U bood nuxurka

Kaymaha roobka ee Kongo

Laga soo xigtay Wikipedia, Insaykalobeedhiya xorta ah
Kaymaha roobka ee Congolian
Muuqaal hawada sare ah oo laga soo qaaday Kaydka Xayawaanka Okapi
Deegaanka
Goobta bayoolojigaAfrotropical
BayoomamkaKaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran
Juqraafiga
Waddamada

Kaymaha roobka ee Congolian (Af-Faransiis: Forêts tropicales congolaises) waa suun ballaaran oo kaymaha roobka ah ee dhulka hoose, kuwaas oo ku fidsan bacaad-haadka Wabiga Kongo iyo tributaries-kiisa ee Bartamaha Afrika.

Geedka Sapele oo ku yaal Jamhuuriyadda Kongo

Kaynta roobka ee Congolian waa kaynta labaad ee ugu weyn adduunka ee kaynta kulaylaha, ka dib kaynta roobka ee Amazon. Waxay dabooshaa in ka badan 500,000,000 acres (2,000,000 km2) oo ku kala baahsan lix dal waxayna ka kooban tahay rubuc ka mid ah kaymaha roobka ee adduunka ka haray.[1][2] Kaymaha Congolian waxay dabooshaa koonfur-bari Cameroon, Gabon, Jamhuuriyadda Kongo, waqooyiga iyo bartamaha Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo, iyo qaybo ka mid ah koonfurta iyo bartamaha Afrika. Kaynta roobka ee Congolian waa hoy u ah tiro aad u badan oo dhir iyo xayawaan ah, oo ay ku jiraan in ka badan 10,000 oo nooc oo dhir ah iyo in ka badan 10,000 oo nooc oo xayawaan ah. Waxaa lagu qiyaasay in gobolku uu ka kooban yahay in ka badan rubuc ka mid ah noocyada dhirta adduunka waana hoy u ah mid ka mid ah noocyada prímates-ka ee ugu hanjabaadda badan adduunka, gorilla-ha dhulka hoose ee galbeedka.[3] Waxaa kale oo jira tiro noocyo kale oo primates ah, oo ay ku jiraan chimpanzee, daanyeerka colobus-ka madow, daanyeerka colobus-ka cas, iyo daanyeerka baboon-ka saytuunka.

Bartamaha Bacaad-haadka Kongo waa hoy u ah mid ka mid ah dhulka-biyo-mareennada (peatlands) ee ugu weyn adduunka, kuwaas oo ku fidsan labada dhinac ee Wabiga Kongo iyo tributaries-kiisa. Kaymaha dhulka-biyo-mareenka ee Bacaad-haadka Kongo waxay kaydiyaan ku dhawaad 29 bilyan oo tan oo kaarboon ah - taas oo u dhiganta ku dhawaad saddex sano oo qiiqa kaarboonka ee caalamiga ah.[4]

Waqooyiga, koonfurta, iyo koonfur-galbeed, kaymuhu waxay u gudbaan dhul-kayn iyo savana isku dhex-yaal, oo ah isku-darka kaymo qallalan, savana, iyo dhul-cawsleed.[5] Galbeedka, kaymaha Congolian waxay u gudbaan kaymaha xeebaha ee Lower Guinean, kuwaas oo ka fidsan koonfur-galbeed Cameroon ilaa koonfurta Nigeria iyo Benin; aagaggan kaynta waxay wadaagaan waxyaabo badan oo isku mid ah waxaana mararka qaarkood loo yaqaan kaymaha Lower Guinean-Congolian. Bari, kaymaha Congolian ee dhulka hoose waxay u gudbaan kaymaha buuraleyda ee Albertine Rift, kuwaas oo daboosha buuraha safka ugu jira Albertine Rift, oo ah laan ka mid ah nidaamka East African Rift.

Ururka World Wide Fund for Nature wuxuu u qaybiyaa kaymaha Congolian lix ecoregion oo kala duwan:

Dhirta iyo xayawaanka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Bonobos waxay ku nool yihiin koonfurta Wabiga Kongo

Kaymaha roobka ee Congolian waa hoy u ah in ka badan 10,000 oo nooc oo dhir ah kuwaas oo 30% ay yihiin hooyo u ah gobolka.[2] Kaymaha roobka ee Congolian waxay leeyihiin kala duwanaansho nooleed oo ka yar kaymaha Amazon iyo Aasiyada Koonfur-Bari. Si kastaba ha ahaatee, dhirta iyo xayawaanka ku nool weli waa kuwa ka qaniisan oo ka kala duwan inta badan meelaha kale ee Dunida. Kaymaha Congolian waa global 200 ecoregion.

Waxaa jira in ka badan 400 oo nooc oo naasley ah oo ku nool kaynta roobka, oo ay ku jiraan maroodiga kaynta Afrika, maroodiga duurjoogta Afrika, shabeelka, bongo, doofaarka webiga cas, chimpanzee, bonobo, gorilla-ha buurta, iyo gorilla-ha dhulka hoose.[2] Okapi-ga ayaa u gaar ah (endemic) kaymaha roobka ee Congolian ee waqooyi-bari.

Kaymaha roobka waxay leeyihiin 1,000 nooc oo shimbiro ah oo hooyo u ah kaynta sida babeegga cawlan, nightjar-ka buniga ah iyo baaska caawada, iyo 700 oo nooc oo kalluun ah sida tilapia-ha Nile, perch-ka Nile iyo giraffe catfish-ka.[2]

Kaynta roobka ee Gabon
Kaynta roobka oo laga eegayo xagga sare

Hanjabaadaha ku wajahan kaymaha roobka waxaa ka mid ah burburinta iyo kala-goynta kaymaha ee ay sababaan goynta alwaaxda ee ganacsiga, beeraha timirta saliidda, iyo macdanta. Ganacsiga hilibka duurjoogta iyo ugaarsiga sharci-darrada ah ayaa ka dhimaya kaymaha roobka ee duurjoogta.[2] Iyadoo luminta kaynta sannadlaha ah ay ahayd 0.3% intii lagu jiray 2000-yadii,[6] gobolku wuxuu lahaa heerka ugu hooseeya ee kayn-baxa marka loo eego aag kasta oo kale oo waaweyn oo kaynta kulaylaha ah.[7] Laga soo bilaabo 2015 ilaa 2019, heerka kayn-baxa ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo wuu laba-laabmay.[8] Sannadkii 2021, kayn-baxa kaynta Congolian wuu kordhay 5%.[9] 20-kii sano ee la soo dhaafay, 17.1 milyan oo hektar oo kayn ah ayaa la gooyay.[10]

  1. ↑ "Congo Basin Forest Partnership". USAID. Archived from the original on 2008-05-08. Retrieved 2008-05-06.
  2. 1 2 3 4 5 "Congo Basin". World Wildlife Fund. World Wildlife Fund - WWF. Retrieved 20 May 2022.
  3. ↑ Maisels, F.; Strindberg, S.; Breuer, T.; Greer, D.; Jeffery, K.; Stokes, E. (2018) [amended version of 2016 assessment]. "Gorilla gorilla ssp. gorilla". IUCN Red List of Threatened Species. 2018 e.T9406A136251508. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T9406A136251508.en.
  4. ↑ "Critical ecosystems: Congo Basin peatlands". UN Environment Programme. 27 February 2023. Retrieved 27 February 2026.
  5. ↑ Linder, H. Peter, Helen M. de Klerk Julia Born et al. (2012). "The partitioning of Africa: statistically defined biogeographical regions in sub‐Saharan Africa". Journal of Biogeography Volume 39, Issue 7 May 2012.
  6. ↑ Mayaux, P. (2013). "State and evolution of the African rainforests between 1990 and 2010". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences. 368 (1625) 20120300.
  7. ↑ "Deforestation in the Congo Rainforest". Mongabay.
  8. ↑ Kinver, Mark (2019-09-12). "World 'losing battle against deforestation'". BBC News.
  9. ↑ "Analysis: The next Amazon? Congo Basin faces rising deforestation threat". Reuters. 11 November 2022.
  10. ↑ "Analysis: Preventing deforestation in the Congo". ecologi. 14 February 2024.

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]