U bood nuxurka

Gobolka Oti

Gobolka Oti
Région d'Oti
Oti Nutome
Beerta Qaranka ee Kyabobo oo u dhow xadka Togo
Beerta Qaranka ee Kyabobo oo u dhow xadka Togo
Goobta Gobolka Oti ee Ghana
Goobta Gobolka Oti ee Ghana
WaddanGhana
CaasimadDambai
Degmooyin9[1]
Dawladda
  Wasiirka GobolkaJohn Kwadwo Gyapong[2]
Bedka
  Wadarta
11,066 km2 (4,273 sq mi)
Dadka
 (2021)
  Wadarta
747,248[3]
  Cufnaanta67/km2 (170/sq mi)
Aagga waqtigaGMT
Koodhka goobta031
Koodhka ISO 3166GH-OT

Gobolka Oti waa mid ka mid ah lixda gobol ee cusub ee Gobolada Ghana[4][5] waxaana laga gooyay Gobolka Volta bishii Diseembar 2018.[6][7] Tani waxay daba socotay ballanqaadkii ololaha ee Nana Akufo-Addo si loo abuuro gobollo cusub si maamulka loogu dhoweeyo dadka.[8] Gobolka waxaa la daah-furay 14-kii Maajo 2019 iyadoo Dambai ay tahay caasimaddiisa.[7]

Fulinta qorshayaasha abuurista gobolada waxaa loo dhiibay Wasaaradda Dib-u-habaynta iyo Horumarinta Gobolada oo dhawaan la abuuray[9] taas oo hoos timaada hoggaanka Hon. Dan Botwe. Wasaaradda Dowladda Ghana ayaa loo xilsaaray mas'uuliyadda kormeerka abuurista gobollo cusub ee Ghana.[9] Bishii Maarso 2017, wasaaraddu waxay u dirtay qorshaha abuurista gobolka iyo kuwa kaleba Golaha Gobolka. Goluhu wuxuu kulmay in ka badan 36 jeer laga soo bilaabo wakhtigii la soo gudbiyay ilaa Agoosto 2017.[10] Heerka ugu dambeeya ee abuurista gobolka waxaa lagu go'aamiyay iyadoo loo marayo afti ay qaadeen dadka ku nool gobolka cusub.[11] afti la qaaday 27-kii Diseembar 2018[12] ayaa ansixisay abuurista Gobolka Oti. Maalintii doorashada, 323,708 oo ka mid ah 366,481 (88.33% ka qaybgalayaasha doorashada) dadka is-diiwaangeliyay ayaa dhiibtay codkooda. Wadarta 319,296 (98.64 boqolkiiba) ayaa u codeeyay Haa halka 2,878 ay u codeeyeen Maya (0.89 boqolkiiba) halka tirada waraaqaha la diiday ay ahayd 951 (0.24 boqolkiiba).[13][14][15]

Gobolka Oti ee Ghana, luuqadaha ugu waaweyn ee lagaga hadlo waxaa ka mid ah Faransiis, Ingiriisi, Akposo, Guan, Twi (lahjad ka mid ah Akan), iyo Ewe, iyadoo luuqado kale sida Dagbani, Dagaare, Konkomba, Kotokoli, Nawdm, Hausa iyo Kabre ay sidoo kale joogaan.

Faransiis: Xubin ka mid ah luuqadaha Romance, dhammaan bulshooyinka gobolkan waxay ku hadlaan luuqadan.

Ingiriisi: Xubin ka mid ah luuqadaha Germanic, waa luuqadda rasmiga ah ee Ghana.

Guan: Qabaa'ilka ku hadla Guan waxaa ka mid ah Nawuri, Krachi, Nchumuru/Chonke, Buem, Nkonya, Asante, Akyode, Adele, iyo Ntrubo.

Akposo ama Ikposo: waa luuqada dadka Akposo, waana luuqada asaliga ah ee dhammaan bulshooyinka Akposo ee Ghana. Waxaa loo tixgeliyaa inay tahay mid ka mid ah luuqadaha buuraleyda Ghana-Togo.

Twi (Akan): Waxay ka kooban tahay lahjadaha Fante iyo Twi, waxaa sidoo kale la aaminsan yahay inay ku hadlaan qayb ka mid ah dadka ah dadka degay ujeedooyin beerasho, ganacsi ama dib-u-dejinta waagii hore gudaha Gobolka Oti.

Ewe: Ewe waxaa ku hadla bulshooyinka ku teedsan harada Volta waxaana ay sidoo kale ku fidsan tahay Togo iyo Benin.

Dagbani: Xubin ka mid ah kooxda luuqada Oti-Volta, Dagbani waxaa lagaga hadlaa gobolka Oti.

Dagaare: Waxay ka tirsan tahay laanta woqooyi ee kooxda Western Oti-Volta ee laanta Gur ee qoyska luqadda Niger-Congo.

Konkomba: Waxay ku hadlaan bulshooyinka ku nool aagga webiga Oti, Konkomba waa luuqad Gur ah oo leh lahjado badan.

Dangme: Luuqad Kwa ah oo ay ku hadlaan dadka Ada, Yilo iyo Manya Klo, S1, Osudoku, Kpone (Kpomi), Gbugblaa (Prampram) iyo Nugo.

Kusaal: Xubin ka mid ah qoyska luuqada Niger-Congolese, Atlantico-Congolese, Voltaic-Congolese, North, Gur, Gur central, North, Oti-Volta, West, Southeast.

Nawdm oo sidoo kale loo yaqaan Losso oo ay ku hadlaan dadka Nawdba. Nawdm waa luuqad Gur ah oo ka tirsan Togo iyo Ghana. Waxay ka tirsan tahay qoyska luqadda Niger-Congo.

Kotokoli: oo sidoo kale loo yaqaan Tem, waa luuqad Gur ah oo ka tirsan qoyska Niger-Congo, lagagana hadlo Togo, Ghana, Benin, iyo Burkina Faso.

Kabre: oo sidoo kale loo yaqaan Kabiye oo ah luuqad Gur (Voltaic) ah oo lagaga hadlo inta badan Togo, Benin iyo Ghana.

Hausa: waa luuqad Chadic ah oo lagaga hadlo inta badan qaybaha woqooyi ee Nigeria, Ghana, Cameroon, Benin iyo Togo.

Qaybaha maamulka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Maamulka siyaasadeed ee gobolku wuxuu maraa nidaamka dawladda hoose. Nidaamkan maamul, gobolka waxaa loo qaybiyaa Sagaal (9) Degmo iyo Goleyaal (M/DAs) (oo ka kooban 4 Degmo-Magaalo iyo 5 Degmo).[16][17] Degmo kasta iyo Gole kasta, waxaa maamula Madaxa fulinta, kaas oo matalaya dawladda dhexe laakiin awood ka helaya Gole uu hoggaamiyo xubin guddoomiye ah oo laga soo dhex doortay xubnaha laftooda. Liiska hadda waa sida soo socota:

Degmooyinka Gobolka Oti
# Magaca MMDA Caasimad Nooca MMDA Madaxa Fulinta
1 Biakoye Nkonya Ahenkro Degmo Hon. Eric Kwaku Opong
2 Jasikan Jasikan Degmo-Magaalo Hon.
3 Kadjebi Kadjebi Degmo Hon. Dr. Sam Suraj Issaka
4 Krachi East Dambai Degmo-Magaalo Hon. Sarfo Nketiah
5 Krachi Nchumuru Chinderi Degmo Hon. Martin Kofi Anato
6 Krachi West Kete Krachi Degmo-Magaalo Hon. Prosper Addo
7 Nkwanta North Kpassa Degmo Hon. Isaiah Dordoe
8 Nkwanta South Nkwanta Degmo-Magaalo Hon. Joseph Antwi
9 Guan Likpe-Mate Degmo Hon. Godfred Kofi

Juquraafi iyo cimilada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Goobta iyo bedka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Oti wuxuu xuduud la leeyahay dhanka woqooyi Gobolka Waqooyi, dhanka koonfureed Gobolka Volta, iyo dhanka galbeed Harada Volta. Waxay leedahay 9 degmo.

Cimilada iyo dhirta

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Oti wuxuu aad uga qallalan yahay inta kale ee aagagga koonfureed ee Ghana, sababtoo ah u dhawaanshaha woqooyi. Dhirtu waxay ka kooban tahay inta badan daaqsin, gaar ahaan savanna oo leh kooxo geedo u adkaysta abaarta sida baobabs ama acacias. Inta u dhaxaysa Diseembar iyo Abriil waa xilliga abaaraha. Xilliga roobabka waa inta u dhaxaysa qiyaastii Maajo iyo Nofeembar oo leh celcelis roobab sanadle ah oo dhan 750 ilaa 1050 mm (30 ilaa 40 inches). Heerkulka ugu sarreeya ayaa la gaaraa dhamaadka xilliga abaaraha, kan ugu hooseeya Diseembar iyo Janaayo. Si kastaba ha ahaatee, dabaysha kulul ee Harmattan ee ka timaada Saxaraha ayaa afuufa inta badan inta u dhaxaysa Diseembar iyo bilowga Febraayo. Heerkulku wuxuu u dhexeeyaa 14 °C (59 °F) habeenkii iyo 40 °C (104 °F) inta lagu jiro maalintii.

Awoodda kheyraadka dabiiciga ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Hay'adda Sahaminta Juqraafiyeed ee Ghana ayaa ka heshay tiro badan oo kaydka birta ah (iron ore) meel lagu magacaabo Akokrowa, oo ah bulsho beeralay ah oo ku taal Gobolka Oti ee Ghana. Birta, marka loo eego baaritaanka juqraafiyeed, waa 55.22 boqolkiiba miisaanka (Fe) waana heer sare. Waxaa la filayaa in sahaminta iyo ganacsiga birta ay abuuri doonaan shaqooyin iyo hanti dadka Oti iyo dalka guud ahaan.[18]

Dalxiiska iyo beeraha

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
  • Kyabobo National Park:[19] Kaydka waxaa ku yaal Nkwanta, oo ku yaal Degmada Nkwanta South ee aagga, inta u dhaxaysa Savannah iyo kaynta roobka kulaylaha. Kaydka waxaa la aasaasay 1993 iyadoo ujeedadu tahay ilaalinta duurjoogta iyo noocyada kale ee xayawaanka khatarta ah inta lagu guda jiro iyaga oo siinaya meel raaxo leh oo ay ku noolaadaan meel ka fog khatarta iyo hawlaha bini'aadamka. Xuduudaha beertu waxay, si kastaba ha ahaatee, la beddelay dhowr jeer tan iyo markaas.[19]
  • Harada Volta
  • Buurta Naaska (Breast Mountain), Chilinga
  • Kaydka kaynta Chaiso
  • Tuulada laalaada, Shiare[20]
  1. "Ghana Statistical Services". statsghana.gov.gh. Archived from the original on 2021-01-13. Retrieved 2026-07-13.
  2. "Reshuffle: See list of ministers sacked by President Akufo-Addo and those replacing them – Graphic Online". Daily Graphic. Accra, Ghana.
  3. "Ghana Statistical Services". Archived from the original on 2021-01-13. Retrieved 2026-07-13.
  4. "NCCE urges protection of water bodies – MyJoyOnline.com". MyJoyonline. (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2021-05-18.
  5. "Know the 16 regional capitals of Ghana". Daily Graphic (in Ingiriis Biritish). Accra, Ghana. Retrieved 2021-06-12.
  6. Duncan, Jude (28 December 2018). "Referendum: Oti residents okay new region with 99% YES vote". Citi News Room. Retrieved 6 September 2019.
  7. 1 2 "Oti Region – National Commission on Culture" (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2023-09-13.
  8. "'Creation of Oti Region was to bring governance closer to the people' - Akufo-Addo". GhanaWeb (in Ingiriisi). 2021-01-06. Retrieved 2023-09-13.
  9. 1 2 "2nd Ministerial list out: Akufo-Addo creates new ministries, re-aligns old". myjoyonline. Archived from the original on 31 July 2017. Retrieved 22 June 2017.
  10. "Council of State met 36 times on new Regions – Nana Otuo Siriboe II". GhanaCrusader.com – Latest News in Ghana and Beyond (in Ingiriis Maraykan). 2017-08-16. Retrieved 2017-12-12.
  11. ""Creation Of New Region In Your Hands" – President Akufo-Addo To Nayiri – The Presidency, Republic of Ghana". presidency government of ghana (in Ingiriis Maraykan). Archived from the original on 2017-12-11. Retrieved 2017-12-12.
  12. "Referendum: Massive YES votes for 6 new regions | General News 2018-12-28". GhanaWeb. 28 December 2018. Retrieved 2019-01-02.
  13. "All six proposed regions meet constitutional threshold requirements – EC". Ghana Business News. 29 December 2018.
  14. Zurek, Kweku. "Confirmed: Results of the 2018 Referendum on new regions". Daily Graphic (in Ingiriis Biritish). Accra, Ghana. Retrieved 2019-01-02.
  15. "Referendum: 6 new regions get massive 'YES' votes". pulse ghana (in Ingiriis Maraykan). 2018-12-28. Retrieved 2019-01-02.
  16. "One District One Factory (1D1F)". 1district1factory. Archived from the original on 2024-02-29. Retrieved 2020-05-27.
  17. "OTI Region – Local Government Service" (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2023-09-13.
  18. "Ghana's Iron Ore Potential and the New Find In the Oti Region: "We Need To Manage Expectations" – HENRY ANTWI". AMN-News, Accra Mining Network. 15 December 2021. Retrieved 18 April 2022.
  19. 1 2 Pocu, Kojo (2023-08-18). "Kyabobo National Park – Tourist site in Oti Region". Mr. Pocu Blog (in Ingiriis Maraykan). Archived from the original on 2023-10-01. Retrieved 2023-09-13.
  20. khophi (2021-05-26). ""The Hanging Village" – Shiare". Experience Africa Today (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2023-09-13.


7°54′N 0°18′E / 7.900°N 0.300°E / 7.900; 0.300