U bood nuxurka

Gobolka Ashanti

Ashanti
Beerashada bariiska ee Sawah ee dooxooyinka gudaha ee gobolka Ashanti, Ghana
Beerashada bariiska ee Sawah ee dooxooyinka gudaha ee gobolka Ashanti, Ghana
Goobta Gobolka Ashanti ee Ghana
Goobta Gobolka Ashanti ee Ghana
Isku-duwayaasha: 6°45′N 1°30′W / 6.750°N 1.500°W / 6.750; -1.500
Waddan Ghana
Caasimad Kumasi
Degmooyin27
Dawladda
  Wasiirka GobolkaFrank Amoakohene[1]
  AsanteheneOsei Tutu II
Bedka
  Wadarta
24,389 km2 (9,417 sq mi)
  DarajadaKaalinta 3-aad
Dadka
 (Tirakoobka 2021)
  Wadarta
5,440,463
  DarajadaKaalinta 1-aad
  Cufnaanta220/km2 (580/sq mi)
GDP (PPP)
  Sannad2013
  Qofkiiba$5,150
GDP (Nominal)
  Sannad2013
  Qofkiiba$2,500
Aagga waqtigaGMT
Koodhka goobta032
Koodhka ISO 3166GH-AH
HDI (2022)Increase 0.641[3]
dhexdhexaad · 3rd

Gobolka Ashanti wuxuu ku yaallaa qaybta koonfureed ee Ghana waana gobolka saddexaad ee ugu weyn 16 gobol oo maamul, isagoo ku fadhiya wadarta guud ee dhul dhan 24,389 km2 taas oo ka dhigan 10.2% ee wadarta guud ee dhulka Ghana. Waa gobolka ugu dadka badan Ghana, oo leh dad gaaraya 5,440,463 sida lagu sheegay tirakoobka 2021, taas oo ka dhigan ilaa hal-meel-meel lixaad ee wadarta guud ee dadka Ghana.[4] Gobolka Ashanti wuxuu caan ku yahay wax soo saarkiisa dahab iyo kakaa. Magaalada ugu weyn iyo caasimadda Ashanti waa Kumasi.[5]

Gobolka Ashanti wuxuu ku yaallaa suunka dhexe ee Ghana. Wuxuu u dhexeeyaa dhigaha 0.15W iyo 2.25W, iyo loolka 5.50N iyo 7.46N. Gobolku wuxuu xuduud la leeyahay lix ka mid ah lix iyo tobanka gobol ee siyaasadeed: Gobolka Bono, Gobolka Bono East, iyo Gobolka Ahafo ee woqooyiga, Gobolka Bariga oo bari ah, Gobolka Dhexe oo koonfur ah, iyo Gobolka Galbeedka oo koonfur-galbeed ah. Gobolka waxaa loo qaybiyaa 43 degmo, mid kasta oo iyaga ka mid ah waxaa madax u ah Maamule Degmo.[5]

Template:Transcluded section Dhaqaalaha Gobolka Ashanti waa mid inta badan isku filan, waxaana u badan waaxda adeegga, waaxda beeraha, iyo khayraadka dabiiciga ah. Gobolku wuxuu kaloo caan ku yahay wax soo saarka manganese, bauxite iyo alaabta beeraha sida kakaa iyo yuun, iyadoo gobolku leeyahay heerar canshuureed oo hooseeya iyo baahi yar oo loo qabo maalgashiga tooska ah ee shisheeye.[6]

Xarunta dadweynaha ee Gobolka Ashanti waxay ku taallaa Degmada Magaalada Kumasi. Sida laga soo xigtay tirakoobka 2000, gobolku wuxuu lahaa dad gaaraya 3,612,950, taas oo ka dhigaysa gobolka ugu dadka badan Ghana; cufnaantiisu (148.1 halkii km2) waa mid ka hooseysa tan Gobolka Dhexe (162.2/km2). Inta badan dadka Gobolka Ashanti waxay ka soo jeedaan qowmiyadda Akan waxaana ka kooban muwaadiniin dhalasho ahaan (94.2%), halka 5% ay yihiin dad u dhashay Ghana. Qayb yar (5.8%) oo ka mid ah dadweynaha ayaa ka soo jeeda meel ka baxsan Ashanti, Akanland, ama Ghana; 3.7% dadka Ashanti waxay ka yimaadeen mid ka mid ah shanta waddan ee ku hadla Ingiriisiga ee ECOWAS iyo 2.1% waxay ka yimaadeen dalal kale oo Afrika ah. Dadka aan Afrikaanka ahayn ee ku nool gobolka waa 1.8% wadarta guud ee dadweynaha. Akans waa qowmiyadda ugu badan gobolka, iyagoo matalaya 94.2% muwaadiniinta dhalasho ahaan. Qaybta ugu badan (82.9%) ee dadka Akan waa Ashanti.[5]

N6 waxay ku xiran tahay Kumasi, Nsawam, N4, iyo Accra iyada oo loo marayo Kwame Nkrumah Circle. Ashanti waxay sidoo kale ku xiran tahay Gobolka Dhexe iyadoo loo marayo N8 iyo N10, kuwaas oo labaduba ka yimaada Yamoransa ee Gobolka Dhexe. N10 waxay sidoo kale ku xiran tahay Kumasi.[5]

Dugsiga Sare ee Anglican, Kumasi

Waxbarashada sare

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Ashanti wuxuu leeyahay saddex jaamacadood oo dadweyne. Intaas waxaa sii dheer, waxaa jira jaamacado iyo kulliyado gaar loo leeyahay, kuwaas oo ku baahsan gobolka oo dhan.[7]

Jaamacadda Sayniska iyo Teknolojiyadda ee Kwame Nkrumah
Isbitaalka Waxbarashada ee Komfo Anokye

Caafimaadka gobolka waxaa maamula Agaasinka Caafimaadka Gobolka Ashanti (RHD), kaas oo uu madax u yahay Dr. Emmanuel Tinkorang. Hay'adda hoosteeda waxaa jira 43 agaasimayaal caafimaad oo degmo oo yaryar oo ay maamulaan degmadooda.[8](para 1,2)

Waxaa jira ilaa 1,654 xarumood oo caafimaad gobolka, badidoodna waxay ka kooban yihiin xarumaha CHPS[lower-alpha 1] iyo xarumaha caafimaadka.[8](para 3) Kani waa liiska qaar ka mid ah isbitaallada Gobolka Ashanti:[10]

Qaybaha maamulka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Ashanti waxaa maamula dawlad hoose. Nidaamka maamulkiisa, gobolka waxa loo qaybiyaa 43 MMDAs (oo ka kooban hal magaalo, 18 degmo maamul iyo 24 gole caadi ah). Degmo, degmo maamul, ama magaalo kasta waxaa maamula maamule sare iyo xubin baarlamaan oo matalaya dawladda dhexe, oo awood ka helaya gole uu madax u yahay xubin guddoomiye ah oo ay doorteen xubnaha kale ee golaha. Kadib, MMDAs waxaa laga kordhiyay 10 ilaa 18 sanadkii 1988; 18 ilaa 21 sanadkii 2004; 21 ilaa 27 sanadkii 2008; 27 ilaa 30 sanadkii 2012; iyo 30 ilaa 43 sanadkii 2018.[11] Liiska hadda ee xubnaha baarlamaanka waa sida soo socota:

Khariidadda dhammaan degmooyinka Gobolka Ashanti
Qaybaha maamulka ee Gobolka Ashanti
Degmo Caasimad Degmo doorasho Xubin Baarlamaan Xisbi
Adansi Asokwa Adansi Asokwa Adansi-Asokwa Kobina Tahir Hammond NPP
Adansi Woqooyi Fomena Fomena Andrew Asiamah Amoako (guddoomiye ku xigeenka labaad) IND
Adansi Koonfur New Edubiase New Edubease Adams Abdul Salam NDC
Afigya Kwabre Woqooyi Boamang Afigya Kwabre Woqooyi Collins Adomako-Mensah NPP
Afigya Kwabre Koonfur Kodie Afigya Kwabre Koonfur William Owuraku Aidoo NPP
Ahafo Ano Woqooyi Maamulka Tepa Ahafo Ano Woqooyi Suleman Adamu Sanid NPP
Ahafo Ano Koonfur Bari Dwinyame / Adugyama Ahafo Ano Koonfur Bari Francis Manu-Adoabor NPP
Ahafo Ano Koonfur Galbeed Mankranso Ahafo Ano Koonfur Galbeed Kwaku Adu Johnson NPP
Akrofuom Akrofuom Akrofuom Alex Blankson NPP
Amansie Dhexe Jacobu Odotobri Emmanuel Akwasi Gyamfi NPP
Amansie Galbeed Manso Nkwanta Manso Nkwanta George Kwabena Obeng Takyi NPP
Amansie Koonfur Manso Adubia Manso Edubia Frimpong Yaw Addo NPP
Asante Akim Dhexe Maamulka Konongo Asante Akim Dhexe Kwame Anyimadu - Antwi NPP
Asante Akim Woqooyi Agogo Asante Akim Woqooyi Andy Kwame Appiah-Kubi NPP
Asante Akim Koonfur Maamulka Juaso Asante Akim Koonfur Kwaku Asante-Boateng NPP
Asokore Mampong Asokore Mampong Asawase Muntaka Mohammed Mubarak[12] (guddoomiyaha mucaaradka) NDC
Maamulka Asokwa Asokwa Asokwa Patricia Appiagyei NPP
Atwima Kwanwoma Twedie Atwima-Kwanwoma Kofi Amankwa-Manu NPP
Atwima Mponua Nyinahin Atwima Mponua Isaac Kwame Asiamah NPP
Atwima Nwabiagya Maamulka Nkawie Atwima-Nwabiagya Koonfur Benito Owusu Bio NPP
Atwima Nwabiagya Woqooyi Barekese Atwima-Nwabiagya Woqooyi Emmanuel Adjei Anhwere NPP
Bekwai Maamulka Bekwai Bekwai Joseph Osei-Owusu (guddoomiye ku xigeenka koowaad) NPP
Bosome Freho Asiwa Bosome-Freho Akwasi Darko Boateng NPP
Bosomtwe Kuntanse Bosomtwe Yaw Osei Adutwum NPP
Ejisu Maamulka Ejisu Ejisu John Ampotuah Kumah NPP
Ejura Sekyedumase Maamulka Ejura Ejura-Sekyedumase Muhammad Bawah Braimah NDC
Juaben Maamulka Juaben Juaben Ama Pomaa Boateng NPP
Kumasi Metropolitan (KMA) Kumasi Bantama Francis Asenso -Boakye NPP
Manhyia Woqooyi Akwasi Konadu NPP
Manhyia Koonfur Matthew Opoku Prempeh NPP
Nhyiaeso Stephen Amoah NPP
Subin Eugene Boakye Antwi NPP
Kwabre Bari Maamulka Mamponteng Kwabre Bari Francisca Oteng Mensah NPP
Kwadaso Maamulka Kwadaso Kwadaso Kingsley Nyarko NPP
Mampong Maamulka Mampong Mampong Kwaku Ampratwum-Sarpong NPP
Obuasi Bari Maamulka Tutuka Obuasi Bari Patrick Boakye-Yiadom NPP
Obuasi Maamulka Obuasi Obuasi Koonfur-galbeed Kwaku Agyemang Kwarteng NPP
Offinso Maamulka Offinso Offinso Koonfur Augustine Collins Ntim NPP
Offinso Woqooyi Akomadan Offinso Woqooyi Isaac Yaw Opoku NPP
Oforikrom Maamulka Oforikrom Oforikrom Emmanuel Marfo NPP
Old Tafo Maamulka Old Tafo Old Tafo Vincent Ekow Assafuah NPP
Sekyere Afram Plains Drobonso Sekyere Afram Plains Alex Adomako-Mensah NDC
Sekyere Dhexe Nsuta Nsuta-Kwamang-Beposo Adelaide Ntim NPP
Sekyere Bari Effiduase Afigya Sekyere Bari Mavis Nkansah Boadu NPP
Sekyere Kumawu Kumawu Kumawu Philip Basoah NPP
Sekyere Koonfur Agona Effiduase-Asokore Nana Ayew Afriyie NPP
Suame Maamulka Suame Suame Osei Kyei Mensah Bonsu (hogaamiyaha aqlabiyadda)[12] NPP
  1. Isbitaallada CHPS waa farsamo qaran oo gacan ka geysata bixinta adeegyada caafimaadka ee lagama maarmaanka ah ee bulshooyinka aan haysan helitaan caafimaad oo habboon.[9]
  1. "Regional Ministers - Government of Ghana". ghana.gov.gh. Archived from the original on 2017-07-04. Retrieved 2017-07-04.
  2. "Ashanti Region". Ghanadistricts.com. Archived from the original on 2010-08-28. Retrieved 2010-10-13.
  3. "Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in Ingiriisi). Retrieved 2018-09-13.
  4. "Ghana: Regions, Major Cities & Urban Localities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information". www.citypopulation.de. Retrieved 2024-01-28.
  5. 1 2 3 4 Ashanti Region Archived Agoosto 28, 2010, at the Wayback Machine
  6. "Kumasi Metropolis Economy". Golaha Magaalada Kumasi. Archived from the original on 28 September 2015. Retrieved 1 August 2015.
  7. "CoE Network - T-TEL". t-tel.org. Retrieved 16 August 2024.
  8. 1 2 "Gobolka Ashanti". Adeegga Caafimaadka Ghana. Archived from the original on 4 Bisha Saddexaad 2025. Retrieved 16 August 2024. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  9. "Siyaasadda Qorsheynta iyo Adeegyada Caafimaadka Bulshada ee Qaranka (CHPS)" (PDF). Wasaaradda Caafimaadka. 2014. p. 13. Retrieved 16 August 2024. ...CHPS waa hab qaran oo lagu bixiyo adeegyada caafimaadka bulshada ee lagama maarmaanka ah oo ay ku jirto qorsheynta iyo bixinta adeegga bulshooyinka...
  10. "Isbitaallada Ghana". Ghanaweb. Retrieved 16 August 2024.
  11. "Gobolka Ashanti". GhanaDistricts. Retrieved 29 December 2017.
  12. 1 2 "Leadership in Parliament". www.parliament.gh. Archived from the original on 31 Bisha Tobnaad 2020. Retrieved 20 December 2020. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]