U bood nuxurka

Gobolka Bariga Sare

Ka Wikipedia
Gobolka Bariga Sare, Dagbon
Dhagax-abuurka Tongo Hills oo u dhow Gorogo
Dhagax-abuurka Tongo Hills oo u dhow Gorogo
Goobta Gobolka Bariga Sare ee Ghana
Goobta Gobolka Bariga Sare ee Ghana
WaddanGhana
CaasimadBolgatanga
Degmooyin15
Dawladda
  Wasiirka GobolkaAkamugri Donatus Atanga[1]
Bedka
  Wadarta
8,842 km2 (3,414 sq mi)
  DarajadaKaalinta 9-aad
Dadka
 (2021 Tirakoob)[3]
  Wadarta
1,301,226
  DarajadaKaalinta 9-aad
  Cufnaanta150/km2 (380/sq mi)
GDP (PPP)
  Sannad2013
  Qofkiiba$5,150
GDP (Nominal)
  Sannad2013
  Qofkiiba$2,500
Aagga waqtigaGMT
Koodhka goobta039
Koodhka ISO 3166GH-UE
HDI (2017)0.520[4]
hoose · 8-aad

Gobolka Bariga Sare wuxuu ku yaallaa qaybta woqooyi ee Ghana,[5] waana gobolka saddexaad ee ugu yar 16-ka gobol ee maamul ee Ghana. In kasta oo uu le'eg yahay cabbirkiisa marka loo eego, gobolku wuxuu muhiimad weyn u leeyahay hidaha dhaqanka iyo sheekada taariikhiga ah ee qaranka. Waxa uu ku fadhiyaa bed dhan 8,842 kiiloomitir oo laba jibbaaran, sidaas awgeed wuxuu ka kooban yahay 2.7% oo ka mid ah guud ahaan bedka dhulka Ghana. Caasimadda gobolka waa Bolgatanga, oo mararka qaarkood loo yaqaan Bolga.[6][7] Waa xarun weyn oo wax soo saar iyo iibin dambiilo si heer sare ah loo tolay, alaabta maqaarka, iyo farsamada gacanta ee cawska. Bolga waxay u adeegtaa sidii xarunta maamulka iyo ganacsiga ee gobolka. Magaalooyinka kale ee waaweyn ee gobolka waxaa ka mid ah Navrongo, Paga, Sandema, Bawku, Zebilla, Tempane, Pusiga, Garu, Googo, Pwalugu, iyo Widana.[8]

Goobta iyo bedka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Bariga Sare wuxuu ku yaallaa geeska woqooyi-bari ee Ghana waxaana xuduud la leh Burkina Faso dhanka woqooyi iyo Togo dhanka bari. Wuxuu u dhexeeyaa dhigaha 0° iyo 1° Galbeed iyo loolka 10° 30′N iyo 11°N. Gobolku wuxuu xuduud la leeyahay Burkina Faso dhanka woqooyi, Togo dhanka bari, Gobolka Galbeedka Sare dhanka galbeed, iyo Gobolka Waqooyi dhanka koonfureed. Gobolka Bariga Sare wuxuu u qaybsamaa 15 degmo, mid kasta waxaa hoggaamiya madaxa fulinta degmada.[9][10]

Muuqaalka gobolka waxaa inta badan lagu gartaa jiirar jilicsan oo lagu daray dhagax-baxyo iyo buuraley iyo dhagaxyada waaweyn ee Gambaga Scarp 2. Juquraafiyaddan waa qayb ka mid ah nidaamka deegaanka Sudanian Savanna, oo leh geedo dhif ah oo u adkaysta abaarta sida baobabs, acacias, iyo geedaha shea. Cimilada Bariga Sare waa kulul tahay oo qallalan-xigeen ah, oo leh hal xilli roobaad oo aan la saadaalin karin inta u dhaxaysa Maajo iyo Oktoobar. Xilliga abaarta ee dheer, daran (Nofeembar ilaa Abriil) ayaa gobolka ka dhigaya mid ka mid ah kuwa ugu nugul isbeddelka cimilada ee Ghana.

Goobaha madadaalada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Goobaha taariikhiga ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolku wuxuu martigeliyaa dabaaldegyo badan sanadka oo dhan, kuwaas oo intooda badan loogu talagalay in lagu keeno xilli beerasho wanaagsan ama loo dabaaldego goosashada.

Goobaha kale ee soo jiidashada dalxiiska

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Xarunta dadweynaha ee Gobolka Bariga Sare waxay ku taal caasimaddeeda Bolgatanga, taas oo u adeegta xarunta koowaad ee ganacsiga, maamulka, iyo adeegyada, taas oo si dabiici ah u soo jiidata dad badan oo ka kala yimid meelaha ku hareeraysan.

Dadku waxay u badan yihiin reer miyi. Iyadoo 79% dadkeedu ay ku nool yihiin miyi, waxay haysataa kala soocidda inay tahay gobolka ugu yar ee Ghana ee magaaloobay.

Iyadoo 21% dadka ay ku nool yihiin magaalooyinka, gobolku waa kan ugu yar ee magaaloobay Ghana. Dhab ahaantii, iyada oo ay weheliso Galbeedka Sare, iyagu waa labada gobol ee leh in ka badan 20% dadka magaalooyinka.

Muwaadiniinta Ghana ee dhalasho ahaan, carruurnimada, ama waalidnimada waxay ka kooban yihiin 92.5% dadka gobolka Bariga Sare. Muwaadiniinta Ghana ee dhalashada leh waxay ka kooban yihiin 5.3%.

Gobolka Bariga Sare wuxuu leeyahay wadar dhan 1,301,221 oo qof, sida lagu sheegay tirakoobka Dadka iyo Guryaha (PHC) ee 2021 oo ay samaysay Hay'adda Tirakoobka Ghana, taas oo muujinaysa in Gobolka Bariga Sare uu ka kooban yahay 4.2% dadka Ghana.

Gobolku wuxuu leeyahay wadar dhan 631,963 rag ah iyo 669,963 dumar ah, kuwaas oo matalaya 48.5 iyo 51.5% dadweynaha, siday u kala horreeyaan.[12]

Saddex wadooyinka qaranka—N2, N10, iyo N11—iyo dhawr wadooyin goboleed, sida R113, R114, R116, iyo R181, ayaa u adeega gobolka.

N10 waxay ka bilaabataa Yemoransa ee Gobolka Dhexe waxayna ku xidhaa Kumasi ee Gobolka Ashanti waxayna ku dhammaataa Paga ee Gobolka Bariga Sare. Caasimadda qaranka Accra sidoo kale waxay ku xidhan tahay gobolka N2, oo ku dhammaata Kulungugu ee Gobolka Bariga Sare. Labadan wado ee qaran waxay ku xidhan yihiin N11, oo ku xidha caasimadda gobolka Bolgatanga iyo Bimpiela, oo sidoo kale gobolka ku taal.

Qaybaha maamulka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Maamulka siyaasadeed ee gobolku wuxuu maraa nidaamka dawladda hoose. Nidaamkan maamul, gobolka waxaa loo qaybiyaa 15 MMDAs (oo ka kooban 0 degmo-magaalo, 4 Degmooyin iyo 15 degmo caadi ah).[13] Degmo kasta, Degmo-Magaalo, ama Gole, waxaa maamula Madaxa fulinta, kaas oo matalaya dawladda dhexe laakiin awood ka helaya Gole uu hoggaamiyo xubin guddoomiye ah oo laga soo dhex doortay xubnaha laftooda. Liiska hadda waa sida soo socota:

Khariidadii hore ee Degmooyinka Gobolka Bariga Sare (2016)
Degmooyinka Gobolka Bariga Sare
# Magaca MMDA Caasimad Nooca MMDA Dadka
1 Bawku Bawku Degmo-Magaalo
2 Bawku West Zebilla Caadi
3 Binduri Binduri[14] Caadi
4 Bolgatanga Bolgatanga Degmo-Magaalo
5 Bolgatanga East Zuarungu Caadi
6 Bongo Bongo Caadi
7 Builsa North Sandema Degmo-Magaalo
8 Builsa South Fumbisi[15] Caadi
9 Garu Garu Caadi
10 Kassena Nankana East Navrongo Degmo-Magaalo
11 Kassena-Nankana West Paga Caadi
12 Nabdam Nangodi Caadi
13 Pusiga Pusiga[16] Caadi
14 Talensi Tongo Caadi
15 Tempane Tempane Caadi

Dugsiyada sare ee sare

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Machadyada Waxbarashada Sare

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Muwaadiniin caan ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Muwaadiniin caan ah oo u dhashay gobolka Bariga Sare
# Muwaadin Degsiimo
1 Joseph Kofi Adda Navrongo
2 Roland Agambire Sirigu
3 Roger A. Agana Soe
4 David Atanga Namoo
5 Theresa Lardi Awuni Winkongo
6 Adam Kwarasey Navrongo
7 Abedi Pele Paga
8 Mark Woyongo Navrongo
9 Hawa Yakubu Pusiga
10 Stephen Yakubu Binduri
11 Adabere Adabre Donald Bolgatanga
12 John Akparibo Ndebugre Bawku
13 Cletus Apul Avoka Bawku
14 Mahama Ayariga Bawku
15 Awini Emmanuel Ayonde Bawku
16 Laadi Ayi Ayamga Pusiga
17 Rev. Professor John Azumah Bawku
18 Simon Atingban Akunye Pusiga
18 Dr.Kingley Akurugu Bawku
19 Dominic Akuritinga Ayine Zuarungu
20 Eastwood Anaba Bolgatanga
21 Akuka Dickson Atule Zebilla
  1. "Regional Ministers". Archived from the original on 2012-01-03. Retrieved 2019-07-12.
  2. "Upper East Region". Ghanadistricts.com. Archived from the original on 2011-07-11. Retrieved 2010-10-15.
  3. "Upper East Region – Population" (PDF). statsghana.gov.gh. Archived from the original (PDF) on 2013-09-25. Retrieved 2013-01-20.
  4. "Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in Ingiriisi). Retrieved 2018-09-13.
  5. "Upper East Region: Group pushes for sex education to reduce teenage pregnancies". Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana (in Ingiriis Maraykan). 2021-05-18. Retrieved 2021-05-18.
  6. "The cultural centre in Bolga". Daily Graphic (in Ingiriis Biritish). Accra, Ghana. 2017-01-13. Retrieved 2025-11-18.
  7. "Mahama's SpeakOut train hits Bolgatanga - MyJoyOnline" (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2025-11-18.
  8. "Directory of Cities and Towns in Upper East". www.fallingrain.com. Archived from the original on 2024-05-09. Retrieved 2024-07-13.
  9. "Upper East - National Road Safety Authority". nrsa.gov.gh. Archived from the original on 2026-02-16. Retrieved 2025-11-18.
  10. "Election Nerve Centre :: Asaase Radio". elections.asaaseradio.com. Retrieved 2025-11-18.[xiriiriye dhintay]
  11. "Festivals in the Upper East Region - Ghana Embassy Berlin". Ghanaemberlin Germany. Archived from the original on 28 Bisha Afraad 2019. Retrieved 19 April 2018. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  12. "2021 PHC results: Upper East constitutes 4.2% of Ghana's population - A1 Radio Bolgatanga". Radionline (in Ingiriis Maraykan). 2021-09-22. Retrieved 2023-09-16.
  13. "Upper East". GhanaDistricts. Retrieved 15 January 2013.
  14. "Ghana Districts - A repository of all districts in the republic of Ghana". GhanaDistricts.
  15. "Ghana Districts - A repository of all districts in the republic of Ghana". GhanaDistricts.
  16. "Ghana Districts - A repository of all districts in the republic of Ghana". GhanaDistricts.
  17. "Senior High Schools in Upper East Region of Ghana". schoolsInGh (in Ingiriisi). Retrieved 2024-07-13.