakin hadda dadka Soomaaliyeed 'waxay maqleen in dhulkoodii la siiyay Itoobiya oo ku hoos jiray heshiiskii Anglo-Ethiopian Treaty ee 1897'. Heshiiskaas, si kastaba ha ahaatee, waxa uu ahaa mid 'ka horimanaya' heshiisyadii Anglo-Somalia ee 'oo ka hormaray wakhtiga' heshiiskii Anglo-Ethiopian 1897 Suldaan Cabdillaahi waxa kale oo uu intaa ku daray in heshiiskii 1954-kii uu ahaa ‘mid aad uga naxay ummadda Soomaaliyeed’ mar haddii aan loo sheegin wada-hadalladaas, isla markaana ay dawladda Ingiriisku maamulaysay degaankaas ilaa 1941-kii. Wufuuddaasi waxay codsadeen, sida uu Suldaan C/raxmaan u sheegay in dib loo dhigo hirgelinta heshiiskaas oo ah in weftiga la siiyo wakhti ay ku soo bandhigaan hay’adaha caalamiga ah ee ay khusayso arrintooda.
Khilaaf iyo Madaxbanaani
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Inkasta oo aakhirkii ay ku guul-darraysatay dadaalkoodii, xisbigu wuxuu ku kasbaday quluubta iyo maskaxda dadka woqooyiga Soomaaliya ee u tallaabay dib u hanashada Hawdka. Cabdillaahi iyo SNL waxa ay u guntadeen u diyaar-garowga gobonimo-doonka, waxaanay faro-geliyeen isku daygii Ingiriisku ku doonayey in uu hab-raac keli ah ku hago. Qaadacado iyo ololihii guusha ee SNL waxay ku guulaysatey in ay hoos u dhigto tirada la filayo ee doorashada oo ahayd 30,000 ilaa 2,000. Maamulka Ingriisku waxa ay isku dayeen in ay golaha cusub ka dhigaan qaar badan oo iyaga ka mid ah, SNL-na waxa ay dalbadeen 100% gole Soomaaliyeed oo xor ka ah saraakiishii gumeysiga 1959 Suldaan Cabdillaahi waxa uu warqad uu ku sheegayo inuu wakiil ka yahay aqlabiyadda British Somaliland golaha sharci-dejinta ee curdinka ah ee dhulka Trust Territory ee Somaliland , isaga oo ugu baaqay inay fududeeyaan midawga oo ay ka shaqeeyaan sidii loo heli lahaa madaxbannaani wadajir ah 1960. Aadan Cadde Madaxweynihii ugu horreeyay ee Soomaaliya ee mustaqbalka ah iyo madaxweynaha hadda ee golahaas ayaa u jawaabay suldaanka Rabitaankaagu wuxuu ku soo beegmayaa rabitaanka qof kasta oo Soomaali ah meel kasta oo uu joogo, waana himilada ugu dambeysa ee Ummadda Soomaaliyeed oo dhan, annagoo magaca shacabka, Sharci-dejinta iyo Dowladda Soomaaliyeedba waxaan idiinku soo gudbineynaa mahadcelin iyo mahadcelin. Waxaan Allaha awooda badan ka baryeynaa inuu nagu garab galo mabda’ayada xaqa ah iyo kuwa guud.
Saraakiishii Ingiriiska ayaa tallaabadaas aad uga cadhooday, waxayna isku dayeen inay 1965-kii ku taliyaan inay noqoto maalinta la door bidayo, balse way ku gacan saydheen oo waxay digniino ka heleen Soomaali badan oo caan ah. Ugu dambayntii waxa xornimada la qaatay 26-kii June 1960kii ee British Somaliland iyada oo dhulkii la isku halayn lahaa ee Somaliland ay xornimada qaateen 5 maalmood ka dib 1-da Luulyo oo ay midoobeen isla maalintaas Suldaan Cabdillaahi ayaa awr u qalay munaasibadda midnimada Waxa uu geeriyooday bishii January 1967kii, waxaana xilka kala wareegay inankiisii ugu weynaa Suldaan Rashiid Cabdillaahi .
| xilka kaga horeeyey Deria Hassan |
Sultan of the Isaaq | Xilka kala wareegay Rashid Abdillahi |