U bood nuxurka

Harada Mai-Ndombe

Harada Mai-Ndombe
Laga arkay hawada sare (midab been ah)
MeeshaGobolka Mai-Ndombe, DR Congo
Meesha dhacdo2°00′S 18°20′E / 2°S 18.33°E / -2; 18.33
DhexmaraWebiga Fimi
Wadanka biyo fadhiisigaDR Congo
Baaxada biyaha2,300 km2 (890 sq mi)
Qotoda5 m (16 ft)
Ugu godan10 m (33 ft)
Harada Mai-Ndombe iyo Webiga Fimi, oo guduud ah

Harada Mai-Ndombe (Af Faransiis: Lac Mai-Ndombe, Af Nederlaand: Mai-Ndombemeer) waa haro biyo macaan leh oo weyn oo ku taal gobolka Mai-Ndombe ee galbeedka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Kongo. Haradu waxay ku dhex taal aagga Tumba-Ngiri-Maindombe, oo ah dhulka dhoobada ah ee ugu weyn ee Muhiimadda Caalamiga ah leh ee ay aqoonsatay Heshiiska Ramsar ee adkaanka.[1]

Haradu waxay u baxdaa dhanka koonfureed iyadoo sii mareysa Webiga Fimi una xigta webiyada Kwah iyo Kongo. Waxaa ilaa 1972 loo yaqaannay Harada Leopold II (Faransiis: Lac Léopold II; Hoolandees: Leopold II-meer) ka dib Leopold II, Boqorkii Beljimka. Mai-Ndombe macnaheedu waa "biyo madow" iyada oo la raacayo luuqadda Kikongo. Haradu waxay leedahay qaab aan joogto ahayn waxayna qoto-dheerideedu u dhaxeysaa 5 mitir (celcelis) ilaa 10 mitir (ugu sarreeya). Waxay ku fidsan tahay qiyaastii 890 mayl laba jibaaran (2,300 kiiloomitir laba jibaaran), waxaana la ogyahay inay labanlaabanto ama saddexlaabanto baaxaddeeda xilliga roobka. Biyaheedu waa kuwa ay ka buuxaan ogsajiin dhammaan qoto-dheeridooda iyadoo pH-goodu uu u dhaxeeyo 4.2 ilaa 5.5. Waxaa ku hareeraysan xeebo hoose oo dhir leh oo ay ku badan yihiin kaymo kulul oo qoyan oo dhanka waqooyi ah iyo isku-dhaf kaymo iyo sabaaxad ah oo dhanka koonfureed ah.[xigasho u-baahan]

Kalluunka iyo Duurjoogta

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Sahanno la sameeyay ayaa muujiyay kala duwanaansho weyn oo dhanka noolaha ah ee ka dhex jira iyo agagaarka harada, iyadoo ay ku nool yihiin xayawaanno ay ka mid yihiin laba nooc oo muraayad-biyood ah, shariifka dhoobada, giant otter shrew, shimbiraha biyaha oo fara badan, yaxaasyo iyo diinka biyaha.[2]

Mai-Ndombe waxay ka kooban tahay biyo madow oo aashito leh oo hodan ku ah walxaha humus-ka, guud ahaan kalluunka haradan si liidata ayaa loo diiwaangeliyay, xitaa marka la barbardhigo gobollada kale ee dooxada Webiga Kongo.[2] Inkastoo ay xagga deegaanka u eg tahay Harada Tumba mararka qaarkoodna ay si toos ah isugu xiraan kanaalo ama dhoobbooyin, waxaa jira isbeddelo muhiim ah oo u dhaxeeya noocyada kalluunka ee ku nool labada haro, laakiin sidoo kale waxaa jira noocyo badan oo ay wadaagaan.[2][3] Sahannadii ugu horreeyay waxaa sameeyay George Albert Boulenger wax ka badan qarni ka hor, waxaana jiray daraasado dambe oo yaraa oo lagu sameeyay kalluunka harada.[2] Tusaale ahaan, daraasaddii ugu horreysay ee qaybteeda waqooyi waxaa la sameeyay oo keliya sannadkii 2002.[4] In ka badan 30 nooc oo kalluun ah ayaa la yaqaan, laakiin tirada dhabta ah waxaa loo malaynayaa inay aad uga sarreyso.[2] Waxaa jira shan nooc oo u gaar ah oo la yaqaan: kalluunka shabaaxda ee Amphilius opisthophthalmus iyo kalluunka cichlid ee Hemichromis cerasogaster waxaa si cilmiyaysan u sharraxay Boulenger.[2] Kuwa kale waa helitaano dhowaan ah oo la sharraxay dhowrkii toban sano ee la soo dhaafay oo keliya: Sannadkii 1984, nooc cusub oo cichlid ah, Nanochromis transvestitus, oo loogu magac daray xaqiiqda ah inay muujiso midab-kala-duwanaansho galmo oo rogan (sexual dichromatism), ayaa si cilmiyaysan looga sharraxay harada.[5] Sannadkii 2006, nooc kale oo cusub oo cichlid ah, Nanochromis wickleri, ayaa la sharraxay,[4] sannadkii 2008-na, nooc cusub o kalluunka shabaaxda ah, Chrysichthys praecox, ayaa la diiwaangeliyay.[3]

Dhaqdhaqaaqa Dhaqaalaha

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Qaar ka mid ah aagga tanaasulka ugu weyn ee shirkadda jarista dhirta ee Sodefor waxay ku yaallaan waqooyiga iyo koonfurta Harada Mai-Ndombe.[6] Taariikhdu markay ahayd 28 Noofambar 2009, laba doonyood oo dhir siday ayaa degey iyagoo sababay geerida 73 qof. Doonta looma oggolayn inay qaaddo rakaab, laakiin waxaa la rumeysan yahay inay saarnaayeen qiyaastii 270 qof xilligaas.[7]

Harada Mai-Ndombe iyo nidaamka webiga waxaa inta badan loo isticmaalaa gaadiid ahaan guud ahaan dalka sababtoo ah nidaamka waddooyinka dhulka ee aaggaas ma ahan mid ku filan. Doonyo badan oo rakaab ah ayaa qaada boqolaal qof maalin kasta. Doonyahan badankoodu waa kuwo duug ah oo aan la dayactirin. Maalintii Sabtida, May 25, 2019, doon rakaab ah oo siday wax ka badan 350 rakaab ah ayaa ku degtay dabaylo xooggan dhexdeeda. Wax ka badan 45 rakaab ah ayaa la xaqiijiyay inay dhinteen maalintii ugu horreysay, wax ka badanna boqol qofna wali waxaa loo tixgeliyay inay la'yahay yihiin. Jawaab ahaan, dawladdu waxay sheegtay inay mamnuuci doonto doonyaha rakaabka ee looxa ka samaysan oo ka weyn 5 sano inay maraan harada.[8]

  • Mapping the vegetation cover of the Mai-Ndombe region (Democratic Republic of the Congo). Regional School of Integrated Forest and Land Management. University of Kinshasa, July 2003
  • Source book for the inland fishery resources of Africa, Vol. 1. J.-P. Vanden Bossche & G.M. Bernacsek ISBN 92-5-102983-0
  1. "Logging concession different periods" (PDF). Institute for Environmental Security. Archived from the original (PDF) on 2016-03-04. Retrieved 2012-01-28.
  2. 1 2 3 4 5 6 Peck, E. (2013, updated 2015). Mai Ndombe Archived Jannaayo 16, 2017 // Wayback Machine Archived 2017-01-16 at the Wayback Machine. Freshwater Ecoregions of the World. Retrieved 11 October 2019.
  3. 1 2 Michael Hardman; Melanie L.J. Stiassny. "A sexually dimorphic species of Chrysichthys (Siluriformes: Claroteidae) from Lac Mai-Ndombe, Democratic Republic of the Congo". Ichthyol. Explor. Freshwaters. 19 (2): 175–184 via ResearchGate.
  4. 1 2 Ulrich K. Schliewen; Melanie L. J. Stiassny (April 10, 2006). "A new species of Nanochromis (Teleostei: Cichlidae) from Lake Mai Ndombe, central Congo Basin, Democratic Republic of Congo". Zootaxa. 1169 (33) via ResearchGate.
  5. Donald J. Stewart; Tyson R. Roberts (February 23, 1984). "A New Species of Dwarf Cichilid Fish with Reversed Sexual Dichromatism from Lac Mai-Ndombe, Zaïre". Copeia. 1984 (1): 82–86. doi:10.2307/1445037. JSTOR 1445037.
  6. "Carte Illustrative Actions Sociales". SODEFOR. Archived from the original on 2016-03-04. Retrieved 2012-02-03.
  7. BBC News article reporting the boat sinking
  8. "30 dead, more than 150 missing after boat sinks on Congo lake". CNN. 2019-05-27. Archived from the original on 2019-07-12.

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]