Diiwaanka Abwaanada Soomaaliyeed

Ka Wikipedia
Jump to navigation Jump to search

Tan ilaa wakhti aad u horeeyay bulshada Soomaalidu waxay caan ku ahayd halabuurka gabayayada, geeraarka iyo noocyada kala duwan ee suugaanta taasi oo qeyb ka ahayd nolosha maalinle ee bulshada. Odhaahda afka iyo xikmadu waxay ahaayeen nidaam bulshadu iskugu gudbiso fariimaha, dhacdooyinka, sheekada iyo wixii la mid ah.[1] Dadka Soomaalida waxay leeyihiin tiro aad u badan oo abwaano, gabayaa, halabuur iyo suugaanyahan ah, kuwaasi oo ku nool dhamaan geyiga shacab weynaha Soomaalidu ku dhaqan yihiin.

Guud ahaan, gabayaaga Soomaalidu aad ayuu u badan yahay waxaase kuwa ugu caansan ka mid ahaa ,[[Cabdilaahi Sudaan Timacadde]], [[Cabdi Iidaan Faarax, Cabdi Gahayr, Sayid Maxamed Cabdulle Xassan, Garaad Faarax "Wiilwaal", Raage Ugaas, iyo Ismaaciil Mire.[2] Sidoo kale jiilasha dambe waxaa ka mid ah Maxamed Ibraahim Warsame Hadraawi (Hadraawi), Gaariye Waa Libaaxii gabayada, waxaanu qayb libaax ka qaatay halgankii dibuxoraynta SL, Cabdiqaadir Xirsi Siyaad (Yamyam), Cabdilahi Maxamuud Ciise (Sangub) iyo kuwo kale oo badan.

Hordhac[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Aduunka suugaanta daabacan, gaar ahaan maansada; Carab ayaa leh suugaanta ugu fac wayn aduunka iyada oo noocyo badan oo kala duwan ay jirto suugaanta Carbeed.

Soomaalida dhulkeeda qariirad ahaan dhaca dariska qariirada Carabta, ayaa waxaa jirta in Soomaalida ay sida Carabta qiimo badan suugaantu u leedahay iyada oo dhaqanka iyo hidaha soo jireenka ah ee ab' ka soo gaadhka ah ay in badan ku dheehantahay qadarinta suugaanta. Waxyaabaha kale ee dhaqanka Soomaalida lagu yaqaan waa gaare, bulshada Soomaali waxay ku caan tahay suugaanta iyo sooyaal odhaaheed iyada oo loogu magac daray Qarankii Gabayada.[3]

Waayaha Suugaanta Soomaaliyeed[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Qarniyo badan muddo laga joogo ilaa iyo haatan, waxay suugaanta Soomaaliyeed door lixaad leh ka qaadatay kobaca dhaqanka iyo waxa mideeya bulshada.

Qarnigii 14aad waayihii uu noolaa ANU Sheekh Cabdiraxmaan Saylici, waayihii dhexe ee Suldaan Diiriye oo ku beegan qarnigii ay noolaayeen aabayaashii Raage Ugaas, Wiilwaal iyo ragii ay isku waqtiga ahaayeen oo haatan laga joogo labo qarni iyo bar ama 1730yadii, ayaa hobolada ku caan baxay suugaanta iyo maansada noocyadeeda kale duwan sida gabay, geeraar oo faraca sare waxaa soo bilowda diiwaanka magacyada la yaqaan hobaladaas ama abwaanadaas caanka ah.

Mudo 230 sano ah ayaa ka soo wareegtay markii gabay loo adeegsaday meeriksa 'hooyaalayeey' iyada oo uu Raage Ugaas Warfaa lahaa gabaygaas. Taas waxay noo cadaynaysaa in ugu yaraan 5 qarni mudo ka badan suugaanta Soomaaliyeed ay si hufan u jirtay waagaasna soo gaartay heer aad u sareeya.

Hooyaalayeey Hooyaalayeey Hooye[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Habka ku luuqaynta suugaanta maansada, gaar ahaan hooyaalayeey ayaa wuxuu bilowday waayihii abwaanka caanka ah ee Raage Ugaas Warfaa, isuguna noqday qofka habkaas soo caanbixiyay. Ereyada Hooyaalayeey hooyaalalyey hooye waxaa lagu furfurtaa maansada hobalo badan oo dhextaal uga dhiga gabayga meelo badana ka geliya ayaa jira.

Muranka in abwaan Raage Ugaas Warfaa bilabay hooyaalayeey [4], eeg tixdan hoose cid ka horaysay oo sidan u qeexdayna ma jirto mar hadaanan lahayne, suugaanta qoran wixii ku cad unbaa raadraac ah. Cadii u diidana xujo ayay ku tahay inay cadayn kale keento:

Wuxuu yiri raage ugaas:

  • Hooyaalayeey gabayga way ugu horraysaa e
  • Halna kuma tarto e maansadaa lagu hagaajaa e

Badiyaa waxaad arkaysaa in ragga un uu adeegsado ereyada 'hooyaalayeey' halka maansada dumarka aan marnaba la adeegsan.

Suugaanta inta ay ka koobantahay-deeganaada geyiga Soomaaliyeedn, degmo walba waxay leedahay cayaaro hidaha soohdinta dhow ay ku caantahay; galbeed, waqooyi, gobollada dhexe, bari, bartamaha wadanka, koonfur iyo galbeed bari ee Kiinya haysato.

Diiwaanka abwaanada Soomaaliyeed, gaar ahaan kuwa waayihii dhexe, waxay la fac yihiin taariikhda la hayo abwaanada suugaanta Ameerika. Yurub, Afrika iyo Aasiya in yar ayaa ka taariikh dheer ama mudnaan baahsan siiya suugaanta sida aan anaga u siino. Bulshada Soomaaliyeed, yar iyo weyn, waxaa suurtagal ah in uu qof xafidiyo maanso qarniyo dhowr ah cimrigeedu yahay.[5]

Magacyada[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Diiwaanka Abwaanada Soomaaliyeed ee aadka loo yaqaan, walow diiwaano qoraal jiraan taxa ilaa 70 hobal oo caanah, waxaa safka hore kaga jira raga ay ka midka yihiin Garaad Faarax Garaad oo loo yaqaan Wiilwaal iyo dadkii isku waqtiga ay ahaayeen sida abwaanka caanka ah ee:

  • Maxamed Ibraahim Warsame Hadraawi
  • Maxamed Xaashi Dhamac Gaariye
  • Raage Ugaas Warfaa
  • Ismaaciil Mire
  • Sayid Maxamed Cabdulle Xasan
  • Cabdulaahi Suldaan Tima Cadde
  • Aadan Yuusuf Axmed (Aadan Carab)
  • Maxamed Gacal Xaayow

Diiwaanka abwaanada Soomaaliyeed hobalada ku jira waxay ku caan yihiin maansada nooceeda culus ee gabayga ah. Geeraar ayaa ku xiga gabayga. Noocyada kale ee lagu luuqeeyo, xulashada erayga ilaa habka tixida haduu khalaf ku yimaado waa 'deelqaaf' ama darajo hoose oo aan gabay ahayn ayaa la siin. Hobalada dumarka Soomaaliyeed waxay soo caan baxeen kontankaan sano wixii ka dambeeyay laga soo bilaabo waayihii gobonimo doonka.

A[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • Ahmed ismaciil diriye ( Qaasim )
  • Aadan Yuusuf Axmed (Aadan Carab)
  • Abshir Nuur Faarax (Abshir Bacadle)
  • Axmadey Cabdi Gaashaan
  • Abuukar Axmad Fanaxow (Garbadheere)
  • Aadan Muudeey
  • Axmad Awgeeddi dheeraad
  • Aadan Shire Faarax (Laba go'le)
  • Asad abdullahi (asad bay)

C[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • Cali Cilmi Xasan ( Cali Maanso )
  • Cabdi Gahayr
  • Cabdi Galayax Maxamed Aw Magan (Cabdi Galayax)
  • Cabdiqaadir Xirsi Siyaad (Yamyam)
  • Cabdi Sheekh Biixi (alle haw naxariistee)
  • Cabdullaahi Macalin Dhoodaan(alle haw naxariistee)
  • Cabdullaahi Suldaan Tima Cadde
  • Camaje (Xuseen) Yogol Furre
  • Cali Cilmi Afyare
  • Cali Jaamac Haabiil
  • Cabdi Aadan Axmed (Aadan Yare) ama (Toosi-luquntaada)
  • cabdullahi cusman guure
  • Cabdi Muxumad Amiin
  • Cabdi Dhuux Yuusuf
  • Cabdi Xandule Axmed=dawdar
  • Cal Dhuux Aadan
  • Cilmi Carab Cabdi
  • Cabdi IIdan Faarax
  • cilmi barrow cilmi hiiraan
  • cali sugule duncarbeed

F[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • Faarax Qoor dheere
  • Faarax Goleleey
  • Faarax Xasan Cali (Faarax Afcad)
  • Faarax Xuseen Sharmaarke
  • Faarax Nuur

I[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • Ismaaciil Xirsi Farxaan
  • Igarre Yaasiin Xaaji
  • Islaaw Nuur Abiikar Cilmi
  • Ismaaciil Mire
  • Ismaciil Cigaal Bulaale
  • Gaashaan Cali Tacab
  • jaamac shalaqbeen
  • jaamac kediye cilmi

O[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • xasan kaafi abdi sheikhdoon
  • Kayd Maxamed Cabdalla
  • Khadiija Ciise Faracadde
  • Jaamac Daad Bulaale cawke

==Maxamed Cali kaariye

  • Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi)
  • maxamed maxamuud fidhin
  • maxamed ismaaciil barkhad cas maxamuud cali beenalay iyo maax dhagoole
  • maxamed nuur laangadhe
  • Mustafe Sh Cilmi
  • Maxamed Axmednuur Xirsi " Afcadde"
  • Maxamed Guuleeto
  • maxamed fiin
  • Maxamad Xaashi Dhamac (Gaariye)
  • Maxamed Aadan Caws (YAWLE)
  • Nuur faruur buur

S[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • Suge Xareed
  • Salaan carabey
  • Suufi Aw Cali
  • Samatar Baxnaan

X[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • Xassan Tarabi
  • Xassan Abdi haji
  • Xasan xayle
  • Xuseen Aw-faarax Dubbad
  • Xasan Maxamuud Baaruud
  • Xaaji Khaliif Aw Axmed
  • Xayo galaydh
  • Xaaji Aadan Af Qalooc
  • Xaliimo Soofe
  • Xasan Cilmi Dirieh
  • Xasan ga nay
  • Xuseen Xasan

Sidoo kale fiiri[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Tixraac[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]