U bood nuxurka

Gobolka Bono

Ka Wikipedia
Gobolka Bono
Bui Bayou oo u dhow xadka Gobolka Savannah
Bui Bayou oo u dhow xadka Gobolka Savannah
Goobta Bono ee Ghana
Goobta Bono ee Ghana
WaddanGhana
La aasaasay27 Diseembar 2018
CaasimadSunyani
Degmooyin12
Dawladda
  Wasiirka GobolkaJoseph Addae Akwaboah [1]
Bedka
  Wadarta
11,113 km2 (4,291 sq mi)
Dadka
 (2021)Tirakoob [2]
  Wadarta
1,208,649
  Cufnaanta110/km2 (280/sq mi)
GDP (PPP)
GDP (Nominal)
Aagga waqtigaGMT

Gobolka Bono waa mid ka mid ah 16-ka gobolada Ghana ee maamul. Wuxuu ka dhashay intii hadhay ee Gobolka Brong-Ahafo markii la abuuray Gobolka Bono East iyo Gobolka Ahafo.[3] Sunyani, oo sidoo kale loo yaqaan magaalada cagaaran ee Ghana, waa caasimadda gobolka.[4][5] Sunyani waxay ku faani kartaa inay tahay caasimadda ugu nadiifsan iyo meel weyn oo lagu qabto shirarka.[6][7]

Abuuritaanka gobolka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka waxaa la abuuray ka dib markii gobolka Ahafo iyo gobolka Bono East mid kasta laga gooyay gobolkii hore ee Brong-Ahafo. Tani waxay ahayd fulinta ballanqaad uu sameeyay musharax Nana Akuffo Addo intii lagu jiray ololihiisii 2016. Hirgelinta qorshayaasha abuurista gobolkan waxaa loo xilsaaray Wasaaradda Dib-u-habaynta Gobolka iyo Horumarinta ee dhawaan la abuuray oo uu hoggaaminayo Hon. Dan Botwe. Gobolka Brong Ahafo wuxuu si wax ku ool ah u joojiyay inuu jiro, sidaas oo kale Golaha Isku-duwidda Gobolka Brong Ahafo (BARCC).

Sidaas awgeed, iyadoo la raacayo ruuxda Qodobka 255 ee dastuurka 1992 iyo Qodobka 186 ee Sharciga Maamulka Deegaanka, 2016 (Sharciga 936 sida wax looga beddelay), Golaha Isku-duwidda Gobolka Bono (BRCC) waa xubin cusub oo sidaas darteed beddelaya BARCC. Sababtan awgeed, waxay noqotay lagama maarmaan in la daahfuro BRCC si ay awood ugu yeelato inay guto shaqadeeda si waafaqsan.[8]

Qaybaha maamulka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Maamulka siyaasadeed ee gobolku wuxuu maraa nidaamka dawladda hoose. Nidaamkan maamul hoose, gobolka waxaa loo qaybiyaa 12 MMDA's (oo ka kooban 0 Magaalo, 5 Degmo Maamul iyo 7 Goleyaal Caadi ah).[9] Degmo kasta, Maamul Degmo ama Magaalo, waxaa maamula Maamule Sare, oo matalaya dawladda dhexe laakiin awood ka helaya Gole uu madax u yahay xubin guddoomiye ah oo laga soo doortay xubnaha dhexdooda. Liiska hadda waa sida soo socota:

File:Bono-Region.png
Khariidadda Degmooyinka Gobolka Bono
Degmooyinka Gobolka Bono[10]
# Magaca MMDA Caasimad Nooca MMDA Xubin Baarlamaan Xisbi
1 Banda Banda Ahenkro Caadi Ahmed Ibrahim NDC
2 Berekum East Berekum Maamul Nelson Kyeremeh NPP
3 Berekum West Jinijini Caadi Kwaku Agyenim-Boateng NPP
4 Dormaa Central Dormaa-Ahenkro Maamul Kwaku Agyeman-Manu NPP
5 Dormaa East Wamfie Caadi Paul Apreku Twum Barimah NPP
6 Dormaa West Nkrankwanta Caadi Vincent Oppong Asamoah NDC
7 Jaman North Sampa Caadi Frederick Yaw Ahenkwah NDC
8 Jaman South New Drobo Maamul Williams Okofo-Dateh NDC
9 Sunyani Sunyani Maamul Kwasi Ameyaw Cheremeh NPP
10 Sunyani West Odumase Caadi Ignatius Baffour Awuah NPP
11 Tain Nsawkaw Caadi Adama Sulemana NDC
12 Wenchi Wenchi Maamul Haruna Seidu NDC

Dhirta iyo cimilada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dusha sare ee aaggan waxaa inta badan lagu gartaa kor u kac hoose oo aan ka badnayn 152 mitir heerka badda. Waxay leedahay kayn qoyan oo kala badh ah oo caleen-bax ah, ciidduna aad bay u bacrin tahay. Gobolku wuxuu soo saaraa Dalag lacageed sida cashew, alwaax, iwm, iyo dalagyo cunto sida galley, kasaafada, mooska, cocoyam, yaanyada, iyo qaar kale oo badan.[6]

Goobta iyo bedka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Bono wuxuu xuduud la wadaagaa woqooyi Gobolka Savannah, dhanka galbeedna waxaa xuduud la leh xadka caalamiga ah ee Ghana-Côte d'Ivoire, dhanka barina Bono East, dhanka koonfurna Gobolka Ahafo.

Wuxuu leeyahay dad tiradoodu gaarayso 1,208,649 sida uu sheegay adeegga tirakoobka Ghana ee tirakoobka 2021.[11]

Dalxiiska iyo jardiinooyinka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
  • Bui National Park, oo ah 1,821 kiiloomitir laba jibaaran oo daboolaya qayb ka mid ah webiga Black Volta, waxaa ku yaal noocyo dhowr ah oo antelope ah iyo noocyo kala duwan oo shimbiro ah. Waxaa kaloo loo yaqaannaa dadka hippopotamus-ka. Dalxiisuhu wuxuu ku safri karaa doon webiga Black Volta iyada oo loo marayo Beerta Qaranka.
  • Bui Dam, oo ku taal salka buuraha Banda, waxaa loo dhisay in lagu hagaajiyo shuruudaha tamarta Ghana.[6]
  • Duasidan Monkey Sanctuary, oo ku taal 10 km koonfur-galbeed ee Dormaa Ahenkro, waxay martigelisaa nooc dhif ah oo ka mid ah Mona Monkeys. Dalxiisaha waxaa soo dhaweynaya joogitaanka daanyeeradan markaad gasho hoygooda kaynta u eg. Geedaha bamboo waxay sameeyaan saqaf dhexda kaynta, taas oo u adeegta sidii meel nasasho oo loogu talagalay dadka soo booqda. Daanyeerada waxaa lagu arki karaa iyagoo kor iyo hoos ugu socda laamaha geedaha oo diiraya mooska looga tagay. Soo booqduhu wuxuu helayaa fursad uu ku arko sida daanyeeradu u qaadaan ilmahooda marka ay socdaan.[6]

Gobolku wuxuu ku faanaa inuu yeesho hay'ado dadweyne sida:

Nolosha dhaqanka iyo bulshada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Waxaa jira dhowr dhaqan iyo dabbaaldegyo dhaqameed oo ka jira gobolkan. Qaar ka mid ah waa:

  • Kwafie waxaa u dabbaaldega dadka Dormaa, Berekum iyo Nsoatre bisha Noofambar, Diseembar ama Janaayo.
  • Munufie ee Drobo. Waxaa loo dabaaldegaa si loo nadiifiyo loona quudiyo saxarada iyo ilaahyada siday u kala horreeyaan. Waxaa lagu soo gabagabeeyay dab weyn oo ku yaal barxadda qasriga. Waxaa la rumeysan yahay in dadka Dormaa Ahenkro (Aduana) ay dab u keeneen Ghana, sidaas darteed halyeeygan waxaa si calaamad ah loogu celiyay.
  • Akwantukese waxaa u dabbaaldega dadka Suma bisha Maarso.[6]
  • Dabbaaldegga Akyiriwia waxaa u dabbaaldega dadka Atomfourso ee u dhow Seikwa ee Degmada Tain.[13]
  1. "President Akufo-Addo swears in Ministers of Bono and Oti region | GBC Ghana Online". Archived from the original on 31 Bisha Koobaad 2020. Retrieved 31 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  2. Adeegga Tirakoobka Ghana
  3. "Brong Ahafo to be known as Bono Region". MyJoyonline. Archived from the original on 4 Bisha Sagaalaad 2019. Retrieved 17 February 2019. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  4. "Sunyani: 14-year-old final year JHS student found dead in suspected suicide". Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana (in Ingiriis Maraykan). 2021-05-18. Retrieved 2021-05-18.
  5. Boakye, Edna Agnes (2021-05-19). "Let's wait for police investigation into death of 14-year-old final year student – School". Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2021-05-19.
  6. 1 2 3 4 5 WhiteOrange. "Brong Ahafo". Ghana Tourism Authority. Archived from the original on 6 Bisha Laba iyo Tobnaad 2020. Retrieved 31 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  7. "Sunyani remains the cleanest city in Ghana despite the challenges – Environmental Health Officer - MyJoyOnline". www.myjoyonline.com (in Ingiriis Maraykan). 2021-08-28. Retrieved 2024-01-22.
  8. Ayibani, Imoro Tebra (29 July 2019). "Ghana: Bono Regional Coordinating Council Inaugurated in Sunyani". allAfrica.com. Retrieved 31 January 2020.
  9. "The Database – GhanaPlaceNames". Archived from the original on 21 Bisha Tobnaad 2020. Retrieved 31 January 2020. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  10. Gobolka Brong-Ahafo. Geohive.
  11. "Ghana Statistical Services". Statistics Ghana. Retrieved 31 January 2020.[xiriiriye dhintay]
  12. "WARBIXINTA GUDDIGA BAARISTA EE KU SAABSAN ABUURISTA GOBOLO CUSUB" oo loo soo bandhigay Mudane Madaxweynaha Jamhuuriyadda Ghana, Nana Addo Dankwa Akufo-Addo maalintii Talaadada, 26-kii Juun 2018.
  13. "Ban on noise making and funerals to mark start of Akyiriwia Festival in Bono Region". GhanaWeb (in Ingiriisi). 2024-03-17. Retrieved 2024-03-19.