Harada Mweru
| Harada Mweru Ziwa Mweru | |
|---|---|
Harada Mweru markay ahayd 8 May 2025 | |
| Meesha dhacdo | 9°00′S 28°43′E / 9.000°S 28.717°E |
| Nooca | Harooyinka Dooxada Rift |
| Ka soo qulqula | Webiga Luapula Webiga Kalungwishi |
| Dhexmara | Webiga Luvua |
| Wadanka biyo fadhiisiga | DR Congo iyo Zambia |
| Max. length | 131 km (81 mi) |
| Max. width | 56 km (35 mi) |
| Baaxada biyaha | 5,120 km2 (1,980 sq mi) |
| Qotoda | 7.5 m (25 ft) |
| Ugu godan | 27 m (89 ft) |
| Cabirka biyaha | 38.2 km3 (31,000,000 acre⋅ft) |
| Shore length1 | 436 km (271 mi) |
| Surface elevation | 917 m (3,009 ft) |
| Gasiirad | Jasiiradda Kilwa Jasiiradda Isokwe |
| Deegaanka | Nchelenge, Kashikishi, Chiengi, Pweto, Kilwa, Lukonzolwa |
| 1 Shore length is not a well-defined measure. | |
Harada Mweru (sidoo kale loo qoro Mwelu, Mwero) (Af Faransiis: Lac Moero, Af Sawaaxili: Ziwa Mweru) waa haro biyo macaan leh oo ku taal laanta ugu dheer webiga labaad ee ugu dhererka badan Afrika, oo ah Webiga Kongo. Waxay ku taal xadka u dhexeeya Zambia iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Kongo, waxayna samaysaa 110 kilomitirs (68 mi) oo ka mid ah dhererka guud ee Kongo, waxayna u dhexaysaa qaybaha Webiga Luapula (koraan) iyo Webiga Luvua (hoos uga dhacda).[1]
Mweru macnaheedu waa 'haro' marka loo eego dhowr ka mid ah luuqadaha Bantu, sidaas darteed inta badan waxaa loogu yeeraa uun 'Mweru'.[2]
Juqraafi jireed
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Mweru waxaa inta badan biyo u keena Webiga Luapula, kaasi oo ka soo gala dhoobbooyinka dhanka koonfureed, iyo Webiga Kalungwishi oo ka yimaada dhanka bari. Cidhifkeeda waqooyi harada waxaa ka baxa Webiga Luvua, kaasi oo u qulqula dhanka waqooyi-galbeed si uu ugu biiro Webiga Lualaba ka dibna Webiga Kongo. Waa harada labaad ee ugu weyn dooxada qulqulka Kongo waxayna 150 kilomitirs (93 mi) dhanka galbeed ka xigtaa cidhifka koonfureed ee harada ugu weyn, oo ah Harada Tanganyika.[1]
Luapula wuxuu sameeyaa delta dhoobbo leh oo ku dhowaad u ballaran si la mid ah cidhifka koonfureed ee harada. Dhowr dhinac oo loo eego, webiga hoose iyo harada waxaa loo tixgelin karaa hal unug. Haro ku taal gobol leh xilli-roobaad iyo xilli-abaareed aad u calaamadsan, Mweru wax weyn kama beddelmo heerka iyo baaxadda biyaheeda. Isbeddelka sanadlaha ah ee heerka biyuhu waa 1.7 mitirs ([convert: iswaafuq la'aan unugga]), iyadoo joogga ugu sarreeya ee xilliyeedka uu yahay bisha May halka kan ugu hooseeyana uu yahay bisha Janaayo.[3] Tani waxay qayb ahaan tahay sababtoo ah Luapula wuxuu ka soo dhex bahaa Dhoobbooyinka Bangweulu iyo dhulka daadadka ah kuwaas oo u janjeera inay nidaamiyaan qulqulka biyaha, iyagoo nuuga daadadka sanadlaha ah ka dibna si tartiib ah u siidaaya, iyo qayb ahaan sababtoo ah meesha Mweru ay biyaha ka siidayso, oo ah Luvua, waxay hoos ugu dhacdaa si degdeg ah waxayna u qulqushaa si xoog leh, ayadoo aanay jirin dhir xannibta.[1] Kor u kaca ku yimaada Mweru si dhakhso ah ayaa loogu miisaamaa qulqul ka dheereeya oo hoos ugu dhaca Luvua.
Celcelis dhererka Mweru waa 118 kilomitirs (73 mi) celcelis ballaceeduna waa 45 kilomitirs (28 mi), iyadoo dhidibkeeda dheer uu u jeedo waqooyi-bari–koonfur-galbeed. Jooggeedu waa 917 mitirs (3,009 ft), kaas oo aad uga sarreeya Tanganyika (763 mitirs (2,503 ft)).[1] Waa haro ku taal dooxada rift oo dhex dhalata dhulka gudan ee Harada Mweru-Luapula, kaasi oo ah laan ka mid ah Dooxada Rift ee Bariga Afrika.[4] Xefta galbeed ee harada ee ku taal DR Kongo waxay muujineysaa jiirada dhabarka dheer ee caadiga u ah harada dooxada rift, iyadoo u gasha dhanka Buuraha Kundelungu ee ka dambeeya, laakiin jiirada dooxada rift aad ugama muuqato xefta bari.
Mweru way gacantay xagga koonfureed waxayna ka qotodheer tahay xagga waqooyi, iyadoo leh laba meelood oo niyad-jab ah oo ku yaal qaybta waqooyi-bari kuwaas oo qoto-dheeridooda ugu sarreysa ay tahay 20 iyo 27 mitirs (66 iyo 89 ft).[3]
Haro ka yar oo aad u dhoobbo badan oo la yiraahdo Mweru Wantipa (sidoo kale loo yaqaan Dhoobbooyinka Mweru) waxay dhanka bari u jirtaa qiyaastii 50 kilomitirs (31 mi), waxayna waqooyi ka xigtaa Kalungwishi. Inta badan waa haro xiran waxayna dhab ahaantii inta badan biyaha ka qaadataa Kalungwishi iyadoo sii mareysa dhul dhoobo ah oo dambo loo yaqaan, laakiin waqtiyada daadadka waaweyn ay jiraan waxay ku fatihi kartaa Kalungwishi iyo Harada Mweru.[5]
Juqraafi bini'aadam
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sahan
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Harada waxaa garanayay ganacsatadii Carabta iyo Sawaaxiliga (ee ganacsan jiray fool-maroodiga, naxaasta iyo addoomaha) kuwaas oo isticmaali jiray Jasiiradda Kilwa ee harada ku taal si ay saldhig uga dhigtaan mar dambe. Waxay isticmaali jireen marinnada ganacsiga ee ka bilaawda Zanzibar ee ku taal Badweynta Hindiya ilaa Ujiji ee ku taal Harada Tanganyika ilaa Mweru ka dibna u gudba boqortooyooyinka Lunda, Luba, Yeke ama Kazembe, iyadoo tan dambe ay ku taallay xeebaha koonfureed ee Mweru. Marinnada ganacsiga ee galbeed waxay ka baxayeen boqortooyooyinkaas iyagoo aadi jiray dhanka Badweynta Atlaantikada, sidaas darteed Mweru waxay ku taallay marin ganacsi oo qaaradaha isaga gudba.[6]
Intii u dhaxaysay 1796 iyo 1831 ganacsatadii/sahamiyayaashii Boqortooyada Boortaqiiska ee Pereira, Francisco de Lacerda iyo kuwo kale ayaa ka yimid Musambiig si ay u booqdaan Kazembe si ay u helaan heshiisyo lagu isticmaalo marinka ganacsiga ee u dhexeeya dhulalkooda Musambiig iyo Angola. Boortaqiisku waa inay ogaayeen harada, booqdayaashuna waxay kaliya u baahnaayeen inay u lugeeyaan dhul ka sarreeya oo qiyaastii 5 kilomitirs (3.1 mi) waqooyi ka xiga caasimadda Kazembe ee Kanyembo si ay u arkaan harada oo 10 kilomitirs (6.2 mi) u jirta. Si kastaba ha ahaatee, waxay aad u xiisaynayeen marinnada ganacsiga marka loo eego helitaanka wax cusub, waxay ka soo dhawaadeen dhanka koonfureed dhaqdhaqaaqyadoodana waxaa xaddiday Mwata Kazembe, mana aysan bixin xog ku saabsan keeda.[7] Sahamiyihii iyo mishonari David Livingstone, oo ugu yeeri jiray 'Moero', ayaa loo aqoonsan yahay inuu helay harada intii uu ku guda jiray safaradiisii ee 1867-'8.[8]
Livingstone wuxuu marshati ka ahaa burburka iyo dhibaatada ay keentay ganacsiga addoomaha ee aagga waqooyi iyo bari ee Mweru, xogtiisuna waxay gacan ka geysatay isku dubaridka mucaaradnimada ka dhanka ah. Si kastaba ha ahaatee, ganacsigii ugu dambeeyay ee addoomaha ee aagga wuxuu ahaa mid dambe oo dhacay 1890-meeyadii. Dhanka kale, intii u dhaxaysay 1870 iyo 1891, iska horimaadyo iyo dagaallo dhex maray boqorkii Yeke ee Msiri iyo madaxda deegaanka iyo ganacsatada deriska la ah ayaa khalkhal geliyay aagga. Dad yar oo reer Yurub ah ayaa booqday Mweru tan iyo Livingstone, ilaa Alfred Sharpe uu yimid 1890–1 iyo Safaradii Stairs ee 1892 kuwaas oo labadubaba soo maray iyagoo u socda inay heshiisyo la galaan Msiri. Safaradii Stairs waxay dileen Msiri waxayna u qabsadeen Katanga Boqor Leopold II of Belgium. Sharpe wuxuu ka tagay mid ka mid ah saraakiishiisa si uu u dhisid saldhigii ugu horreeyay ee gumeysiga ee dooxada Luapula-Mweru, kaasi oo ahaa boma Ingiriis ah oo ku yaal Chiengi sannadkii 1891.
Horumarka taariikhda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Xeebta galbeed ee Luapula-Mweru waxay qayb ka noqotay Kongada Beljimka xeebta barina waxay qayb ka noqotay Rhodesia Waqooyi, oo ahayd dhul Ingiriisku gacanta ku hayo. Harada Mweru ilaa Tanganyika waa aag u muuqday saamaynta reer Yurub xilli aad u horeeyay, marka harooyinku ay ahaayeen albaabka ugu weyn ee laga galo Rhodesia Waqooyi.[9] In kasta oo Jasiiradda Kilwa ay u dhow dahay xeebta galbeed, waxaa loo qoondeeyay Rhodesia Waqooyi, sidaas darteedna Zambia waxay leedahay 58% biyaheeda harada, DR Kongo-na waxay leedahay 42%.
Saldhigyadii ugu horreeyay ee Beljimka ee harada ku yaal waxaa laga dhisay Lukonzolwa iyo Pweto kuwaas oo waqtiyo kala duwan ahaa xarunta maamulkooda ee Katanga. Waxay tirtireen ganacsiga addoomaha ee aadayay dhanka waqooyi-bari ee ku wareegsanaa harada. Saldhiggii ugu horreeyay ee mishonari ee harada ku yaal waxaa dhisay 1892 mishonari u dhashay dalka Iskootland oo la oron jiray Dan Crawford oo ka tirsanaa Plymouth Brethren wuxuuna ka dhisay Luanza oo ku taal dhanka Beljimka ee harada.
Ingiriisku waxay ka soo rarreen boma-doodii Chiengi iyagoo u raray Kalungwishi, iyadoo ay weheliyaan hal ama laba saraakiil oo Ingiriis ah (sida Blair Watson), iyo ciidan boolis Afrikaan ah. Marka la isku daro hawlgalladii ka socday agagaarka Abercorn ee hoos ugu dhacay marinka ganacsiga, tani waxay ku filnaatay inay joojiso ganacsiga addoomaha ee bari uga baxayay Mweru, laakiin kuma filnayn inay Mwata Kazembe keento xukuumadda Ingiriiska hoosteeda, safar milatari oo haddana ahna waa in laga soo diro 1899 dhanka British Central Africa (Nyasaland) si loo qabto shaqadaas (eeg qoraalka ku saabsan Alfred Sharpe si aad u hesho xog dheeraad ah).
U raridda boma-da ee laga raray Chiengi loona raray Kalungwishi waxay saameyn ku yeelatay inay u reebto boma-da Beljimka ee Pweto fursad xor ah oo ay ku maamusho cidhifka waqooyi ee harada, taasi oo horseedday boqol sano ka dib in qiyaastii 33 mitir lkiloaba jibaarans (13 sq mi) oo ka mid ah dhulka Zambia oo ku dhow Pweto lagu wareejiyo DR Congo (markaas loo yaqaanay Zaire). Eeg khilaafka xadka ee Gobolka Luapula si aad u hesho xog dheeraad ah iyo tixraacyo.
Sannadkii 1900 ka dib, gobolka Kongada Beljimka ee Katanga ee ku yaal xeebaha galbeed ee harada wuxuu u horumaray si ka dhaqso badan dhanka Rhodesia Waqooyi, Gobolka Luapula iyo magaalada Kasenga oo dhowr saacadood doon looga raaco Webiga Luapula waxay noqdeen kuwa ugu horumarsan dooxada Luapula-Mweru, ilaa 1960-meeyadii waxay ahayd xarunta ganacsiga ee ugu weyn ee leh adeegyo iyo kaabayaal dhaqaale oo ka wanaagsan meelaha kale. Miinooyinka Elisabethville waxay ku bilowdeen si ka dhaqso badan kuwa Copperbelt, Kasenga-na waxay shaqaalaheeda u fidin jirtay kalluun. Sannadkii 1960 ka dib, dhibaatooyinka siyaasadeed, dayacaadda dawladda iyo dagaallada ka dhacay dhanka Kongo waxay keeneen iney kaabayaasha dhaqaaluhu ka sii daraan, halka nabadda dhanka Zambia ay keentay koror xagga dadka iyo adeegyada ah, taasi oo keentay in isku-dheelitirku isbeddelo.
Xarumaha dadka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tuulooyin badan oo kalluumeysi ayaa ku teedsan xeebaha Mweru. Tiro ka mid ah waa xeryo xilliyeed ah. Magaalooyinka ugu weyn dhanka Zambia waa Nchelenge, Kashikishi iyo Chiengi, dhanka DR Congo-na waa Kilwa (magaalada ka soo horjeedda jasiiradda), Lukonzolwa iyo Pweto.
N sokow Jasiiradda Kilwa, waxaa harada ku yaal laba jasiiradood oo kale oo la deggan yahay: Jasiiradda Isokwe ee Zambia oo baaxaddeedu tahay 3 mitir lkiloaba jibaarans (1.2 sq mi), iyo jasiirad Kongo leedahay oo baaxaddeedu tahay 2 mitir lkiloaba jibaarans (0.77 sq mi) oo ku dhow afka Luapula. (Laba jasiiradood oo kale oo ku yaal dhoobbooyinka Luapula waxay xeebo ku leeyihiin harada).
Dhanka Kongo ee harada waxaa saameeyay Dagaalkii Labaad ee Kongo ee 1999–2003, kaas oo ay weli ka soo kabanayso. Qaxooti badan ayaa ka soo galay Zambia dhanka Pweto waxaana la dejiyay xeryo ku yaal degmooyinka Mporokoso iyo Kawambwa.
Gaadiidka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Belgiums-ku waxay maamuli jireen adeeg joogto ah oo ay ku isticmaali jireen markab uumi ku shaqeeya oo baal leh, kaasi oo la oron jiray Charles Lemaire, wuxuuna isku xiri jiray Kasenga oo ku taal Luapula iyo Pweto oo ku taal meesha uu ka baxo Webiga Luvua, iyadoo dhererka safarku uu ku dhow yahay 300 kilomitirs (190 mi) haddii la raadiyo joogsi laga sameeyo Kilwa. Doonyuhu weli waxay maraan marinkaas maanta. Gaadiidka biyaha aad looma isticmaalo dhanka Zambia, marka laga reebo aadaanka Jasiiradda Kilwa, Jasiiradda Isokwe iyo Jasiiradda Chisenga (ee ku taal dhoobbooyinka Luapula).
Aagga Mweru waxaa u adeegi jiray oo keliya waddooyin dhoobo ah ilaa wadada weyn ee Gobolka Luapula ee dhanka Zambia laga dhigay laami ilaa Nchelenge sannadkii 1987; tirada dadka ku wareegsan harada waa ay korortay, badankooduna waxay ka faa'iidaystaan kalluumeysiga qaniga ah ee harada. Markii miinooyinka Copperbelt ay shaqaalaha ka cayriyeen 1980-meeyadii iyo 1990-meeyadii, shaqaale badan oo hore oo miinooyinka ka shaqayn jiray ayaa u soo guuray xeebaha harada, gaar ahaan agagaarka Nchelenge-Kashikishi.
Waddooyinka dhoobada ah ee dhanka Kongo waa la dayacay waxayna ku jiraan xaalad xun, dad badanona waxay u gudbaan Zambia si ay waddooyinka u isticmaalaan. Eeg Congo Pedicle road si aad u hesho xog dheeraad ah.
Kalluumeysiga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Mweru waxaa mar walba lagu yaqaannay kalluunkeeda longfin tilapia, (Oreochromis macrochir), oo loo yaqaan pale ('pa-lay') ee luuqadda Chibemba, kaasi oo hiddaha ahaan lagu qallajin jiray khaanado ama masiino qorraxda hoosteeda ah laguna ridi jiray dambiilo si suuqa loo geeyo. (Sigaar-cabidda/Aqlidda iyo cusbada kalluunka waa habab dhowaan ku soo kordhay aagga). Kalluunka weyn ee shabaaxda (catfish) (nooc ka mid ah wuxuu dhererkiisu gaaraa ilaa 2 mitirs ([convert: iswaafuq la'aan unugga])), nooc ka mid ah bargo (carp), tigerfish, elephantfish iyo kalluunka u eg sardiinka ayaa sidoo kale la jillaabaa.
Kalluumeysiga ganacsiga ee Harada Mweru iyo Webiga Luapula waxaa horseeday kalluumeysato reer Giriig ah oo ka yimid jasiiradaha Dodecanese kuwaas oo degey Kasenga, DR Congo, oo ku taal banka galbeed ee Luapula 150 kilomitirs (93 mi) koraan ka xigta harada qarnigii weyn ee qeybtii hore ee qarnigii 19-aad. Waxay isticmaali jireen doonyo lagu dhisay qaabka Giriigga oo ku shaqaynayay dhuxusha mishiinnada uumiga, kuwaas oo mar dambena lagu beddelay naaftada. Waxay shaqaalaha miinooyinka soo saarista naxaasta ee Lubumbashi (hadana dambena dhammaan Copperbelt) u fidin jireen kalluun lagu riday baraf oo joogay Kasenga laguna qaadi jiray baabuur waaweyn oo halkaas ka bixi jiray. Waxaa la qiyaasay sannadkii 1950 inay jireen 50 doonyood oo Giriig ah oo jillaabi jiray 4,000 tan-gaabans (3,600 t) oo kalluun cusub ah sannad kasta. Waxay qaadan lahayd toddobaad in doon ay safar wareeg ah ku tagto harada oo ay soo buuxiso meesha kaydka ah, taasi oo lagu xiri jiray baraf doonta lagu siday.[7][10]
Tobankii sano ee la soo dhaafay jillaabashadu waa ay yaraatay sababo la xiriira jillaabashada xad-dhaafka ah waxaana la qiyaasaa 13,000 tan-dheers (13,000 t) oo tan ah in laga jillaabo 4,500 oo doonyood oo yaryar, badankooduna ah doonyo looxaan ah. Kalluumeysatada Kongo ayaa jillaaba inta ugu badan inkastoo ay leeyihiin qayb yar oo ka mid ah biyaha harada.[11] Tilapia-da waxaa lagu jillaabaa shabaqyada gill net, mana gaaraan baaxaddii ay lahaan jireen waqti hore. Tan iyo 1980-meeyadii, kalluumeysiga 'chisense' waa uu kordhay. Habkan waxaa loo isticmaalaa in lagu jillaabo kalluunka yar ee badda dhexdeeda ku nool oo loo yaqaan kapenta, marka hore xeebaha ayaa laga jillaabi jiray laakiin hadda waxaa la isticmaalaa nalalka doonyaha saaran habeenkii si loo soo jiito kalluunka ka dibna lagu soo qaado shabaqyo yaryar oo khafiif ah.[12]
Macdanta
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Miinada Naxaasta ee Dikulushi waa miino dusha furan oo 50 kilomitirs (31 mi) waqooyi ka xigta Kilwa ee gudaha DR Congo iyadoo la raacayo waddo dhoobo ah, una jirta 23 kilomitirs (14 mi) galbeedka harada. Miinada waxaa ka iibsaday Anvil Mining shirkadda Mawson West, oo ah shirkad weyn oo laga leeyahay dalka Australia, bishii Maarso 2010.[13] Marka miinadu ay shaqaynayso, baabuurta waaweyn ee rida dhoobada macdanta ee xooggan waxay Mweru ka talaabaan ayagoo isticmaalaya doon weyn oo pontoon ah oo mishiin ku shaqeysa taasi oo ka baxda Kilwa kuna aada Nchelenge, dherer dhan 44 kilomitirs (27 mi), ka dibna waxay wadaan 2,500 kilomitirs (1,600 mi) si ay u geeyaan meesha shubista macdanta naxaasta ee ku taal Tsumeb, Namibia.[14]
Dalxiiska
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Harada Mweru uma horumarin dalxiiska inkastoo loo tixgeliyo inay tahay mid "runtii qurux badan".[15] Helitaan la'aanta waddooyinka ee waqtiyadii hore, la'aanta ilaalinta duurjoogta, iyo dagaalladii ka dhacay DR Congo intii u dhaxaysay 1996 iyo 2003 ayaan gacan ka geysan. 60 sano ka hor xeebaha galbeed iyo waqooyi ee harada waxay hoy u ahaayeen guutooyin waaweyn oo maroodi ah, dhulka Luapula ee daadadka ah wuxuu caawin jiray guutooyin kalluunka lechwe ah, Beerta Qaranka ee Lusenga Plain iyo Beerta Qaranka ee Mweru Wantipa waxaa lagu yaqaannay gofis, dhowr nooc oo ugaar ah iyo libaaxyo. Inta badan tirada xoolaha waa ay yaraadeen sababo la xiriira ugaarsiga, luminta deegaanka, iyo ugaarsiga sharci-darrada ah. Dhanka Zambia laga yaabee in kaliya Beerta Qaranka ee Mweru Wantipa ay leedahay awood dalxiis. Dhanka Kongo, Beerta Qaranka ee Kundelungu oo ku taal buuraha 75 kilomitirs (47 mi) koonfur-galbeed ee harada waxay ku jiri kartaa xaalad ka wanaagsan.
Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- 1 2 3 4 Google Earth accessed 29 March 2007. When in flood Lake Bangweulu and its swamps may temporarily have a larger area, but not a larger volume.
- ↑ The Northern Rhodesia Journal online at NZRAM.org: J B W Anderson: "Kilwa Island and the Luapula." Vol II, No. 3 pp87–88 (1954)
- 1 2 AR Bos, CK Kapasa and PAM van Zwieten (2006). "Update on the bathymetry of Lake Mweru (Zambia), with notes on water level fluctuations". African Journal of Aquatic Science. 31 (1): 145–150. doi:10.2989/16085910609503882. S2CID 86387950.
- ↑ P Master, P. Dumont and H. Ladmirant: "Age Constraints On The Luizi Structure". 64th Annual Meteoritical Society Meeting. (2001). Accessed 30 March 2007.
- ↑ See the Lake Mweru Wantipa article for references.
- ↑ The Northern Rhodesia Journal online at NRZAM.org: Dr Blair Watson: "The Occupation of Kilwa Island - Extracts from District Notebook No. 6". Vol III No. 1 pp70-74, (1956).
- 1 2 The Northern Rhodesia Journal online at NRZAM.org: Denis Paine: "Lake Mweru - Its Fish and Fishing Industry." Vol I, No. 2 pp7-13 (1950). Accessed 2 April 2007. "Lacerda was probably the first European to see Lake Mweru," p7. Greek fishermen: p8.
- ↑ David Livingstone and Horace Waller (ed.): The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to his Death. Two volumes, John Murray, London, 1874.
- ↑ Moore, R. J. (April 1937). "Industry and Trade on the Shores of Lake Mweru". Africa. 10 (2): 137–158. doi:10.2307/1155780. ISSN 0001-9720. JSTOR 1155780. S2CID 143768444.
- ↑ The Northern Rhodesia Journal online at NRZAM.org: D U Peters: "Visit to Kilwa Island and the African Palm". Vol II, No. 1 pp 9−23 (1953). Accessed 30 March 2007.
- ↑ Food and Agriculture Organization of the United Nations website Archived Maarso 14, 2008 // Wayback Machine Archived 14 Maarso 2008 at the Wayback Machine accessed 30 March 2007.
- ↑ FAO website: Tilleke Kiewied: "Socio-Economic Study of Fishing Communities along Lake Mweru, Luapula Province, Zambia." Food and Agriculture Organization of the United Nations, Harare, 1994. Accessed 30 March 2007.
- ↑ Anvil sells its 90% stake in Dikulushi mine in DRC for 28% of MWE in scrip Business Spectator, published: 1 March 2010, accessed: 29 December 2010
- ↑ Anvil Mining: "Dikulushi Operation". Website accessed 30 March 2007.
- ↑ Camerapix: "Spectrum Guide to Zambia." Camerapix International Publishing, Nairobi, 1996.
- General references
- For area, depth and volume data: AR Bos, CK Kapasa and PAM van Zwieten: "Update on the bathymetry of Lake Mweru (Zambia), with notes on water level fluctuations". African Journal of Aquatic Science, 31 (1) : 145–150 (2006). Accessed 4 March 2007.
- For distances: Google Earth.
- World Lakes Database entry for Lake Mweru