U bood nuxurka

Dhulgariirkii Oran ee 1790

Laga soo xigtay Wikipedia, Insaykalobeedhiya xorta ah
Dhulgariirkii Oran ee 1790
Dhulgariirkii Oran ee 1790 wuxuu ku yaallaa Algeria
Dhulgariirkii Oran ee 1790
Dhulgariirkii Oran ee 1790 wuxuu ku yaallaa Mediterranean
Dhulgariirkii Oran ee 1790
Taariikhda deegaanka10 Oktoobar 1790
QiyaastaTemplate:M 6.0–6.5
Xuddunta35°54′N 0°36′E / 35.9°N 0.6°E / 35.9; 0.6[1]
Aagagga saameyntaAljeeriya, Isbayn iyo Tunisiya
Xoogga ugu sarreeyaTemplate:EMS-98 – Template:EMS-98
TsunamiMid yar
Khasaaraha nafeed3,000 oo dhimasho ah[1]

Dhulgariirkii Oran ee 1790 wuxuu dhacay 10 Oktoobar, isagoo ku dhuftay meel u dhow magaalada xeebta ah ee Oran ee dalka Aljeeriya. Dhulgariirku wuxuu lahaa xoogga seismic ee ugu sarreeya oo lagu qiimeeyay VIII–X oo ku qotoma European macroseismic scale (EMS-98). Qiyaas ahaan 3,000 oo qof ayaa ku dhintay intii lagu jiray dhulgariirka iyo tsunami-gii raacay.[1] Qiyaasta dhulgariirkan ayaa lagu muransanaa xubnaha ka tirsan goobta paleoseismology, iyadoo qiyaasaha ay u dhexeeyaan 7.5 ilaa xitaa mid yar sida 5.5.

Laga bilaabo 8 Oktoobar, magaalada ay Isbaanishku qabsadeen ayaa waxaa ruxay taxane dhulgariirro xooggan kuwaas oo laga dareemay ilaa Isbayn iyo Malta. Dhulgariirrada waxaa dareemay dadka deggan Granada, Cartagena, Málaga, iyo Santa Fe. Ruxitaan rabshado wata ayaa laga dareemay Oran ilaa 25 Oktoobar. Burbur weyn ayaa ka dhacay Oran, iyadoo inta badan magaalada taariikhiga ah la burburiyay. Warbixinada burburka ayaa sidoo kale ka yimid Carthage, Tunisiya, iyo Isbayn oo ku teedsan Badda Dhexe.[1]

Subaxdii 10 Oktoobar, saacadda markay ahayd 01:15 wakhtiga deegaanka, naxdintii ugu rabshadaha badnayd ayaa dhulka la simtay guryo badan oo ku yaal Oran, taas oo dabin u noqotay 1,000 qof. Saamayno badan ayaa dhacay dabadeed, taasoo keentay burbur iyo dhimashada dad badan. Dhul-go' ayaa la kiciyay, taas oo qashinka ku daadisay magaalada dhexdeeda. Dhismaha casriga ah, iyo qalcadda magaalada ayaa weli taagnaa ka dib saamaynta, mana jirin wax burbur ah oo laga soo sheegay meel ka baxsan Oran.[2]

Sida laga soo xigtay Gazeta de Madrid, in ka badan 250 askari ayaa ka mid ahaa 3,000 oo la dilay, halka ilo qaar ay soo jeedinayaan in ilaa 600 ay dhinteen.[3] Alcazaba ayaa si xun u burburtay, taas oo dishay taliye guud iyo gabadhiisa. Tiro ka mid ah saraakiisha milatariga ee darajadoodu sarreyso ayaa lagu dilay qaab-dhismeedka burburay.[3] Ugu yaraan 86 maxbuus, iyo 23 sarkaal oo xabsi ah ayaa dhintay markii xabsi burburay. Kala bar dadka maxaabiista ah ayaa ku guuleystay inay baxsadaan.[4]

Sababtoo ah waddooyinka magaaladu waxay ahaayeen kuwo cidhiidhi ah, dad badan oo ka badbaaday ayaa isugu soo baxay meel bannaan oo sax ah ka dib dhulgariirka. Boobka alaabta shakhsi ahaaneed ayaa ka dhacay magaaladii burburtay. Jawaab ahaan, maamulka gumeysiga ayaa ku dhawaaqay ciqaabta dhimashada qof kasta oo la qabto. Gargaar ayaa la siiyay dadkii ka badbaaday hal toddobaad ka dib, oo ay ku jireen teendhooyin, cunto, iyo gargaar caafimaad. Guddoomiyaha Oran waxaa magacaabay Charles IV of Spain si uu u qoro warbixin ku saabsan dhulgariirka dhawr maalmood ka dib.[3] Burburka Oran iyo Mazalquivir ee deriska la ah ayaa ahaa mid aad u daran oo Boqortooyada Isbaanishka ay ugu dambeyntii ka tagtay magaalooyinka 1792 sababtoo ah shaqada dayactirka ma ahayn mid la fulin karo. Dad badan oo Isbaanish ah oo ku nool Aljeeriya ayaa dib u dejin loogu sameeyay Ceuta.[5]

Tsunami caan ah ayaa la kiciyay intii lagu jiray dhulgariirka, waxaana goob joog u ahaa dad badan oo xeebta joogay. Badmaaxiinta maraakiibta saarnaa ayaa lagu tuuray badda markii hirarka xooggan ay ku dhufteen. Dad badan oo deggan ayaa ka cararay xeebta markii tsunami-gu soo dhowaaday. Hirarku waxay daadad ka geysteen xeebaha Waqooyiga Afrika, laakiin wax qas ah oo badda ah lagama soo sheegin Morocco.[6] Doonyaha ayaa laga kaxeeyay dekedaha waana ay tageen. Hirar yaryar ayaa sidoo kale ku dhuftay Iberian Peninsula ee Almeria iyo Cartagena, halkaas oo meeshii dambe, heerka badda uu kor u kacay ilaa 6 fuudh.

Deegaanka Tektonikada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dalka Aljeeriya wuxuu ku yaallaa meel u dhow convergent plate boundary oo kakan oo aan si fiican loo qeexin oo kala saarta African plate iyo Eurasian plate.[7] Taarikada is-goysan waxay abuuraan aag cadaadis ah waqooyiga Aljeeriya, kuwaas oo lagu dejiyo inta badan thrust and reverse faults xeebta iyo gudaha. Is-jiididda strata ee sababtoo ah cadaadiska ayaa sameeyay Atlas Mountains ee Aljeeriya iyo Morocco. Xaaladda tektonikada ee Aljeeriya ayaa sidoo kale ka dhigaysa dalka mid u nugul dhacdooyinka seismic ee waaweyn iyo kuwa dhimashada leh oo leh qiyaaso ka weyn 6.0. Khaladaadka xeebta ee thrust-ka ayaa sidoo kale u keena khatar tsunami xeebta Aljeeriya inta lagu jiro dhulgariirrada waaweyn.[8]

Daraasado hore oo dhulgariirro ah oo ka dhacay Aljeeriya iyo dhacdadani gaarka ah ayaa u xilsaaray xoogga ugu sarreeya ee seismic IX–X oo ku saabsan MSK-64, EMS-98 iyo Mercalli scales. Iyada oo ku saleysan soo-jeedinta sharraxaadaha taariikhiga ah ee dhacdada, Oran waxaa loo xilsaaray IX–X, halka xoojinta IV–V laga dareemay Almeria iyo Cartagena (IV). Meel Mers-El-Kébir, xoojinta la dareemay waxay ahayd IV–V iyadoo lagu saleynayo dib-u-eegista suugaanta. Dib-u-qiimeyn lagu sameeyay suugaanta dhowaan tilmaamaysa dhulgariirka waxay soo jeedinaysaa in xoojintu ahayd kaliya VIII. Burburka weyn ee dhacay wuxuu ahaa sababtoo ah dhaqamada dhismaha oo liita. Xoojinta inta badan kuma aysan guuleysan heerka IX sababtoo ah meel Mers-El-Kébir, kaliya 8 km u jirta Oran kama warbixinin wax burbur ah oo soo jeedinaya in xoojintu ay ka daciifsan tahay sidii hore loo mooday.[2] Joornaal 2019, qorayaashu waxay u xilsaareen meelaha xeebta ee Oran, halkaas oo burburka ugu weyn laga soo sheegay, xoojinta IX–X. Xoojinta IX–X ayaa laga soo qaatay dokumentiyo Isbaanish ah oo asal ah oo sharraxaya saameynta dhulgariirka.[9]

Ruxitaanka xooggan iyo jiilka tsunami-ga ayaa sabab u ah hypocenter depth oo gacmeed iyo goobta epicenter ee xeebta.[9] Sida laga soo xigtay Pedro María Legallois Grimarest, oo ahaa sarkaal milatari, gariirku wuxuu ku bilaabmay dhaqdhaqaaqa toosan ee dhulka waxaana ku xigay ruxitaan jihada koonfur-galbeed–waqooyi-bari. Tani waxay soo jeedinaysaa in dhulgariirka rupture uu ka kooban yahay laba dhacdo oo hoose oo ku saabsan reverse fault. Xeebta waqooyi-galbeed ee Oran waxay martigelisaa khalad dambe oo badda ka baxsan kaas oo noqon kara isha dhulgariirka iyo tsunami-ga. Khaladka isha wuxuu noqon karaa mid ka fidsan badda ilaa dhulka. Iyadoo la tixgelinayo burburka iyo tsunami-ga, seismic magnitude ee 6.0–6.5 ayaa loo soo jeediyay dhacdada.[9]

Dhacdooyin kale

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

6 Juun 2008, dhulgariir Template:M 5.5 ah ayaa ku dhuftay xeebta Oran iyadoo xoogga ugu sarreeya ee la dareemay uu ahaa VII oo ku saabsan miisaanka EMS-98 ama VI oo ku saabsan Mercalli.[10][9] Dhulgariirku wuxuu dilay hal qof wuxuuna sababay dhaawacyo darsin ah. Xalka tensor-ka ee xilliga ayaa muujiyay inay ka dhalatay khalad dambe oo ku yaal qoto dheer oo gacmeed leh epicenter oo badda ka baxsan. Khaladaadka badda ka baxsan ayaa waxaa kiciyay cadaadiska waqooyi-galbeed–koonfur-bari taas oo ka dhalatay is-goyska Afrika-Eurasia ee badda Mediterranean-ka.[11]

  1. 1 2 3 4 "Significant Earthquake Information". ngdc.noaa.gov. NOAA National Centers for Environmental Information. Retrieved 10 October 2021.
  2. 1 2 Redouane Chimouni; Assia Harbi; Mohamed Salah Boughacha; Mouloud Hamidatou; Radia Kherchouche; Amal Sebaï (2018). "The 1790 Oran Earthquake, a Seismic Event in Times of Conflict along the Algerian Coast: A Critical Review from Western and Local Source Materials". Seismological Research Letters. 89 (6): 2392–2403. Bibcode:2018SeiRL..89.2392C. doi:10.1785/0220180175. S2CID 134010088.
  3. 1 2 3 "MAYO: EL TERREMOTO DE ORÁN DE 1790 Y EL LARGO VIAJE DE LOS DOCUMENTOS" [MAYO: DHULGARIIRKII ORAN EE 1790 IYO SAFARKII DHEERAA EE DUKUMENTIYADA]. Ayuntamiento de Elche (in Spanish). 2 May 2019. Retrieved 10 October 2021.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  4. ↑ Paco Almanzor (9 October 2016). "El terremoto de Orán de octubre de 1790" [Dhulgariirkii Oran ee Oktoobar 1790]. La Qverna. Retrieved 10 October 2021.
  5. ↑ "EL TERREMOTO DE ORÁN DE 1790 Y EL FIN DE LA PRESENCIA ESPAÑOLA EN ARGELIA" [DHULGARIIRKII ORAN EE 1790 IYO DHAMMAADKII JOOGITAANKA ISBAANISHKA EE ALJEERIYA.]. HISTORIAS DE ALBORÁN. 1 June 2021. Retrieved 10 October 2021.
  6. ↑ "Tsunami Event Information Tsunami Event Information". ngdc.noaa.gov. NOAA National Centers for Environmental Information. Retrieved 10 October 2021.
  7. ↑ A. Leprêtre; F. Klingelhoefer; D. Graindorge; P. Schnurle; M. O. Beslier; K. Yelles; J. Déverchère; R. Bracene (2013). "Multiphased tectonic evolution of the Central Algerian margin from combined wide-angle and reflection seismic data off Tipaza, Algeria". Journal of Geophysical Research: Solid Earth. 118 (8): 3899–3916. Bibcode:2013JGRB..118.3899L. doi:10.1002/jgrb.50318. S2CID 53588905.
  8. ↑ Abdelkarim Yelles-Chaouche; Abdelaziz Kherroubi (2017). Hamoud Beldjoudi (ed.). "The large Algerian earthquakes (267 A.D.-2017)". Física de la tierra. 29. Universidad Complutense de Madrid. doi:10.5209/FITE.57617. ISSN 1988-2440.
  9. 1 2 3 4 E. Buforn; P. Coca; M. Bezzeghoud; A. Udías; Y. Bouhadad; M. Mattesini (2019). "The destructive 1790 Oran (NW Algeria) earthquake in a region of low seismicity". Tectonophysics. 759: 1–14. Bibcode:2019Tectp.759....1B. doi:10.1016/j.tecto.2019.03.008. S2CID 134205450.
  10. ↑ "M 5.5 – 17 km NNE of Mers el Kebir, Aljeeriya". United States Geological Survey. Retrieved 10 October 2021.
  11. ↑ A. Benfedda; Y. Bouhadad; M.S. Boughacha; N. Guessoum; K. Abbes; M. Bezzeghoud (2020). "The Oran January 9th (Mw 4.7) and June 6th, 2008 (Mw 5.4) earthquakes: Seismological study and seismotectonic implication". Journal of African Earth Sciences. 169 103896. Elsevier. Bibcode:2020JAfES.16903896B. doi:10.1016/j.jafrearsci.2020.103896. S2CID 219506914.