Diiriye Xasan
| Diiriye Xasan سلطان ديريه بن حسن | |
|---|---|
 Suldaan Diiriye ee Hargeysa, 1916kii | |
| Suldaan ee Isaaq | |
| Xilka | 1870–1943 |
| Ka horeeyay | Xasan Faarax |
| Ku xigay | Cabdillaahi Diiriye |
| Dhashay | 1855 Saldanadii Isaaq |
| Dhintey | 1943 Hargeysa, British Somaliland |
| Saldanad | Boqortooyadii Guuleed |
| Diinta | Sunni Islam |
Deria Hassan (Af Soomaali: Diiriye Xasan, Af Carabi: ديريه بن حسن) Waxa uu ahaa hogaamiye Soomaali ah. Waxa uu ahaa Saldanaddii afraad ee weynayd ee Saldanadda Isaaq, waxaana loo yaqaannay hoggaamiye xeel dheer oo caqli badan.
Taariikh nololeedka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Suldaan Deria Hassan waxa dhalay suldaan Xasan oo uu awoowe u ahaa Suldaan Guuleed Cabdi oo ahaa aasaasihii taliskii Guuleed ee beesha Ciidagale . Wuxuu ahaa 15 jir markii loo caleemo saaray suldaanka beesha Isaaq Deria waxa uu ahaa Suldaankii ugu xukunka dheeraa isagoo kursiga ku fadhiistay dabayaaqadii qarnigii 19-aad, isagoo da' weynna u dhintay 1943-kii, waxaana xilka kala wareegay wiilkiisii Cabdillaahi Dhammaadkii boqornimadiisii Deria waxaa la sheegay inay jirtay ku dhawaad boqol sano Diiriye waxa kale oo ay si joogto ah uga qaadi jirtay cashuurta beelaha Isaaq Deria waxay kula kulmi lahayd Sheekh Madar meel ka baxsan Hargeysa oo ay sitay shaar caan ah oo 1870-kii si ay uga wadahadlaan arrimo ku saabsan magaalada cusub ee Hargeysa , waxaanay isla garteen in la mamnuuco ugaarsiga iyo jarista dhirta ee agagaarka Hargeysa.
boqortooyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Isaga oo ah suldaanka Isaaq , waxa kale oo uu ahaa Ugaaska ugu sarreeya beeshiisa Ciidagale . Waxa ka soo horjeeday abwaan iyo dagaalyahan Xirsi Cabsiiye ( Somali : Xirsi Cabsiye ), oo ahaa xubin caan ah oo ka mid ahaa Rer Cabdi Bari oo ay qaraabo dhow ahaayeen oo dagaal kula jiray reer Guuleed. Waxa uu ku baaqay shir-gudoonkii caadiga ahaa ama shir-beeleedkii uu la tagi lahaa golayaasha deegaanka oo uu ka tallo bixin lahaa go’aanka xiga ee Ciidagale. Suldaan Deria waxa uu go’aamiyay in dhiig bixin ama mag uu ku filan yahay labada dhinacba in ay shirku ku kala bedelan karaan iyada oo Rer Guuleed lix ka dhintay iyo Cabdi Bari lix. Hussein Hasan wuu ku faanay wuxuuna ku booriyay inay sii socoto khilaafka gabaygan kicinaya isagoo diiday go'aanka Lix nin oo maankii shaalka iyo midhaha Guuleed ah Oo wada ma dhaafta ah raggii ugu maloongeeyey Inaan waliba maal ugu daraa waa masalo dhaafe Waligeed marka looma culin magaannu soocnaaye Waa cashar dhagahaygu maqal maanta ka horoow Inaanaan cayuun soo madhayn mudhayo dhaadheer leh Haddaynu Reer Mataan nahay sidaa waydun maan garane.
—Xuseen Xasan Turjumaada: Lix nin oo burooyinki, shaal iyo midho (dhallinyaro) Guuleed wada ahaa kuwii ugu roonaa, ragga ugu wanagsanaan lahaa, Xoolo aan ku darsado xiniinyo ka shisheeya, Weelka mayno ku sifayn mayno magta dhiig ee aynu kala saarnay, Waa wax aanay dhegahaygu weli maqal maanta oo aynu ka faaruqinno [gacmaheenna] geel aad u dheer, Haddaanu Reer Mataan nahay, fikirkayga waad raaci doontaan.
Suldaan Deria ayaa ugu jawaabay in uu Xuseen u diro Berbera ka dibna uu sii wato shirki . Cabsiiye waxa lagu dhaariyay in aanu akhriyin gabay ka dib go’aankii Suldaanka balse waa uu u babac dhigi waayay, gaar ahaan markii uu Xuseen maqnaa. Xuseen wuu soo noqday oo wuxuu ku calaacalay in uu munaasibka ka baaqday oo ay maalintaa ka adkaadeen labadii nin ee kale (Deeri iyo Cabsiiye)
Xilligii Dervish
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sannadkii 1899-kii, Sultan Deria Hassan waxa uu helay mid ka mid ah warqadihii ugu horreeyay ee uu soo diray Muhammad Abdullah Hassan si uu taageero ugu helo Dhaqdhaqaaqii Derwish ee markaas curdanka ahaa . Tani waxay ku tusinaysaa sida uu Suldaan Deria saamaynta ugu lahaa waqooyiga Soomaaliya tan iyo markii uu Mullah uga baryay inuu ku soo biiro dadaalkiisa.
Waxa sharaf ii ah in aan soo xidho qoraal uu Mullah Muxamed Cabdullaahi u diray beesha Aidagalleh, si uu tusaale ugu noqdo qaabkii uu isku dayey in uu qabyaaladda ku sasabto in ay innaga daacad ka yihiin. In kasta oo ay warqaddani gacantayda uun soo gashay haddana waxa jirta sabab aan ku rumaysto inay gaadhay Suldaan Deria oo ka tirsan beesha Aidagalleh muddo laba bilood ah ka hor, waayo Sheekh Madar waxa uu ii sheegay in wakhtigaas Suldaan Deria farriin u soo diray oo uu ku sheegay in uu Mullah ka maqlay oo uu talo ka waydiinayo bal inuu ku biiro iyo in kale Waxay u muuqataa in Deria ay dhegaha ka furaysatay baaqii taageerada ahaa ee uu Suldaanku ka kiciyay magaalada Hargeysa iyo weliba xogo muhiim ah oo uu Cabdillaahi Xasan siiyey.
Lieutenant Byrne ayaa ii sheegay in Suldaan Deria uu yahay sababta ugu weyn ee qalalaasaha Hargaisa. Waxa uu la xidhiidhaa Mullah, isaga oo siinaya macluumaadka oo bixiya gargaar kasta ka hor inta uusan isaga laftiisa ku biirin.
Jabhado
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Boqortooyadii Deria waxay aragtay xoogaa xasillooni darro iyo kacdoono si degdeg ah loo xakameeyey. Swayne waxa uu ka sheekaynayaa dhacdo ay qayb Ciidagale ka mid ahi ka go’day, laakiin si degdeg ah loo keenay.
Kaaliyaha Geeriyooday ee Berbera waxa la horkeenay kiis ay qayb ka mid ah Beesha Ciidagale ka tuureen suldaan Deria, waxaana markii faragelintiisii lagu guulaystey ay ka mid ahayd qodobadii ay soo jeediyeen nimankii gar-wadeenka ahaa laftooda in ay hor istaagi doonaan si ay ugu garwaaqsadaan in ay gacantooda ku soo noqdaan.
| xilka kaga horeeyey Hassan Farah |
Isaaq Sultanate | Xilka kala wareegay Abdillahi Deria |
Tixraac
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sheekadii Magan Suldaan Guuleed "Magan-Gaabo" (circa 1790-1840)