Cismaan Axmed
| Osman Ahmed عثمان أحمد | |
|---|---|
| Suldaan | |
 Suldaan Cusmaan Axmed (fuushan) iyo askartiisa mamluk | |
| Suldaan ee Geledi | |
| Xilka | 1878–1911 |
| Ka horeeyay | Axmed Yuusuf Maxamuud |
| Ku xigay | Boqortooyadii waa la joojiyay |
| Dhashay | Afgooye, Saldanadda Geledi |
| Dhintey | Horraanta 1920s Somaliland-ta Talyaaniga |
| Saldanad | Boqortooyadii Gobroon |
| Diinta | Sunni Islam |
Osman Ahmed Af Carabi: عثمان أحمد waxa uu dhintay horraantii 1920-aadkii) waxa uu ahaa taliye Soomaaliyeed . Wuxuu ahaa Suldaankii shanaad uguna dambeeyay ee salaadiinta Geledi . Cismaan Axmed waxa lagu tiriyaa inuu ka sumcad yar yahay kuwii isaga ka horreeyay, waxaana awooddii Gobroon si weyn u wiiqantay intii uu talada hayay. Waxa dhalay suldaan Axmed Yuusuf oo geeriyooday ka dib aabbihii Inkastoo, uu aad uga daciifsan yahay awowgisii hore, haddana wuxuu ahaa taliskii ugu awoodda badnaa gobolka, waxaana lagu tiriyaa inuu difaacay dhulka Raxanweyn isagoo iska caabiyay duullaan kaga yimid Boqortooyadii Itoobiya iyo Dawladdii Daraawiishta .
boqortooyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dhaxal-sugaha Cismaan Axmed sannadihii 1880-aadkii waxa uu Saldanadii Geledi u keentay nin rabitaan iyo xirfad dublamaasiyadeed ka yar marka loo eego awoowayaashii hore ee caanka ahaa. Cismaan, tusaale ahaan, waxba kama uusan qaban Beesha Biimaal markii ay go’doomiyeen laan ka mid ah Wabiga Shabeelle sidaas darteedna ay dhibaato u geysteen Geledi oo beeraley ah. Xilligii Cusmaan taliskii, dad badan oo hore isu bahaystay iyo dad badan ayaa bilaabay in ay ka madax bannaanaadaan heshiyadii Geledi; iyo culimaa'uddiinkii Meereyrey ka ag dhawaa ayaa bilaabay in ay balaadhiyaan saamaynta ay ku leeyihiin kooxihii mar daacad u ahaa boqortooyadii Gobroon Si kasta ha ahaatee dhibaatooyinkaas oo kale, ayaa Cismaan waxa uu ka dhaxlay Baraka (Nimco) isaga oo ka mid ah isirkii Gobroon ee gobta ahaa oo ilaa hadda ay ixtiraami jireen Soomaali badan oo caadi ah oo ku nool gobolka. Suldaan Cismaan Axmed ayaa ammaan badan lagu siiyay inuu iska caabiyay duullaankii Itoobiya. Bartamihii 1890-aadkii, ciidamadii Cismaan ayaa weli ahaa kuwo aad u xoog badnaa si ay uga adkaadaan qabiilkii Hintire ee gadoodsanaa ee wabiga hoostiisa mara. Taliyahii talyaaniga, Antonio Cecchi ayaa sida muuqata dareemay in Suldaan Cismaan uu weli yahay cudud lagu xisaabtami karo, sababtoo ah duullaankii burburay ee Lafoole wuxuu ka yimid qorshihii Cecchi ee iskaashiga Talyaaniga iyo Geledi. Baaritaankii Talyaanigu ku sameeyay dhacdadii Lafoole ayaa soo saartay cadeymo is khilaafaya oo ku saabsan in Geledi uu arrinta ku lug lahaa. Ku-simaha maamulaha Duliyo ayaa dareemay in dhallinyarada beesha Geledi ay aad uga soo horjeedaan joogitaanka Talyaaniga, halka odayaashooda ay doonayeen nooc hoy ah. Maamulka ayaa ka helay warqad uu maalqabeenka Aw Nuur Axmedow uu ku beeninayo in Geledi uu ku lug lahaa weerarkii Cecchi, balse isla markaas waxaa Muqdisho soo gaaray warar sheegaya in Sheekh cadaw ah uu dad badan ku soo jiidanayo Balguurey iyo Ceel Qoode (Ceelqoode). Maamulku waxa uu ku soo gunaanaday oo kaliya in Suldaan Cismaan uu wax ka ogaa qorshaha weerarkii Lafoole balse uu xertiisa ka joojiyay in ay ku lug yeeshaan. Runtii Suldaanku wuxuu ku sugnaa meel aan wanaagsanayn. Gobroon isaga u gaar ah, lataliyeyaashu waxay ku cadaadinayeen inuu is hortaago talyaaniga oo uu soo celiyo maqaamkii uu ku lahaa reeraha dariska ah ee aan raali ka ahayn joogitaanka shisheeye sidaas darteed la yaab ma leh haddii uu ka qayb galay dagaalkii Lafoole 1896kii oo Talyaanigu la kulmay jabkii ugu weynaa uguna bahdil badnaa.
Heshiis nabadeed oo lala galay Biimaal
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Suldaan Cismaan ma rabin in uu ku celiyo khaladkii ay galeen aabihii iyo awoowgii, wuxuuna go’aansaday in uu la heshiiyo beesha Biimaal . Waxa uu cunaqabataynta ka qaaday magaalada Marka oo uu u ogolaaday inay u adeegaan dhulka dambe taasoo kor u qaaday hantida ka dhaxaysa Saldanada iyo dawladda hoose ee magaalada. Suldaan Cismaan ayaa lagu ammaanay inuu nabad ka abuuray Koonfurta Soomaaliya.
Dagaalkii Xudur
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Soomaali badan ayaa xoogaa diyaar u ahayd inay ku biiraan oo/ama taageeraan Ciidankii Daraawiishta ee uu hoggaaminayey Mohammed Abdullah Hassan sababtoo ah mowqifkiisa shisheeye-diidka ah. Suldaan Cismaan iyo madax kale oo badan oo ka soo jeeda gobolada Koonfurta Soomaaliya ayaa bilaabay inay furaan dariiqo dublamaasiyadeed oo ay kula xaajoon karaan Daraawiishta. In kasta oo la wada bogay, haddana wada-hadallo la aasaasay oo ay sabab u ahayd Boqortooyadii Gobroon iyo kuwo kale oo aan la aamini karin daraawiishta, taas oo ka dhalatay ciidankii Daraawiishta oo laayay dadkii af-Maay-ga ku hadla iyo khilaafkii shakhsi ahaaneed ee Daraawiishtu u geysatay Sheekh Uways Al-Baraawi , Uways wuxuu ahaa Sheekh caan ka ahaa gobolka. In ka badan 30,000 oo askari oo ka kala socday dhammaan qabaa’ilka ku hadla afka Maayga ee uu hoggaamiyo Suldaan Cismaan ayaa jab xooggan gaadhsiiyay, waxayna Daraawiishta ka celiyeen dhammaan dhulkii Geledi Sultanate ee dagaalkii Xudur .
Gadoodkii Banaadir iyo Heshiisyadii Talyaaniga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Cusmaan wuxuu heshiisyo la saxiixday Talyaaniga 1902dii . lagu daray maamulka tooska ah ee Talyaaniga. Suldaan Cismaan waxa uu ahaa shakhsi caan ah iyo madax dhaqameedka afgooye wuxuuna dhiman doonaa horraantii 1920-aadkii.
Tixraac
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Benaadir waagii hore : qormooyin ku jira taarikhda koonfurta Soomaaliya
Somali Sultanate: Geledi city-state in ka badan 150 sano
| xilka kaga horeeyey Ahmed Yusuf |
Geledi sultanate 1878–1911 |
Xilka kala wareegay End of Sultanate |