Musuqmaasuqa Somalia
Musuqmaasuqa ka jira Soomaaliya wuxuu khuseeyaa heerarka la sheegay ee musuqmaasuqa ka jira qaybaha dadweynaha iyo kuwa gaarka loo leeyahay ee Soomaaliya sida ku cad cabbirrada rasmiga ah, tallaabooyinka ka hortagga musuqmaasuqa ee loogu talagalay in wax looga qabto arrimahaas, iyo sidoo kale kala qaybsanaanta siyaasadeed iyo isbeddellada qaab-dhismeedka ee dowladda ee saameeya hufnaanta. Sababtoo ah la'aanta isla xisaabtanka ee helitaanka iyo kharashka lacagaha dadweynaha ee Dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah, Guddiga La-dagaallanka Musuqmaasuqa ee federaalka ayaa la aasaasay 2011 si looga hortago loona baabi'iyo musuqmaasuqa.
Tusmada Aragtida Musuqmaasuqa ee Transparency International ee 2024, Soomaaliya waxay gashay 9 dhibcood iyadoo laga bilaabo 0 ("aad u musuqmaasuq badan") ilaa 100 ("aad u nadiifsan"). Markii lagu qiimeeyay dhibco ahaan, Soomaaliya waxay gashay kaalinta 179aad ee 180ka waddan ee Tusmada, halkaas oo dalka uu kaalinta koowaad kaga jiro iyadoo leh qaybta dadweynaha ugu daacadsan. Marka la barbardhigo dhibcaha gobolka, celceliska dhibcaha dalalka Afrika ee ka hooseeya Saxaraha [ Note 1 ] wuxuu ahaa 33. Dhibcaha ugu fiican Afrika ee ka hooseeya Saxaraha waxay ahayd 72 dhibcaha ugu liitana waxay ahaayeen 8. Marka la barbardhigo dhibcaha adduunka oo dhan, dhibcaha ugu fiican waxay ahaayeen 90 (kaalinta 1aad), celceliska dhibcaha wuxuu ahaa 43, dhibcaha ugu liitana waxay ahaayeen 8 (kaalinta 1aad).
Sannadkii 2012, daneeyayaasha Soomaaliya iyo kuwa caalamiga ah ayaa sidoo kale ku heshiiyay in la dhiso guddi wadajir ah oo maareynta maaliyadda si loo hubiyo in si hufan loo qaybiyo lacagaha dowladda iyo deeq-bixiyeyaasha. Waaxda dowladda ayaa markii dambe si buuxda dib loogu habeeyay bartamihii 2012, ka dib markii la dhammeeyay xilligii ku-meel-gaarka ahaa iyo markii la aasaasay Dowladda Federaalka ee Soomaaliya .
Sannadkii 2013, dawladda federaalka Soomaaliya waxay ku dhawaaqday inay bilowday Siyaasadda Maareynta Maaliyadda Dadweynaha (PFMP) cusub si ay u bixiso nidaamkeeda maaliyadeed ee waaxda dawladda oo hufan, sax ah oo waqtigeeda ku habboon, iyo in la xoojiyo awoodda bixinta qaybta maaliyadda ee dawladda. Guddi maaliyadeed oo baarlamaani ah ayaa sidoo kale la aasaasay sannadkii 2014, kaas oo kormeera dhammaan macaamillada ka-noqoshada Bangiga Dhexe. Intaa waxaa dheer, waxaa la ansixiyay Xeerka Iibsiga Dadweynaha, Dhimista iyo Tuurista, Xafiiska Hanti-dhawraha Guud (OAG) ayaa la aasaasay si uu u baaro dhammaan hay'adaha dawladda. Dowladdu waxay sidoo kale bilowday isticmaalka nidaam soo kabasho hanti xor ah oo ay taageerayaan UNODC iyo Bangiga Adduunka, waxayna isla mar ahaantaana bilowday Olole Wacyigelin Dadweynaha oo ka dhan ah musuqmaasuqa.
Dowladda isbahaysiga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dulmar Guud
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Musuqmaasuqa waxaa loo arkayay dhibaato baahsan intii uu socday muddada kooban ee ay jirtay dowladda isbahaysiga ee Soomaaliya. Maamulka midnimada waxaa la sameeyay 2008 ka dib shir ay Qaramada Midoobay dhexdhexaadinaysay oo ka dhacay Jabuuti oo u dhexeeyay wakiillo ka socda Dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah ee Soomaaliya (TFG) iyo Isbahaysiga Islaamiga ah ee dhexdhexaadka ah ee Dib-u-xoreynta Soomaaliya (ARS), kaas oo ku dhammaaday heshiis ku baaqaya in baarlamaanka la ballaariyo ilaa 550 kursi si loo helo xubnaha cusub ee ARS.
Wax yar ka dib, Transparency International waxay Soomaaliya ka gashay kaalinta ugu dambeysa Tusmada Aragtida Musuqmaasuqa ee sanadlaha ah, taasoo ah halbeeg muujinaya aragtida musuqmaasuqa ee ka jirta waaxda dadweynaha ee dalka. Warbixin Bangiga Adduunka ee 2012 ayaa sidoo kale lagu sheegay in qiyaastii $130 milyan ama 68% lacagaha ay dowladda isbahaysiga heshay muddadii 2009 iyo 2010 aan la xisaabin.
Warqad hore oo 2011-kii loo diyaariyay DFKMG oo ay qortay Unugga Maareynta Maaliyadda Dadweynaha, oo ah hay'ad dowladeed oo Soomaaliya u xilsaaran kormeerka maamulka maaliyadda qaranka, ayaa si la mid ah u soo jeedisay in lacago ka badan $70 milyan oo ka timid dalalka deeq-bixiyeyaasha Carabta ay maqan yihiin isla muddadaas 2009-2010. Warbixintu waxay inta badan ku salaysan tahay wareysiyo lala yeeshay siyaasiyiin Muqdisho ah oo goobjoog ka ahaa lacagaha la bixiyay ama helay lacago, waxayna sheegtay in wadarta guud ee $300 milyan aan la xisaabin karin markii dakhliga gudaha sidoo kale la tixgeliyey.
Warka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- https://www.busiweek.com/corruption-mismanagement-hampering-somali-humanitarian-efforts/ Archived Sebteembar 29, 2022 // Wayback Machine
- https://stories.undp.org/a-renewed-vision-for-peace
- https://news84media.com/world/there-is-a-possibility-of-famine-in-somalia-the-un-worries-the-situation-will-be-worse-than-the-year-2011/ Archived Sebteembar 29, 2022 // Wayback Machine
- https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/somalia/ Archived Diseembar 22, 2021 // Wayback Machine
- https://www.u4.no/publications/somalia-overview-corruption-and-anticorruption#
- https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/bribery-and-corruption-laws-and-regulations/somalia Archived Diseembar 22, 2021 // Wayback Machine