Gobolka Kilimanjaro
Gobolka Kilimanjaro
Mkoa wa Kilimanjaro (Af-Sawaaxili) | |
|---|---|
| Naanaysta: Saqafka Afrika | |
Goobta ay ku taal Tanzania | |
| Isku-duwayaasha: 4°8′1.32″S 37°48′31.68″E / 4.1337000°S 37.8088000°E | |
| Waddan | |
| Aag | Waqooyiga |
| Gobol Maamuleed | 1963 |
| Loogu magac daray | Buurta Kilimanjaro |
| Caasimad | Moshi |
| Degmooyin | |
| Dawladda | |
| • Guddoomiyaha Gobolka | Nurdin Babu |
| Bedka | |
• Wadarta | 13,250 km2 (5,120 sq mi) |
| • Darajada | 24 ka mid ah 31 |
| Joogga ugu sareeya | 5,895 m (19,341 ft) |
| Dadka (2022) | |
• Wadarta | 1,861,934 |
| • Darajada | 19 ka mid ah 31 |
| • Cufnaanta | 140/km2 (360/sq mi) |
| Magaca dadka | Kilimanjaran |
| Qabaa'ilka | |
| • Dadka soo degay | Sawaaxili |
| • Dadka u dhashay | Chaga |
| Aagga waqtiga | UTC+3 (EAT) |
| Koodhka boostada | 25xxx |
| Koodhka goobta | 027 |
| Koodhka ISO 3166 | TZ-09 |
| HDI (2021) | 0.640[1] dhex-dhexaad · 3 |
| Websaydhka | Bogga rasmiga ah |
| Template:Infobox region symbols | |
Gobolka Kilimanjaro (Af Sawaaxili: Mkoa wa Kilimanjaro) waa mid ka mid ah 31 gobol maamuleed ee Tanzania.[2] Caasimadda gobolka iyo magaalada ugu weyn waa degmada Moshi. Iyadoo leh HDI-ga 3-aad ee ugu sarreeya oo ah 0.640 ee dalka, Kilimanjaro waa mid ka mid ah shanta gobol ee ugu horumarsan Tanzania.[1] Sida lagu sheegay tirakoobka qaranka ee 2012, gobolku wuxuu lahaa dadweyne dhan 1,640,087, taas oo ka hooseysay saadaashii tirakoobka ka horreeyay oo ahayd 1,702,207.[3]:page 2 Intii u dhaxaysay 2002–2012, heerka koritaanka dadweynaha ee gobolka oo ahaa 1.8 boqolkiiba sanadkii ayaa ahaa kii 24-aad ee ugu sarreeyay dalka.[3]:page 4 Waxa kale oo uu ahaa gobolka 8-aad ee ugu dadka badan oo leh 124 qof halkii kiiloomitir oo laba jibbaaran. Qabaa'ilka ugu caansan ee Gobolka Kilimanjaro waa Chaga.[3]:page 6
Gobolku wuxuu qayb ka yahay wareegga dalxiiska ee waqooyiga ee Tanzania. Waxaa ku yaal Beerta Qaranka ee Kilimanjaro (oo ay ku jirto Buurta Kilimanjaro), Beerta Qaranka ee Mkomazi, Buuraleyda Pare, Harada Jipe, iyo Harada Chala. Gobolka waxaa dhanka waqooyi iyo bari ka xiga Kenya, dhanka koonfur Gobolka Tanga, dhanka koonfur-galbeed Gobolka Manyara, iyo dhanka galbeed Gobolka Arusha.
Magaca
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Horraantii qarnigii 19-aad, Sawaaxiliga waxay horey ugu yeeri jireen buurta "Kilima Ndsharo" (ama "Dscharo"), "Dalka Dschagga," oo u dhow xeebta. Sannadihii 1848 iyo 1849, Rebmann wuxuu sheegay in magacyada Sawaaxiliga ee buurtu ay la macno yihiin "Buur Weyn" iyo "Buurta Safarrada" iyadoo loo tixraacayo buurta oo meel fog laga arki karo oo u adeegta sidii hage u ah dadka safarka ah. Isaga iyo Krapf waxay ogaadeen in ereyga ay si kala duwan u tixraaceen dhowr qof oo u dhow: Taita waxay soo gaabiyeen ereyga Sawaaxiliga ee xeebta ilaa "Ndscharo." Waxaa loo yiqiin "Kima ja Jeu," taas oo ah Kamba oo macnaheedu yahay "Buurta Cadaanka." Waxaa loo yiqiin "Ol Donyo Eibor," taas oo ah Maasai oo macnaheedu yahay "Buur Cad." Chagga laftoodu, gaar ahaan Kilema iyo Machame, waxay si fudud u yiraahdeen "Kibo". Kilimandscharo, oo Rebmann uu ku qoray Jarmal intii u dhaxaysay 1848 iyo 1849, waxaa loo beddelay "Kilimanjaro" 1860-kii.[4]
Qaybaha maamulka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Degmooyin
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Gobolka Kilimanjaro wuxuu u qaybsamaa hal magaalo iyo lix degmo, mid kasta oo ay maamusho gole, marka laga reebo Degmada Moshi oo leh laba, mid ka mid ahna u adeegta caasimadda gobolka.
| Degmooyinka Gobolka Kilimanjaro | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Khariidad | Degmada | Dadka (2012 Tirakoob) |
Dadka (2017 Qiyaasta) | |||
| Degmada Moshi | 466,737 | 509,431 | ||||
| Moshi Municipal | 184,292 | 201,150 | ||||
| Degmada Hai | 210,533 | 229,791 | ||||
| Degmada Siha | 116,313 | 126,953 | ||||
| Degmada Rombo | 260,963 | 284,834 | ||||
| Degmada Mwanga | 131,442 | 143,466 | ||||
| Degmada Same | 269,807 | 294,487 | ||||
| Wadarta | 1,640,087 | 1,790,113 | ||||
Taariikh
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Gobolka Kilimanjaro waxaa si rasmi ah loo aasaasay 1963 iyadoo leh laba degmo: Kilimanjaro iyo Pare.[5] Gobolku wuxuu ka mid ahaa Gobolka Waqooyi ee Tanganyika ka hor xornimada. Degmooyinka Gobolka Waqooyi waxaa ka mid ahaa Arusha iyo Mbulu, halka Degmada Pare ay ka mid ahayd Gobolka Tanga.[6]
Lixda degmo ee gobolka, afar ayaa dhaqan ahaan lahaa degsiimooyinka Chagga, kuwaas oo kala ah Degmada Hai, Degmada Moshi, Degmada Rombo, iyo Degmada Siha. Labada kale, Degmada Mwanga iyo Degmada Same, ayaa taariikh ahaan ku jiray degsiimooyinka Pare. Si kastaba ha ahaatee, intii lagu jiray xukunka gumeysiga qarnigii 19-aad ilaa bartamihii qarnigii 20-aad, gobolka waxaa loo qaybiyay laba degmo oo waaweyn: Degmada Moshi, oo ka koobnayd dhammaan aagagga ay degeen dadka Chagga ee ku yaalla jiirada buurta, iyo Degmada Pare, oo ahayd degsiimada qabiilka Pare.[7] Gobolka, laga soo bilaabo wakhtiyadii hore, waxaa degenaa dadka si wada jir ah loogu yeero Chagga, Maasai, Wakwavi, iyo Waarusha (qaybaha hoose ee Buurta Kilimanjaro), iyo dadka Pare oo ku nool buuraleyda Pare. Kuwan ayaa is dhexgalayay, ka ganacsanayay, oo xitaa mararka qaarkood is dagaalayay sababo kala duwan oo bulsho-siyaasadeed ah. Goor dambe, qabaa'il kale ayaa sidoo kale u soo haajiray aagga.
Juqraafi
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Buurta Kilimanjaro waxay ku taal isgoyska xariiqda taarikada tectonic 80 kiiloomitir bariga Dooxada Rift. Waa qayb ka mid ah nidaamka 'Y'-qaabka ee rift qaaradaha firfircoon waxaana la sameeyay markii magma ay kor u kacday iyada oo loo marayo dillaacyo la abuuray markii ay dhaceen dillaacyo bilaabmay Miocene, qiyaastii 22–25 milyan oo sano ka hor.[8] Stratovolcano-ku wuxuu ka kooban yahay saddex koofiyadood oo foolkaanooyin is dulsaaran—Shira, Mawenzi, iyo Kibo—iyo dhaqdhaqaaqa foolkaanada ee qaabkeeda hadda waxay dib u dhacaysaa wax ka yar hal milyan oo sano.[9]
Dadka caanka ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Barnaba Classic, fannaan
- Scholastica Kimaryo, shaqaale rayid ah oo caalami ah, saxafi, iyo tababare nolosha
- Abby Chams, heesaa
- Elieshi Lema, qoraa
- Freeman Mbowe, siyaasi
- Lucas Mkenda, fannaan
- Cleopa Msuya, Ra'iisul Wasaarihii 3-aad ee Tanzania
- Flower Msuya, saynisyahan
- Nathaniel Mtui, taariikhyahan
- Nandy, fannaan
- Maua Sama, fannaan
- Leonard Shayo, aqoonyahan iyo xisaabyahan
- Bruno Tarimo, feeryahan
- Irene Tarimo, saynisyahan
Sidoo kale eeg
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- 1 2 "Tusmada Horumarinta Aadanaha ee Gobolka – Database-ka Gobolka – Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in Ingiriisi). Retrieved 2020-02-26.
- ↑ "Koodhka boostada" (PDF). MAMLAKA YA MAWASILIANO TANZANIA (in Ingiriisi). 2021. Retrieved 7 July 2022.
{{cite web}}: CS1 maint: url-status (link) - 1 2 3 Qaybinta Dadweynaha ee unugyada maamulka, Jamhuuriyadda Midowga Tanzania, 2013
- ↑ Stahl, Kathleen (1964). Taariikhda dadka Chagga ee Kilimanjaro. London: Mouton and Co. p. 38.
- ↑ "Myosorex zinki Kilimanjaro Mouse Shrew", Naasleyda Afrika, Bloomsbury Publishing, 2013
- ↑ "Historia ya Mkoa | Gobolka Kilimanjaro". www.kilimanjaro.go.tz. Archived from the original on 2021-04-16. Retrieved 2026-07-13.
- ↑ Murtazina, Farida Gafiullovna (2023-07-05). "Dib u eegista buugaagta: Degmada Mironova Ye.V. Laishevsky qarnigii 19-aad – horraantii qarnigii 20-aad". Laga soo bilaabo Taariikhda iyo Dhaqanka Dadka ee Gobolka Volga Dhexe.
- ↑ "Buurta Kilimanjaro, Tanzania". Geological Society.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(help) - ↑ "Barnaamijka Foolkaanada Adduunka – Kilimanjaro". Smithsonian Institution.
{{cite web}}: Missing or empty|url=(help)
Xiriirinta dibadda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- (in Af Sawaaxili) Bogga rasmiga ah
- Bogag leh xuduudo formatnum ah oo aan tiro ahayn
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- With short description
- Short description is different from Wikidata
- Articles containing Af Sawaaxili (macrolanguage)-language text
- CS1 maint: url-status
- CS1 errors: requires URL
- Articles with Af Sawaaxili-language sources (sw)