U bood nuxurka

Gobolka Waqooyi (Gaana)

Ka Wikipedia
Gobolka Waqooyi
Garoonka Tamale
Garoonka Tamale
Goobta Gobolka Waqooyi ee Ghana
Goobta Gobolka Waqooyi ee Ghana
WaddanGhana
CaasimadTamale
Degmooyin16
Dawladda
  Wasiirka GobolkaAli Adolf John[1]
Bedka
  Wadarta
26,534 km2 (10,245 sq mi)
Dadka
 (2021 Tirakoob)
  Wadarta
2,310,939
  Cufnaanta87/km2 (230/sq mi)
GDP (PPP)
  Sannad2013
  Qofkiiba$5,150
GDP (Nominal)
  Sannad2018
  Qofkiiba$2,500
Aagga waqtigaGMT
Koodhka goobta037
Koodhka ISO 3166GH-NP
HDI (2021)0.539[3]
hoose · 10-aad

Gobolka Waqooyi waa mid ka mid ah lix iyo tobanka Gobolada Ghana.[4] Wuxuu ku yaallaa qaybta woqooyi ee dalka waxaana uu kaalinta labaad kaga jiraa gobolada ugu waaweyn lix iyo tobanka gobol. Kahor kala qaybintiisa, wuxuu ku fadhiyay bed dhan 25,000 oo kiiloomitir laba jibbaaran, taas oo matalaysa 10 boqolkiiba bedka Ghana. Bishii Diseembar 2018, waxaa laga abuuray Gobolka Savannah iyo Gobolka Waqooyi-Bari. Gobolka Waqooyi wuxuu u qaybsamaa 16 degmo. Caasimadda gobolka waa Tamale, magaalada saddexaad ee ugu weyn Ghana.[2]

Juquraafi iyo cimilada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Goobta iyo bedka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gobolka Waqooyi, oo ku fadhiya qiyaastii 25,000 oo kiiloomitir laba jibbaaran, wuxuu u taagan yahay gobolka labaad ee ugu weyn Ghana marka loo eego bedka dhulka. Wuxuu xuduud la leeyahay Gobolka Waqooyi-Bari iyo Gobolka Savannah dhanka woqooyi iyo Gobolka Oti dhanka koonfureed, iyo wadamada dariska ah, oo ay ku jiraan Jamhuuriyadda Togo dhanka bari iyo La Cote d'Ivoire dhanka galbeed.[5]

Cimilada iyo dhirta

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Geedka baobab

Gobolka Waqooyi wuxuu leeyahay nidaam deegaan kaymo-savanna ah. Guinea Savanna waa tan ugu qoyan saddexda aag ee deegaanka savanna. Dhirtu waxay inta badan ka kooban tahay dhul-kaymeed iyo daaqsin. Xilliga roobabka waa inta u dhaxaysa Abriil iyo Oktoobar, halka xilliga abaaraha uu dhaco inta u dhaxaysa Janaayo iyo Maarso. Waxaa jira celcelis ahaan roobab sanadle ah oo dhan 750 ilaa 1050 mm (30 ilaa 40 inches). Heerkulka ugu sarreeya ayaa la gaaraa bisha Maarso, dhamaadka xilliga abaaraha. Laga bilaabo dhammaadka Nofeembar ilaa Maarso, dabaysha ganacsiga ee woqooyi-bari ayaa afuufta, taas oo keenta Harmattan.[6] Muddadan, heerkulku wuxuu u dhexeeyaa 14 °C (59 °F) habeenkii iyo 40 °C (104 °F) inta lagu jiro maalintii.

Agribusiness warshad ku taal Tamale, Gobolka Waqooyi. Beeralayda shaqaalaha ah ee Warshad Beeraha ee Tamale, Gobolka Waqooyi.

Sida dhammaan qaybaha Ghana, in ka badan kalabar dadka firfircoon ee dhaqaale ahaan waa beeralay. Gobolku waa mid ka mid ah gobolada ugu muhiimsan beeraha ee Ghana. Waxa kale oo uu leeyahay kaydka ugu weyn ee birta.

Gobolka Waqooyi wuxuu ka kooban yahay qayb badan oo ka mid ah dhulalka Boqortooyada Dagbon, iyo Dagbani waa luuqadda loogu hadal badan yahay,[7] iyadoo ay weheliso Ingiriisiga. Dagbani waxay ka tirsan tahay hoos-qaybta Oti-Volta ee qoyska luqadda Niger-Congo. Luuqadaha kale ee lagaga hadlo gobolka waxaa ka mid ah Likpakpaln iyo Nawuri.

Muuqaalka habeenkii ee magaalada Tamale, Ghana.

Gobolku waa goob loo dalxiis tago maalgashiga ee Ghana, iyadoo Tamale horey loogu qiimeeyay magaalada ugu koritaanka dheereeya ee Galbeedka Afrika, iyada oo la kulantay koritaan baaxad leh marka loo eego magaalooyinka kale ee Ghana.[8] Goobta gobolka iyo u dhawaanshaha weyn ee Yurub iyo Waqooyiga Afrika, marka loo eego Accra, waxay ka dhigaysaa meel soo jiidasho leh oo loogu talagalay maalgashadayaasha. Kaydka birta ee ugu weyn Ghana, oo lagu qiyaasay in ka badan saddex bilyan oo tan,[9] waxay ka dhigaysaa gobolka meel ku habboon maalgashiga birta iyo birta.

  • Naa Gbewaa Palace, Yendi
  • Hamamat Shea Butter Village
  • Tamale Center for Culture and Arts
  • Savanna Centre for Contemporary Art
  • Red Clay Studios
  • Nkrumah Volini
  • Nuku Studios
  • Saakpuli Slave wells
  • Diarre Napagaduungbanani
  • Naa Binbegu Boabab Tree, Yendi
  • Buntaga Irrigation Dam
  • Sabali (River Oti)
  • Nawuni River (White Volta)
  • Deutsch Cemetery at Yendi
  • Adibo dalila war zones, Adibo

Qiyaastii saddex ka mid ah shan qof oo ku nool gobolka Waqooyi ayaa xiriir la leh Islaamka (60.0%).[10]

Degmooyinka Gobolka Waqooyi

Gobolka Waqooyi ee Ghana wuxuu ka kooban yahay 16 degmo. 11 waa degmooyin caadi ah marka lagu daro 1 degmo oo magaalo madax ah iyo 4 degmo oo magaalooyin ah.[11] Degmo kasta, Magaalo ama Gole Magaalo, waxaa ku yaal magaalooyin iyo tuulooyin badan.

Degmooyinka Gobolka Waqooyi
# Degmo Caasimad Dadka
1 Gushegu Gushegu
2 Karaga Karaga
3 Kpandai Kpandai 108,816
4 Kumbungu Kumbungu
5 Mion Sang
6 Nanton Nanton
7 Nanumba North Bimbilla
8 Nanumba South Wulensi
9 Saboba Saboba
10 Sagnarigu Sagnerigu
11 Savelugu Savelugu
12 Tamale Metropolitan Tamale
13 Tatale Sangule Tatale
14 Tolon Tolon
15 Yendi Municipal District Yendi
16 Zabzugu Zabzugu

Goobaha caafimaadka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Isbitaalka Waxbarashada Tamale, isbitaalka saddexaad ee ugu weyn Ghana.

Isbitaallada Gobolka Waqooyi:[12]

  • Isbitaalka Waxbarashada Tamale
  • Isbitaalka Tamale Central West
  • Isbitaalka Tamale West
  • Isbitaalka SDA
  • Isbitaalka Degmada Yendi
  • Isbitaalka Degmada Savelugu
  • Isbitaalka Degmada Bimbilla
  • Isbitaalka Degmada Kumbungu
  • Isbitaalka Degmada Gusheigu

Gaarsiinta Daryeelka Caafimaadka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Degmooyinka khatarta sare leh ee suunka woqooyi ayaa loo aqoonsaday inay leeyihiin daldoolo muuqda oo dhanka caymiska caafimaadka ah oo ay sababto arrimo bulsho-dhaqaale oo maxalli ah.[13]

Muwaadiniin caan ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Qaar ka mid ah muwaadiniin caan ah oo u dhashay Gobolka Waqooyi, Boqortooyada Dagbon
# Muwaadin Degsiimo
1 Aliu Mahama Yendi
2 Wakaso Tamale
3 Majeed Waris Tamale
4 Haruna Iddrisu Tamale
5 Muhammad Mumuni Kumbungu
6 Ramatu Baba Yendi
7 Abubakari Sadiq NAM Yendi
8 Sheikh Ibrahim Basha Tamale
9 Sheikh Sa-eed Abubakar Tamale
10 Hajia Samata Gifty Bukari Yendi
11 Ibrahim Mahama Tamale
  1. "Regional Ministers - Government of Ghana". ghana.gov.gh. Archived from the original on 4 Bisha Todobaad 2017. Retrieved 23 March 2018. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  2. 1 2 "Northern Region". GhanaDistricts.com. Archived from the original on 2010-02-11. Retrieved 2009-11-20.
  3. "Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab". hdi.globaldatalab.org (in Ingiriisi). Retrieved 2018-09-13.
  4. "No new Covid-19 cases in Northern Region in 3 weeks - MyJoyOnline.com". MyJoyOnline. (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2021-05-18.
  5. Mutuku, Ryan (2021-01-25). "The Northern Region districts and their capitals in Ghana". Yen.com.gh - Ghana news. (in Ingiriisi). Retrieved 2024-02-26.
  6. Lyngsie, G.; Awadzi, T.; Breuning-Madsen, H. (2011-11-01). "Origin of Harmattan dust settled in Northern Ghana — Long transported or local dust?". Geoderma. 167–168: 351–359. Bibcode:2011Geode.167..351L. doi:10.1016/j.geoderma.2011.07.026. ISSN 0016-7061.
  7. "Learn Dagbanli (Dagbanli Bɔhimbu) → What Is The Dagbanli Language? - Learn Dagbanli | Learn Dagbani" (in Ingiriis Maraykan). Archived from the original on 2023-11-29. Retrieved 2023-02-04.
  8. "Tamale is the fastest growing city in West Africa - Tamale in Ghana". independent-travellers.com. Archived from the original on 2023-02-04. Retrieved 2023-02-04.
  9. "N/R: Over 1.7bn tonnes of iron ore discovered in Yendi Municipality- Majority Leader". Prime News Ghana (in Ingiriis Maraykan). 2019-05-15. Retrieved 2023-02-04.
  10. "Table 4.17: Population by religious affiliation and region, 2010" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2018-07-12. Retrieved 2018-07-17.
  11. "Northern". GhanaDistricts.com. Archived from the original on 18 Bisha Koobaad 2013. Retrieved 15 January 2013. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  12. "HEALTH FACILITIES IN NORTHERN REGION IN SHAMBLES...Tamale Hospital worst affected". Modern Ghana (in Ingiriisi). Retrieved 2021-11-23.
  13. Ghanem, V. G. (2026). "Spatial and Machine Learning Analysis of District-Level Health Insurance Inequities in Ghana". Cureus. 18 (1) e101984. doi:10.7759/cureus.101984.

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]