U bood nuxurka

Gobolka Kagera

Gobolka Kagera
Mkoa wa Kagera  (Af-Sawaaxili)
Laga bilaabo kor ilaa hoos:
Harada Fiktooriya oo ku taal xeebaha Kagera, kaniisadda Mater Misericodiae ee Bukoba iyo muuqaal laga keenay Degmada Karagwe
Naanaysta: 
Dhulka Boqortooyooyinka; Kagera Boqortooyada
Goobta ay ku taal Tanzania
Goobta ay ku taal Tanzania
Isku-duwayaasha: 1°55′S 31°18′E / 1.917°S 31.300°E / -1.917; 31.300
Waddan Tanzania
La aasaasay1961
Loogu magac darayWebiga Kagera
CaasimadBukoba
Degmooyin
Dawladda
  Guddoomiyaha GobolkaFatuma Mwasa
Bedka
  Wadarta
35,686 km2 (13,778 sq mi)
  Beriga25,513 km2 (9,851 sq mi)
  Biyaha10,173 km2 (3,928 sq mi)  27%
  Darajada16 ka mid ah 31
Joogga
1,400 m (4,600 ft)
Joogga ugu sareeya
(Katerere)
1,917 m (6,289 ft)
Joogga ugu hooseeya1,135 m (3,724 ft)
Dadka
 (2016)
  Wadarta
2,789,577
  Darajada3 ka mid ah 31
  Cufnaanta110/km2 (280/sq mi)
Magaca dadkaKageran
Qabaa'ilka
  Dadka soo degaySawaaxili
  Dadka u dhashayWahaya, Wanyambo, Washubi, Wahangaza, Waha, Wazinza & Warongo.
Aagga waqtigaUTC+3 (EAT)
Koodhka boostada
35xxx
Koodhka goobta028
Koodhka ISO 3166TZ-05
HDI (2021)0.521[1]
hoose · 18 ka mid ah 25
WebsaydhkaBogga rasmiga ah
Template:Infobox place symbols

Gobolka Kagera (Mkoa wa Kagera oo ku qoran Af-Sawaaxili) waa mid ka mid ah 31 gobol maamuleed ee Tanzania, bedkiisuna yahay 35,686 km2 (13,778 sq mi).[2] Gobolka Kagera waxaa dhanka bari ka xiga Harada Fiktooriya, Gobolka Mwanza iyo Gobolka Mara, koonfurta Gobolka Geita iyo Gobolka Kigoma, galbeedka Rwanda halka waqooyiga uu xuduud kala leeyahay Uganda iyo Burundi dhanka koonfur-galbeed. Magaalada caasimadda u ah gobolka waa Bukoba. Sida lagu sheegay tirakoobka qaranka ee 2022, gobolku wuxuu lahaa dadweyne dhan 2,989,299, taas oo ah kor u kac ka yimid 2,458,023 sanadkii 2012.[3]

Gobolku magaca wuxuu ka soo qaatay Webiga Kagera.

Kagera waxay xuduud la leedahay Uganda dhanka waqooyi, Rwanda iyo Burundi dhanka galbeed, iyo gobolada Tanzania ee Kigoma dhanka koonfureed iyo Geita dhanka bari. Webiga Kagera wuxuu sameeyaa xuduuda gobolka ee Rwanda. Waxay u dhaxaysaa 30°25' iyo 32°40' bari, iyo 1°00' iyo 2°45' koonfur. Bedka guud waa 35,686 square kilometres (13,778 sq mi), kaas oo 25,513 square kilometres (9,851 sq mi) uu yahay dhul, iyo 27 boqolkiiba, 10,173 square kilometres (3,928 sq mi) uu yahay biyo. Inta badan biyaha waa Fiktooriya, harada Ikimba, Burigi, Ngono iyo Webiga Kagera. Kagera waa gobolka 15-aad ee ugu weyn Tanzania wuxuuna ka kooban yahay qiyaastii 3.3 boqolkiiba bedka dhulka Tanzania ee 885,800 square kilometres (342,000 sq mi). Caasimadda gobolka Bukoba waxay qiyaastii 1,500 kilometres (930 mi) u jirtaa Dar es Salaam.[4]

Celceliska roobabka sanadlaha ah waa 500 ilaa 2000 mm, Gobolku wuxuu leeyahay qaab roobaad laba-jeer sanadkii ah laga bilaabo Maarso ilaa Maajo iyo laga bilaabo Oktoobar ilaa Noofembar. Roobabku waxay ku kala duwan yihiin 2000 mm sannadkii Bukoba ilaa 500 mm dhanka galbeed, iyadoo roobku uu ka sarreeyo xeebta Harada Fiktooriya oo uu yaraanayo markii laga fogaanayo harada iyo sidoo kale kor u kaca dhererka. Heerkulku wuxuu u dhexeeyaa 20 °C ilaa 28 °C. Aagga waxaa daboolay buuro ku socda barbar-yaal xeebta harada oo u socda waqooyi ilaa koonfur.[5]

Iyadoo ku taal Kivu Rift, xagga galbeed ee labada laamood ee East African Rift oo ka gudba Tanzania, Kagera waxay la kulantaa dhaqdhaqaaqyo dhulgariir oo muhiim ah. 10 Sebtembar 2016, gobolka waxaa ku dhuftay dhulgariir qiyaastii 5.9 ah kaas oo 17 qof ay ku dhinteen, ugu yaraan 250 kalena ay ku dhaawacmeen.[6][7]

Kagera waxaa lagu yaqaanaa beeraha, muuqaalka cagaaran, iyo duurjoogta. Waxay leedahay ciid duug ah oo nafaqo leh laakiin maamulka ciidda oo liita ayaa horseeday daalashada ciidda taasoo u baahan isticmaalka bacriminta.[8]

Tirakoobka dadka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Mid ka mid ah shanta gobol ee ugu dadka badan wadanka waa gobolka Kagera. Sida laga soo xigtay tirakoobka dadweynaha iyo guryaha ee 2002, gobolku wuxuu lahaa dadweyne dhan 2,033,888, iyadoo heerka koritaanka celcelis ahaan uu ahaa 3.1%. 6.0% oo dhan reer Tanzania ee ku nool dhulka weyn ayaa laga helay gobolka.[5]

Intii lagu jiray xilligii gumeysiga, gobolka waxaa loogu yeeri jiray West Lake, waxayna ka tirsanayd Gobolka Lake, oo ay ku jireen Geita, Mwanza, Shinyanga, Tabora, Simiyu, iyo Mara, gobolada. Ka dib xornimadii Gobolka Lake waa la kala jabiyay, iyadoo Kagera iyo qayb ka mid ah Geita ay noqdeen Gobolka West Lake. Ka dib Dagaalkii Kagera ee 1979, Gobolka West Lake waxaa loo bixiyay Gobolka Kagera.[4]

Muddo dhan shan qarni, Kagera waxay hoy u ahayd sagaal boqortooyo oo kala duwan oo leh bulshooyin aad u hierarchical. Ka hor gumeysigii Yurub, qaxwaha wuxuu ahaa dalag dhaqameed aagga, loo isticmaalo sifooyinkiisa kicinta iyo caadooyinka dhaqanka ee maxalliga ah. Intii lagu jiray gumeysiga, qaxwaha wuxuu ahaa dalag lacageed. Muusku wuxuu ahaa cunto aasaasi ah gobolka. Inkasta oo uu jiray qaybsanaan shaqo oo ku salaysan jinsiga bulshada Bahaya ee dhaqameed, dumarkii xilligaas looguma fikirin inay ka hooseeyaan ragga. Dhab ahaantii dumarku waxay amreen ixtiraam gaar ah dhammaan caadooyinka dhaqameed. Tusaale ahaan, dhimashada madaxa qoyska (Nyin'enju), caadooyinka dhaxalka ayaa la raacay, "Dhaxalka Weyn" (Omusika) wuxuu lahaa inuu yeesho qof dumar ah oo loo soo xulay walaalihiis si uu u wadaago awoodiisa. Sidoo kale, dhimashada boqor xukumayay, inta lagu jiro caleemo-saarka boqorka xiga, waa inay jirtay "walaashii qaranka" (Kinyany'engoma) oo sidoo kale laga soo xulay walaalihiis.

Boqorradu waxay ku noolaayeen daaraha waaweyn oo la ixtiraami jiray iyadoo loo arko inay yihiin xiriirka tooska ah ee ilaahyada boqortooyadooda. Awoodda sagaalka boqortooyo (Kihanja, Karagwe, Kiziba, Misenye, Bugabo, Kyamtwara, Ihangiro, Bukara iyo Biharamulo) ayaa hoos u dhacday markii Jarmalku ay gumeysteen Tanzania 1885 waxayna taageereen Haya, qabiilka degmooyinka Bukoba iyo Muleba ka korreeya degmooyinka kale. Si kastaba ha ahaatee, boqorrada maxalliga ah ayaa awoodda ku sii jiray. Burburka boqortooyooyinkaan wuxuu yimid ka dib markii Tanzania ay heshay xornimadeeda iyo madaxweyne Nyerere uu u arkay inay waxyeello u yihiin midnimada qaranka.

Waxaa jiray madax loo yaqaan Omukama (eraygu wuxuu ka dhigan yahay boqor ama madax) kaas oo lagu dhalan karay awooddaas. Qaar ka mid ah madaxda caanka ah ee Kagera waxaa ka mid ah Kyamukuma, oo ahaa madaxii ugu dambeeyay ee Misenye (oo hadda ah Degmada Missenyi):[9] Madaxda kale waxaa ka mid ahaa Rumanyika oo ka tirsan Karagwe, Ruhinda, Kahigi iyo madax kale oo hoose. Kahigi waa mid ka mid ah madaxda ka tanaasulay dhulkooda iyagoo la kaashanaya gumeystayaasha Jarmalka.

Dalxiisyada dhaqanka ayaa diyaar u ah dalxiisayaasha soo booqda Kagera waxaana laga heli karaa caasimadda gobolka ee Bukoba. Dalxiisyadan waxaa ka mid ah booqashooyin lagu tago jardiinooyinka qaranka/kaydka dabiiciga ah ee gobolka iwm.

Intii lagu jiray xukunkii Jarmalka Dr. M. Zupitza, oo markaas ahaa sarkaal caafimaad oo maxalli ah, wuxuu la kulmay dillaaca daacuunka ee Kiziba (1897–1898). Isagoo kaashanaya Dr. Robert Koch, wuxuu xaqiijiyay in sababtu ay ahayd bakteeriyada la mid ah dillaaca Bombay.

Markii awoodda loo wareejiyay British-ka ka dib Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, Kagera waxaa loo furay hawlgal Lutheran howlgalka. Masiixiyiin kale oo ay ku jiraan Roman Catholic ayaa yimid goor dambe. Dhaxalkoodu waa kaniisado badan oo gobolka ku yaal.

Isku daygii ku-darka Kagera ee Uganda 1979 wuxuu kiciyay Dagaalkii Uganda-Tanzania.

Beeraha waa hawsha dhaqaale ee ugu weyn, dalagyada ugu muhiimsan waa digirta. Iyadoo Badarka ay yihiin dalagga ugu badan, (42.8% ee guud ahaan bedka lagu beeray dalagyada sanadlaha ah), waxaa ku xiga xididdo iyo tuber leh (17.8%), (2.9%), dalagyada lacagta caddaanka ah (2.1%), iyo khudaarta iyo miraha leh (1.0%). Dalagyada waaweyn ee lacagta caddaanka ah waxay ahaayeen suuf. Wax soo saarka badarka ee aagga waxaa ku badan hadhuudhka, iyadoo 302,529 qoys oo gobolka ah ay beertaan hadhuudh xilliga roobka gaaban. Tani waxay ka dhigan tahay ilaa 93.8% dhammaan qoysaska beeray dalagyada xilligaas.[5]

Iibka dalagyada cuntada ayaa ka dhigan 54.0% dakhliga guud ee lacagta caddaanka ah ee qoysaska yar-yar ee Gobolka Kagera, iyadoo iibka dalagyada lacagta caddaanka ah (18.9%), dakhli kale oo joogto ah (8.7%), kalluumeysi (4.3%), iyo mushahar/saadaal (4.3%). Ganacsiyada yaryar waxay ahaayeen isha ugu weyn ee dakhliga kaliya 3.4% qoysaska yaryar, waxaa ku xiga iibka xoolaha (2.5%), xawaaladaha lacagta caddaanka ah (2.0%), iibka alaabta kaynta (0.7%), iyo iibka alaabta xoolaha (0.6%).[5]

Kagera sidoo kale waa mid ka mid ah kuwa ugu weyn qaxwaha soo saarayaasha dalka. Muleba oo leh 26%), Karagwe 23%), Ngara 10%), Biharamulo 1%), iyo Bukoba Urban 1%) waxay ahaayeen aagagga kale ee qaxwaha soo saara, iyadoo Bukoba Rural ay leedahay aagga ugu sarreeya 39%). (Khariidadda 3.33). Si kastaba ha ahaatee, Ngara (1.23 ha) waxay lahayd celceliska ugu weyn ee dhulka lagu beeray qaxwaha qoyskiiba, waxaa ku xiga Karagwe (0.32 ha), Biharamulo (0.22 ha), Muleba (0.21 ha), Bukoba Rural (0.21 ha), iyo Bukoba Urban (0.21 ha) (0.18 ha).[5]

Duurjoogta iyo jardiinooyinka qaranka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Kagera wuxuu leeyahay duurjoog aad u badan, oo ay ku jiraan daanyeerka baboon, giraffe, elands, yaxaasyada, hippopotamus, warthog. Shimbiraha waxaa ka mid ah African fish eagle, hammerkop, marabou stork, cormorant. kingfisher iyo heron.

Kagera waxay hoy u tahay Biharamulo Forest Reserve, Burigi-Chato National Park, Ibanda-Kyerwa National Park, Rumanyika-Karagwe National Park, Rubondo Island National Park iyo Saanane Island National Park. 2019, Burigi, Biharamulo kaydka ciyaarta, iyo Lakes Burigi iyo Kimis ayaa loo cusbooneysiiyay si ay u noqdaan beerta qaranka oo leh Burigi-Chato National Park. Rumanyika-Karagwe National Park waxaa loo aqoonsaday Rumanyika-Karagwe National Park iyo Ibanda-Kyerwa National Park.[10]

Qaybaha maamulka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Kagera wuxuu u qaybsamaa siddeed degmo, mid kasta oo ay maamusho gole:

Degmooyinka Kagera
Khariidadda Degmada Dadka
(2012)
Bedka
(km2)
Degmada Biharamulo 323,486 5,627
Degmada Miyiga ee Bukoba 289,697
Degmada Magaalada Bukoba 128,796
Degmada Karagwe 332,020 7,716
Degmada Kyerwa 321,026
Degmada Missenyi 202,632 2,709
Degmada Muleba 540,310 10,739
Degmada Ngara 320,056 3,744
Wadarta 2,458,023 40,838

Sanadkii 2016 Tanzania National Bureau of Statistics ayaa soo warisay in gobolka ay ku nool yihiin 2,789,577 qof, oo ka yimid 2,458,023 sanadkii 2012.[11][12]

Dadka caanka ah ee Gobolka Kagera

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

James Kamala, Suxufi

  1. "Subnational HDI (v5.0)". Global Data Lab. Nijmegen, Netherlands: Institute for Management Research Radboud University Nijmegen. Archived from the original on 5 July 2022. Retrieved 5 July 2022.
  2. "Bedka Gobolka Kagera".
  3. "Muuqaalka wadanka Tanzania". Archived (PDF) from the original on 2021-08-31. Retrieved 31 January 2023.
  4. 1 2 "Historia ya Mkoa wa Kagera" [Taariikhda Gobolka Kagera]. Mkoa wa Kagera (in Sawaaxili). Bukoba, Tanzania: Ofisi ya Mkuu wa Mkoa Kagera. 2017. Archived from the original on 2 Bisha Todobaad 2022. Retrieved 1 July 2022. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  5. 1 2 3 4 5 "Warbixinta Gobolka Kagera" (PDF). Xafiiska Tirakoobka Qaranka. 2022. Retrieved 9 October 2022.
  6. Mulibo, Gabriel D. (1 November 2019). "Baaritaanka xoojinta macroseismic ee dhulgariirkii Kagera ee Mw5.9 Sebtembar 10, 2016: Saamaynta xoojinta saamaynta goobta". Journal of African Earth Sciences. 159 103568. Dar es Salaam, Tanzania: Elsevier. Bibcode:2019JAfES.15903568M. doi:10.1016/j.jafrearsci.2019.103568. ISSN 1464-343X. S2CID 200054374. Retrieved 2 July 2022.
  7. Bashaya, Phinias (14 September 2016). "Sh1.4 bilyan oo loo ururiyey badbaadayaasha dhulgariirka". The Citizen (Tanzania). Dar es Salaam, Tanzania: Mwananchi Communications. Retrieved 2 July 2022.
  8. Li, Chaodong; Li, Zhanbin; Yang, Mingyi; Ma, Bo; Wang, Baiqun (9 March 2021). Tchounwou, Paul (ed.). "Saamaynta Grid-Scale ee Isbeddelka Cimilada iyo Saamaynta Aadanaha ee Nabaad-guurka Ciidda ee Buuraleyda Bariga Afrika (Kagera Basin)". International Journal of Environmental Research and Public Health. 18 (5): 2775. doi:10.3390/ijerph18052775. ISSN 1660-4601. PMC 7967286. PMID 33803377.
  9. Seth, Niyikiza [Isbeddelka cusub ee Haya, Dhaxalkii Babumbilo (2014)]
  10. "Jardiinooyinka Qaranka Tanzania" (PDF). Dodoma, Tanzania: Maamulka Jardiinooyinka Qaranka Tanzania. January 2021. Archived (PDF) from the original on 7 July 2022. Retrieved 10 July 2022.
  11. 2012 Tirakoobka Dadweynaha iyo Guryaha - Qaybinta Dadweynaha iyadoo loo eegayo Aagagga Maamulka (PDF) (Report). Dar es Salaam, Tanzania: Xafiiska Tirakoobka Qaranka. 1 March 2013. Archived (PDF) from the original on 26 March 2022. Retrieved 3 July 2022.
  12. 2016 Makadirio ya Idadi ya Watu katika Majimbo ya Uchaguzi kwa Mwaka 2016, Tanzania Bara [Qiyaasta Dadweynaha ee Aagagga Maamulka ee Sanadka 2016, Tanzania Bara] (PDF) (Report) (in Sawaaxili). Dar es Salaam, Tanzania: Xafiiska Tirakoobka Qaranka. 1 April 2016. Archived (PDF) from the original on 27 December 2021. Retrieved 3 July 2022.

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]