Harada Wamala
| Harada Wamala | |
|---|---|
| Meesha | Degmada Mityana, Uganda |
| Meesha dhacdo | 00°20′44″N 31°53′16″E / 0.34556°N 31.88778°E |
| Ka soo qulqula | Webiga Nyanzi Webiga Kitenga Webiga Kabasuma Webiga Mpamujugu Webiga Bimbye |
| Dhexmara | Webiga Kibimba |
| Wadanka biyo fadhiisiga | Uganda |
| Baaxada biyaha | 250 km2 (97 sq mi) |
| Surface elevation | 1,290 m (4,230 ft) |
| Gasiirad | Jasiiradda Lwanja Jasiiradda Mabo Jasiiradda Bagwe |
| Deegaanka | Kalyankoko Degmada Mityana |
Harada Wamala waa haro biyo macaan leh oo ku taal Uganda.[1] Dhulkeeda qoyan waxaa ku jira noocyo shimbiro iyo xayawaan ah oo qarka u saaran inay dabar-go'aan oo uu ku jiro sitatunga (loona yaqaan "enjobe" magaca Luqadda Lugandada).[2] Haradu waxay muhiimad dhaqan iyo mid hiddaha u leedahay dadka Buganda ee ku nool badhtamaha Uganda.[3]
Goobta
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Harada waxaa wadaaga degmooyinka Kassanda, Mityana, iyo Gomba oo ka tirsan Gobolka Bartamaha ee aagga Gollaha Buganda ee Uganda. Distooriga waddada ee u dhexeeya badhtamaha magaalada Mityana iyo Kalyankoko, Kimuli, ee Degmada Mityana, oo ku taal xeebaha bari ee Harada Wamala waa qiyaastii 17 kilometres (11 mi).[4] Isku-duwaha Harada Wamala waa 0°20'44.0"N, 31°53'16.0"E (Loolka:0.345545; Dhigaha:31.887778).[5]
Guud ahaan
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Harada Wamala waxay dabooshaa aag qiyaastii la eg 250 square kilometres (97 sq mi).[3] Waxay ku dhex raddan yihiin jasiirado badan, oo ay ku jiraan Jasiiradda Lwanju, Jasiiradda Mabo, iyo Jasiiradda Bagwe, Kiraza, Kazinga, iyo kuwa kaleba. Dhowr webi ayaa ku qulqula harada, oo ay ku jiraan Webiga Nyanzi, Webiga Kitenga, Webiga Kaabasuma, Webiga Mpamujugu, iyo Webiga Bbimbye. Harada waxaa ka baxa Webiga Kibimba oo ku shuba Webiga Katonga, kaasi oo isna u sii gudba Harada Victoria. Si kastaba ha ahaatee, Webiga Kibimba waa mid xilliyeed aad u daran, inta badanna marinkiisu wuxuu ahaadaa mid engegan. Harada Wamala waxay leedahay dano weyn oo xagga dhaqaalaha iyo dhaqanka ah ee deegaanka, waxaana si wadajir ah u maamula degmooyinka Mubende, Mityana, iyo Mpigi, oo mid kastaaba uu qayb ka mid ah harada kula wadaago xudduudaha guud.[2]
Taariikhda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]In ka badan 4,000 oo sano ka hor Harada Wamala waxay qayb ka ahayd Harada Victoria, laakiin wixii ka dambeeyay way gurmatay ilaa ay gaartay xaaladdeeda hadda. Mid ka mid ah khuraafaadka la sheego ayaa u malaynaya in Harada Wamala ay magaceeda ka heshay Boqor Wamala, boqorkii ugu dambeeyay ee boqortooyadii Bachwezi, iyo in Boqor Wamala uu ku dhex lumay harada meel u dhow tuulada kalluumaysiga ee Lubajja oo la yiraahdo Nakyegalika, ruuxiisuna uu ku dhex nool yahay harada.[3]
Dhirta iyo xayawaanka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dhirta ku xeeran Harada Wamala waxaa u badan baxaraddii, dhirta kale ee sabaynaysa, iyo dhirta biyaha ku dhex baxa. Waxaa sidoo kale jira geedo ay ka mid yihiin Raphia iyo timirta kale. Noocyo kala duwan oo xayawaan ah sida sitatunga, doofaarka duurjoogta ah, jeerta, bushbuck, waterbuck, daanyeerka cawlan, daanyeerka guduudan, digirinkii, iyo turaco ayaa ku nool harada agteeda. Noocyada kalluunka ee jira waxaa ka mid ah tilapia, kalluunka shaaribka leh, iyo lungfish.[3]
Hababka kalluumaysiga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Intii lagu guda jiray 1960-aadkii iyo horraantii 1970-aadkii, Harada Wamala waxay ahayd il muhiim u ah kalluunka cusub iyo kan la qoray ee lagu iibin jiray gudaha iyo magaalooyinka waaweyn ee Buganda. Maamul-xumo iyo kalluumaysi ganacsi oo aan la xakamayn oo aan sharciyaysnayn oo harada ka dhacay awgeed, kalluunkii waa uu dhammaaday badhtamihii 1970-aadkii.[6] Isbeddelka cimilada ayaa sidoo kale xumeeyay xaaladaha harada, taas oo dhabar-jab ku ahayd kalluumaysatada deegaanka iyo qoysaskooda.[7] Waa mid ka mid ah harooyinka ugu nadiifsan Uganda oo leh biyo deggen (Waxaa baaray Ariiho Robert Kahiigi).
Eeg barnaamijyada kale
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Xigasho
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- ↑ Lanyero, Flavia (20 September 2013). "Lake Wamala in danger as boundaries are sold off". Daily Monitor. Kampala. Retrieved 29 October 2016.
- 1 2 Tenywa, Gerald (2 May 2005). "Local green sites to get global status". New Vision. Kampala. Retrieved 29 October 2016.
- 1 2 3 4 GNF (29 October 2016). "Global Nature Fund: Lake Wamala - Uganda". Global Nature Fund (GNF). Archived from the original on 17 July 2018. Retrieved 29 October 2016.
- ↑ Globefeed.com (29 October 2016). "Distance between Mityana, Central Region, Uganda and Kalyankoko, Kimuli, Central Region, Uganda". Globefeed.com. Retrieved 29 October 2016.
- ↑ "Location of Lake Wamala, Central Region, Uganda" (Map). Google Maps. Retrieved 29 October 2016.
- ↑ FAO (May 1990). "The Mismanagement of Lake Wamala's Fish Resources". Rome, Italy: Food and Agriculture Organization (FAO). Retrieved 22 July 2014.
- ↑ Musinguzi, Laban; Efitre, Jackson; Odongkara, Konstantine; Ogutu-Ohwayo, Richard; Muyodi, Fredrick; Natugonza, Vianny; Olokotum, Mark; Namboowa, Sharon; Naigaga, Shamim (2016). "Fishers' perceptions of climate change, impacts on their livelihoods and adaptation strategies in environmental change hotspots: A case of Lake Wamala, Uganda". Environment, Development and Sustainability. 18 (4): 1255–1273. doi:10.1007/s10668-015-9690-6. S2CID 154576359.