Harada Mweru Wantipa
| Harada Mweru Wantipa | |
|---|---|
 Harada Mweru Wantipa markay ahayd 3 Abriil 2025 | |
| Meesha | Gobolka Waqooyi |
| Meesha dhacdo | 8°42′S 29°46′E / 8.700°S 29.767°E |
| Wadanka biyo fadhiisiga | Zambia |
| Max. length | 65 km (40 mi) |
| Max. width | 20 km (12 mi) |
| Baaxada biyaha | 1,500 km2 (580 sq mi) (2005) engegan (1916) |
| Qotoda | 2 m (6 ft 7 in) |
| Ugu godan | 5 m (16 ft) |
| Surface elevation | 932 m (3,058 ft) |
| Deegaanka | Kaputa |
Harada Mweru Wantipa ama Mweru-wa-Ntipa oo dhalata "haro dhoobo leh" (sidoo kale loo yaqaan 'Mweru Marsh') waa haro iyo nidaam dhoobo leh oo ku yaal Gobolka Waqooyi ee Zambia. Waxaa waagii hore loo arki jiray wax xoogaa dahsoon, iyadoo muujisay isbedbeddel xagga heerka biyaha iyo cusbada ah kuwaas oo aan si buuxda loogu sharxin isbeddelka heerka roobka; waxaa la ogaaday inay gebi ahaanba engegto mararka qaar.[1] Tan waxaa sii kordhiyey fogaanteeda iyo iyadoo aanay helin fiiro gaar ah oo ka timaada juqraafiyaystayaasha iyo khubarada cilmiga dhulka marka loo eego deriskeeda waaweyn ee u dhow, Harada Tanganyika, oo 25 km dhanka bari kaga beegan, iyo Harada Mweru, oo 40 km dhanka galbeed kaga beegan, taasoo magaceeda mararka qaar lagu qaldo.
Harada Mweru Wantipa waa haro ku taal Dooxada Rift taasoo dhex jiifta laan ka mid ah Dooxada Rift ee Bari Afrika, oo ka bilaabata Webiga Luapula ilaa Harada Tanganyika. Waxaa jira qaar ka mid ah ilo biyo kulul oo astaamo u ah dooxada rift dhanka bari. Biyuhu waxay u muuqdaan kuwo dhoobo ah, mararka qaar waxay u muuqdaan kuwo guduudan oo 'xoogaa saliid leh'.[1] Lahjada deegaanka dhexdiisa "wa ntipa" waxay ka dhigan tahay "leh dhoobo", sidaas darteed "Mweru Wantipa" waxay ka soocaysaa deriskeeda ka weyn, Harada Mweru, oo leh biyo aad u nadiifsan.[2]
Isha iyo qulqulka biyaha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Webiyo iyo ilo biyo, oo aan midna aad u weynayn, ayaa ku qulqula Harada Mweru Wantipa iyo dhoobadeeda iyagoo ka yimaada dhulka sare ee Mporokoso oo qiyaastii 32 km dhanka koonfureed kaga beegan, iyo buuro dhanka waqooyi-bari ku yaal oo ku yaal DR Congo. Waxaa loo maleeyay inay biyo-baxdo iyadoo sii dhexmarta dhoobadeeda koonfur-galbeed iyo meel dambo ah oo loo yaqaan Mofwe kuna dhacda Webiga Kalungwishi, oo ku qulqula Harada Mweru. Si kastaba ha ahaatee, barta ay iska kaashadaan Kalungwishi iyo Mofwe, dhererka sare waa 942 m laakiin dusha harada wuxuu joogaa oo kaliya 932 m. Waxaa muuqata in Kalungwishi ay ku dhowdahay inay ku fashonto xilliga roobka oo ay ku kor dhacdo Mweru Wantipa, laakiin laga yaabaa inaanay taa beddelkeeda dhicin, in kasta oo hal warbixin oo soo baxday 1931 ka dib roobab aad u waaweyn ay sheegtay daad ka yimid Mofwe oo ku dhacay Kalungwishi.[1] Inta badanna, Mweru Wantipa ma laha meel ay u baxdo waxayna samaysataa dooxada webiga oo go'doon ah.
Baaxadda harada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Ku dhawaad sannadkii 2005, dhidibka ugu weyn ee Mweru Wantipa ee waqooyi-bari ilaa koonfur-galbeed wuxuu ahaa qiyaastii 65 km dhererkiisu, ballaceeduna wuxuu ahaa qiyaastii 20 km, laakiin laan cidhiidhi ah ayaa qiyaastii 30 km u fidsan dhanka bari laga bilaabo cidhifka waqooyi, taasoo siinaysa bedka dusha qiyaastii 1500 km².[3] Dhanka koonfur-bari ee Kampinda, jasiirad yar ayaa kala qaybisa marin dhoobo ah oo ka kooban barkadaha Chimbwe iyo haro yar oo loo yaqaan Harada Cheshi.[4] Si kastaba ha ahaatee, waqtiyo kala duwan oo hore ayaa la sheegay inaanay ahayn haro ee ay tahay dhul dhoobo ah oo aan lahayn wax biyo ah oo muuqda, iyo xataa inay tahay dhul siman oo dhoobo engegan ah (oo ay ka buuxaan qolof iyo lafo kalluun, iyo lafaha yaxaasyada iyo jeerihii dhintay). Isbeddelladan ku yimaada dusha biyaha furan waxay dhacaan ma aha oo kaliya hal meerto oo xilli engegan iyo mid roobaad ah, laakiin waxay qaadataa sannado ama tobanaan sano. Tusaale ahaan waxaa la sheegay inay ahayd haro sannadihii 1890, 1897, 1911, 1919 iyo 1938, laakiin waxay ahayd dhul dhoobo ah 1892, 1900–11, 1912–19, iyo 1922; iyo inay engegtay agagaarka 1916. Moolkeeda ugu weyn waxaa la sheegay inuu yahay 5 m, laakiin mararka qaar wuxuu noqon karaa wax ka yar 1 m moolkeeda inta badan dushakeeda.[1]
Cusbada ayaa sidoo kale muujisa isbeddel muddo dheer ah, waxaa la sheegay inay ahayd biyo macaan sannadihii 1929 iyo 1939, laakiin waxay ahayd biyo dhanaan (cusbo leh) 1949.[1]
Waxyaalaha gooya heerka biyaha iyo cusbada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Iyadoo roobku yahay sababta ugu weyn, tani laga yaabaa inaanay ahayn sheekada oo dhan. Xiritaanka Mofwe iyo webiyada ku qulqula Mweru Wantipa oo ay xireen dhirta babiraska iyo koritaanka cawska ayaa noqon kara qayb ka mid ah jawaabta. Waxay sidoo kale noqon kartaa in saamaynta sannadaha engegan ay dib u dhacdo dhowr sano sababtoo ah sii deynta biyaha dhulka hoostiisa ah ee ka imanaya buuraha ku xeeran kuna qulqulaya dambos-ka ee ku shuba harada.[5]
Khayraadka dabiiciga ah iyo cadaadiska deegaanka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Kalluumaysiga Harada Mweru Wantipa wuxuu ahaa mid wax-soo-saar leh waagii hore laakiin waa uu yaraaday sannadihii u dambeeyey. Haradu waxay taageertaa tiro badan oo jeer iyo yaxaasyo ah. Marka laga reebo shimbiraha iyo shimbiraha biyaha, duurjoogta dhulka iyo dhoobada ku nool, oo mar aad u badnaa, waa ay yaraadeen in kasta oo uu jiro Beerta Qaranka ee Mweru Wantipa. Beertu waxay inta badan ku taal xeebta galbeed ee harada laakiin waxay dabooshaa dusha harada, inta badan dhoobada iyo qayb ka mid ah xeebta koonfureed. Haradu waxay dhowr kiiloomitir oo kaliya u jirtaa xadka DR Congo ee dhanka waqooyi, dagaalada iyo iskahorimaadyada dalkaas ka dhacayna waxay keeneen in kumanaan qaxooti ah ay soo galaan degmada Kaputa, taasoo cadaadis saartay khayraadka. Inta badan qaxootiga waxaa loo raray xeryo ku yaal degmooyinka Kawambwa iyo Mporokoso ka hor intaan dib loogu celin dalkooda.[6]
Deegaannada iyo waddooyinka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Xididka ugu weyn ee dadku ku urursan yahay ee harada waa magaalada Kaputa, oo sidoo kale samaysa degmo maamul oo ka tirsan Gobolka Waqooyi.
Waqti ka mid ah, wadada ugu weyn ee u adeegta harada waxay ahayd tii ka timaada Mporokoso ilaa xeebta koonfur-bari halkaas oo uu ku yaalay dooni laga raaco Bulaya, laakiin taasi waa ay xumaatay haddana wadada weyn waa tii ka timaada Harada Mweru ee raacda xeebaha galbeed iyo waqooyi ilaa Kaputa.
Xigasho
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- 1 2 3 4 5 W. V. Brelsford: "The Problem of Mweru-Wantipa", The Northern Rhodesia Journal, Vol 2, No 5 (1954)
- ↑ Camerapix: "Spectrum Guide to Zambia", Camerapix International Publishers, Nairobi, 1996
- ↑ Google Earth accessed 5 February 2007
- ↑ Terracarta: "Zambia 1:1,500,000 Second Edition", International Travel Maps, Vancouver, 2000
- ↑ Chansa Chomba; Ramadhani Senzota, Harry Chabwela; Vincent Nyirenda (2005). "HISTORICAL CHANGES IN THE ECOLOGY AND MANAGEMENT OF THE LAKE MWERU WA NTIPA WETLAND ECOSYSTEM OVER THE LAST 150 YEARS: A DRYING LAKE?". Journal of Sustainable Development in Africa. 15.
- ↑ http://www.zambia-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1386 Bradt Travel Guide to Zambia, website accessed 5 February 2007