Maxamed Xirsi Moorgan
Jaale Mohammed Said Hersi Morgan,oo loo yaqaano General Morgan (Soomaali: Maxamed Siciid Xirsi Moorgan ;Carabi: محمد سعيد حيرسي مورغان ; 1 January 1949 - 28 May 2025), wuxuu ahaa siyaasi Soomaaliyeed iyo sarkaal sare oo militari ah .ayuu soo noqday Wasiirkii Howlaha Guud iyo Guryeynta, wuxuuna ahaa Wasiirkii ugu dambeeyay ee Gaashaandhigga Dowladdii Siyaad Barre . Sidoo kale, waxa uu soo qabtay xilal kala duwan oo uu ka mid yahay Taliyaha Ciidanka Xoogga dalka Soomaaliyeed . Jeneraalku waxa uu xirfad heersare ah ka soo qaatay ciidanka xoogga dalka Soomaaliyeed . Ugu danbeyn waxa uu ahaa la taliyaha dhanka amniga ee Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdulaahi Deni , isagoo kaalin muuqata ka qaatay ololihii la dagaalanka Daacish ee Puntland . waxa uu sodog u ahaa Siyaad Barre , waxa uuna ka tirsanaabeesha Harti ee Majeerteen , kana tirsan qabiilka weyn ee Daarood . Sanadihii ugu dambeeyay, General Morgan waxa uu degay Garoowe , Puntland , isaga oo la taliye dhanka amniga u ahaa maamulka Puntland.
.jpg)
Nolosha hore iyo waxbarashada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Morgan waxa uu ku dhashay 1 January 1949 degmada Qardho . Wuxuu wax ku bartay dugsigii hoose dhexe iyo sare ee Xaaji Mire ee Bosaaso , aabbihii ayaa markii dambe u diray magaalada Muqdisho , halkaas oo uu waxbarashadiisii ku dhammaystay dugsigii loo yaqaanay "Allaah". Ka dib, Jeneraalku wuxuu ku biiray ciidamada. 1967-kii, waxa uu ka mid ahaa saraakiishii ay Soomaaliya u dirtay tabobar ciidan oo ay ku soo qaateen Midowgii Sofiyeeti , iyaga oo dalka ku soo laabtay 1970-kii. Qoyska Morgan waxa ay ku nool yihiin Maraykanka.
Xirfad
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dawladii Siyaad Barre
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Morgan waxa uu tababar ciidan ku soo qaatay Talyaaniga iyo Maraykanka. Kornayl ahaan , waxa uu ahaa taliyaha qaybta Muqdisho , halkaas oo ay ku sugnaayeen cutubyadii ugu sarreeyey ee Ciidammada Qalabka Sida (ca. 1980). Ka dib Morgan waxa uu noqday taliyaha Red Berets, mas'uul ka ahaa cabudhinta kacdoonkii Majeerteen United in Somali Salvation Democratic Front (SSDF) 1982. 1986 ilaa 1988, guud ahaan, waxa uu ahaa taliyaha ciidamada ee 26aad ee Somali Sector (gobolka Somaliland ) oo uu ku guulaystey dagaalladii SNM . duqaynta magaalooyinka waqooyi. Bishii Sebtembar 1990 Morgan waxaa loo magacaabay wasiirka gaashaandhigga iyo beddelka madaxa dawladda. Waxa kale oo uu ahaa wasiirkii hawlaha guud iyo guryaynta 1990kii ilaa 1991 . (Bakaar), oo aakhirkii horseeday abaartii Soomaaliyeed ee 1992-kii ( Caga Barar ) oo ay ku dhawaad 300,000 oo qof (Ugu badnaan Digil iyo Mirifle ) ay gaajo ugu dhintaan, sababtuna ay tahay dhibaatadii ka dhalatay xeeladdii xasuuqa ee fallaagada, gaar ahaan diidmadii Maxamed Farrax Ceydiid iyo bililiqeysiga gargaarka bini'aadantinimo ee ay keeneen Ciidamada Aan Caawinta lahayn . Morgan wuxuu si cad ugu sheegay muuqaal fagaare ah in "maleeshiyadiisa ay ku badbaadayaan hadhuudhkii Raxwayn ee la dhacay", si uu kor ugu qaado 'dulqaadka' maleeshiyadiisa oo uu ugu dhiirigeliyo hogaamiyayaashiisa qabaa'ilka inay taageeraan maleeshiyadiisa.
Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Intii aanay dhicin dawladdii iyo dagaalkii sokeeye ee xigay , Morgan waxa loo aqoonsaday inuu yahay dambiile dagaal oo ay dawladu maalgaliso. Moorgan waxa uu ka mid ahaa saraakiishii dawladda ee hormuudka ka ahaa xasuuqii ay Somaliland ka geysatay beesha Isaaq . Xogtan waxaa si buuxda u diiwaangelisay Human Rights Watch . Morgan waligii maxkamadaha caalamiga ah laguma soo oogin dambiyada ka dhanka ah aadanaha . Bishii Janaayo 1986, Morgan, oo ahaa ilaaliyaha Barre ka hor inta uusan guursan inantiisa. ayaa la sheegay inuu reer miyi Isaaq ah ku yiri ceel biyood "hadaad Isaaqa iska celisaan, magaalooyinkiina waanu burburinaynaa, waxaadna dhaxli doontaan dambas keliya". Morgan (oo markii dambe loo yaqaanay Hiliblihii Hargeysa ) waxa kale oo uu masuul ka ahaa warqaddii siyaasadda ee loo qoray soddoggiis xilligii uu ahaa guddoomiyaha milatariga ee waqooyiga. Warqaddan oo loo yaqaan 'Xarafka dhimashada', wuxuu " soo jeediyay aasaaska siyaasadda dhulka guban si looga takhaluso 'jeermiska Soomaalida'". Warqadda siyaasadda (oo sidoo kale loo yaqaan Warbixinta Morgan) waxay si rasmi ah u ahayd warbixin sir ah oo sare oo loogu talagalay madaxweynaha oo ku saabsan "tallaabooyin la hirgeliyey oo lagu taliyay" ee "xalka ugu dambeeya" ee Soomaaliya "dhibaatadda Isaaq". Morgan waxa uu tilmaamay in dadka Isaaqa ah "in la hoos geeyo olole lagu baabi'inayo" si looga hortago "inay mar kale madaxooda kor u qaadaan". Isaga oo hadalkiisa sii wata ayuu yiri: "Maanta, waxa aan haysanaa dawadii saxda ahayd ee fayraska ee ku jirta [jirka] Qaranka Soomaaliyeed." “Daawadii” uu ka hadlay waxaa ka mid ahaa: “Miisaan-qaadka dadka wax-qabta, si meesha looga saaro isku-duubnaanta hantida [gacanta Isaaqa”.Waxa kale oo uu ku baaqay in dib-u-dhis lagu sameeyo golaha deegaanka ee degaamada Isaaq si loo dheellitiro xubinnimada ay hadda ka tirsan yihiin oo ka kooban dad gaar ah Isaaq, iyo sidoo kale in ardayda dugsiyada lagu qaso carruurta Ogadenya ee xeryaha Qaxoontiga ee agagaarka Hargeysa. Talooyinka aadka u daran waxaa ka mid ahaa: "In la dejiyo dhulka u dhexeeya ciidanka iyo cadowga, taas oo lagu samayn karo in la burburiyo taangiyada biyaha iyo tuulooyinka dhex yaal dhulka ay u adeegsadaan inay soo galaan"; iyo "in laga saaro xubinnimada ciidamada qalabka sida iyo shaqaalaha rayidka ah dhammaan kuwa u furan tuhunka inay caawinayaan cadowga - gaar ahaan kuwa haya xilalka xasaasiga ah". William Clarke waxa uu qoray in Morgan loo magacaabay taliyaha guud ee Ciidanka Qaranka Soomaaliyeed 25kii November 1990. 8dii Janaayo 1993 Morgan waxa uu ka mid ahaa saxiixeyaashii heshiiskii lagu gaaray shirkii diyaarinta rasmiga ah ee dib u heshiisiinta qaranka ee ay Qaramada Midoobay soo qaban qaabisay , iyo shirkii March 1993 ee dib u heshiisiinta qaran ee Soomaaliya , labaduba waxa ay ka dhaceen magaalada Addis Ababa ee dalka Itoobiya. Si kastaba ha ahaatee, dagaalladu waxay ka sii socdeen dalka oo aan la joojin. Bishii Disembar 1993dii, ciidamadii Morgan waxay qabsadeen Kismaayo , waxayna sugayeen bixitaankii ciidamada nabad ilaalinta Qaramada Midoobay ee Belgian oo halkaas ku sugnaa. Ciidankiisii waxa ay ka faa’iidaysteen in UN-ku ku mashquusho Maxamed Faarax Ceydiid oo ay dib u soo hubeeyeen oo dib isu soo abaabuleen.
Dawlad Qaran oo ku meel gaadh ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Morgan waxa uu goob joog ka ahaa gebagebadii wadahadaladii nabadeed ee Kenya (2002-2004) ee lagu soo dhisay dawlad ku meel gaar ah oo Soomaaliyeed Gabagabadii, si kastaba ha ahaatee, waxaa halis galiyay bishii Sebtembar 2004 ka dib markii Moorgan uu ka baxay, oo u diyaariyay ciidamadiisa si ay u weeraraan Kismaayo, oo ay maamusho JVA oo isaga ka saaray 1999. Sida laga soo xigtay Amnesty International "joogitaankiisa wadahadalada nabada, in ka badan mid kasta oo ka mid ah qabqablayaasha kale, ayaa muujiyay muhiimadda ay leedahay arrinta la xisaabtan la'aanta iyo saamaynta ay ku yeelanayso xuquuqda aadanaha mustaqbalka." Bishii Maajo 2005-tii Morgan waxa uu ka dhoofay Nayroobi oo uu booqasho gaaban kula soo qaatay malleeshiyadiisa Muqdisho oo uu la hadlay wakiillo ka socday USC. Dagaalka u dhexeeya maleeshiyada iyo Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah ee gacanta ku haya caasimadda wuxuu bilaabmayaa Febraayo 2006. Xubnaha isla USC waxay dhibanayaal u ahaayeen xasuuqii ciidamadii Morgan 1992. Sannadkaas SNF waxay dib ula wareegtay, iyadoo gacan ka heleysa militariga Kenya (oo xadgudub ku ah cunaqabateynta hubka ee Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ), gobolka Gedo . Bishii Oktoobar 1992, SNF waxay qabsatay magaalada Baardheere , iyagoo gabood fallo ka geystay dad rayid ah oo loo maleeyay inay taageersan yihiin USC (oo ku saleysan qabiilkooda oo keliya) waxayna si weyn u carqaladeeyeen howlihii gargaarka. 1991-kii oo uu Moorgan ahaa Wasiirkii Gaashaandhigga ee dowladdii Barre, waxaa weli isaga ka amar qaadan jiray 54,000 oo askari. Afar iyo toban sano ka dib, 1,000 oo keliya ayaa hadhay
Geerida iyo aaska
[wax ka badal | wax ka badal xogta]28-kii May 2025, Maxamed Siyaad Xirsi Morgan ayaa ku geeriyooday isbitaal ku yaalla magaalada Nairobi ee dalka Kenya. Da’diisu waxa ay ahayd 76. Sida ay sheegeen qoyskiisu sida ay Horseed Media u sheegeen , waxa uu muddo dhowr maalmood ah ku xanuunsanayey dalka Kenya, isagoo xanuun caloosha ah kala kulmay intii uu ku sugnaa magaalada Boosaaso ee xarunta ganacsiga Puntland ee gobolka Bari . Jeneraalka ayaa muddooyinkan ku sugnaa magaalada Garoowe ee caasimadda Puntland , waxaana uu ahaa la taliye sare oo Madaxweynaha Puntland u qaabilsanaa arrimaha dib u habeynta ciidamada Puntland . Wax yar ka dib geeridii, Madaxweyne Saciid Cabdullaahi Deni ayaa soo saaray bayaan uu ku maamuusayo dhaxalka Morgan, isagoo ku tilmaamay inuu ahaa "Nin dowladeed, soo jiidasho leh, iyo is-hoosaysiin". Meydka Marxuumka ayaa loo soo wareejinayaa magaalada Garoowe ee xarunta Puntland , waxaana aas qaran loogu sameeyey Marxuum Moorgan oo ka bilaabmaya 28 May 2025 . Cabdi Faarax Siciid Juxa
Tixraac
[wax ka badal | wax ka badal xogta]"Warbixinta Digniinta iyo Saadaasha: Afrikada Saxaraha ka hooseeya"
"Hogaamiye Kooxeedyadii Soomaaliyeed Oo Ku Soo Laabtay Wadahadallo Nabadeed - 2004-09-27"
Fahamka Dawlad Dhisidda: Dawlad-Dhaqameed iyo Dawladnimada Casriga ah ee Somaliland
Xiriirinta dibadda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Warbixinta BBC ee ku saabsan Xirsi Morgan (2002)
Warbixinta BBC ee ku saabsan Xirsi Morgan (2004)
“Caddaaladdii Xasuuqii 1980-aadkii: Mas’uuliyadda Siyaasiyiinta iyo Xisbiyada”
"La socoshada Qabqablayaasha; Reer Galbeedku Soomaaliya ma Shuhadadii Shuhadadii?"
IRIN WebSpecial: Aas Wanaagsan - Soomaalidu waxay u ooman tahay Caddaalad//Xafiiska Qaramada Midoobay ee Isku-dubaridka Arrimaha Bani'aadamnimada, 2001
- ↑ "Warbixinta Digniinta iyo Saadaasha: Afrikada Saxaraha ka hooseeya" (PDF). Central Intelligence Agency. 17 February 1987. Retrieved 12 August 2025.