U bood nuxurka

Nkhotakota

Nkhotakota
Guryo dhaqameed ka samaysan dhoobo iyo caws oo ku yaal xeebta harada Malawi ee Nkhotakota
Guryo dhaqameed ka samaysan dhoobo iyo caws oo ku yaal xeebta harada Malawi ee Nkhotakota
Nkhotakota is located in Malawi
Nkhotakota
Nkhotakota
Goobta Malawi
Isku-duwayaasha: 12°55′00″S 34°18′00″E / 12.91667°S 34.30000°E / -12.91667; 34.30000
Waddan Malawi
GobolkaGobolka Dhexe
DegmadaDegmada Nkhotakota
Joogga
1,548 ft (472 m)
Dadka
 (Tirakoobka 2018[1])
  Wadarta
28,350
  Luqadaha
Chichewa
Aagga waqtiga+2
CimiladaAw

Nkhotakota (N-kho-tah-kho-tuh) (oo hore loo yaqaanay Kota Kota) (magaca waxaa laga soo qaatay Chichewa oo macnihiisu yahay "Gees Gees") waa magaalo iyo mid ka mid ah degmooyinka ku yaal Gobolka Dhexe ee Malawi. Waxay ku taal xeebta Harada Malawi (oo hore loo yaqaanay Harada Nyasa) waana mid ka mid ah dekedaha ugu waaweyn ee harada Malawi. Laga bilaabo 2018, Nkhotakota waxay lahayd dad lagu qiyaasay 28,350. Degmadu waxay lahayd dad gaaraya 301,000.

Nkhotakota waxay asal ahaan ahayd koox tuulooyin ah qarnigii 19-aad kuwaas oo markii dambe u adeegay sidii suuq loogu talagalay ganacsatada addoonta ee Sawaaxili-Carabta.[2] David Livingstone ayaa ku qanciyay Chief Jumbe inuu joojiyo ka ganacsiga addoonta geed hoostiisa oo ku yaal Nkhotakota qarnigii 19-aad, kaas oo hadda jira oo hoos yimaada hawlgal.[3]

Sanadkii 1905, Mary Hall ayaa soo martay halkan iyada oo u safraysa inay noqoto haweenaydii ugu horreysay ee u safraysa Cape Town ilaa Qaahira. Waxay ka timid Mangochi.[4]

Madaxweynaha Malawi Hastings Banda ayaa khudbado ka jeediyay geed kale oo ku yaal Nkhotakota intii lagu jiray 1960-meeyadii, kani waa mid si qosol leh loogu yaqaanay Geedka Livingstone.[3] Magaaladan waxaa ku dhuftay fatahaadihii 2001, waxayna ahayd aagga ugu daran ee uu saameeyay Gobolka Dhexe ee Malawi.[5] Maanta, Nkhotakota waa magaalada ugu weyn ee Afrikaan ah ee dhaqameed ee Malawi[2] waxayna leedahay saameyn xoog leh oo Sawaaxili-Carab ah.[6]

Xeebta Mwaya ee Nkhotakota Bay ee Harada Malawi

Nkhotakota waxay ku taal joog dhan 472 metres (1,548 ft) xeebta Harada Malawi.[2] Waxay ku taal dul-taag dhagax ah oo ka dul-eegaya deked dabiici ah oo ka dul-eegaya Nkhotakota Bay, oo ay samaysay sandbar.[2] Intaas waxaa sii dheer, Nkhotakota waa 200 kilometres (120 mi) ka Lilongwe, caasimadda Malawi, iyo 378 kilometres (235 mi) ka Blantyre, magaalada ugu weyn Malawi.[7]

Nkhotakota waa hoyga Nkhotakota Wildlife Reserve, halkaas oo, sida uu qabo Lonely Planet, qofku leeyahay fursad wanaagsan oo uu ku arki karo maroodiyaasha.[8] Kaydka ayaa sidoo kale hoy u ah dhowr nooc oo antiloob ah, buffalo, iyo leopards.[9] Dhowr wabi oo waaweyn ayaa mara kaydkan, kuwaas oo ah kuwa ugu waaweyn Malawi.[3]

Qiyaastii 24 kilometres (15 mi) koonfurta Nkhotakota waa Chia Lagoon, oo ah bay weyn oo ku xiran Harada Malawi iyada oo loo marayo kanaal cidhiidhi ah, oo ay ka gudubto buundo u dhow waddada weyn ee Nkhotakota.[3]

Loo-shaqeeyaha 'gaar loo leeyahay' ee ugu weyn degmada waa shirkad soo saarta sonkorta "Dwangwa Sugar corporation" (oo hadda hoos timaada Illovo). Dadka deegaanka intooda badan waa beeralayda yaryar ee bariiska, kasaawada iyo galleyda, halka qaar kalena ay yihiin kalluumaysato yaryar, kuwaas oo si joogto ah uga kalluumaysta xeebaha Harada Malawi, Chia Lagoon iyo wabiyo kale oo badan oo ay ku jiraan Bua, Dwangwa, Dwambazi iyo Chilua, iyagoo isticmaalaya shabaag saddex-geesood ah oo ulo, jillaab, iwm.

Nkhotakota waxay sidoo kale hoy u tahay dhoobada labaad ee ugu weyn Malawi, oo loo yaqaan Nkhotakota Pottery, taas oo isku xirta soo saarista dhoobada iyo hoyga xeebta iyo makhaayadda ee Nkhotakota Pottery Lodge. Dhoobadu waa loo-shaqeeyaha labaad ee ugu weyn 'gaar loo leeyahay' ee degmada ee dadka deegaanka waxayna soo jiidataa dalxiisayaasha gudaha iyo kuwa caalamiga ahba.[10]

Meel kale oo caan ah (meel dalxiis) oo ku taal Nkhotakota waa ilaha kulul ee Mawira, oo ah aag dhan 3km2 oo biyo kulul ah oo si joogto ah uga soo burqanaya dhulka tan iyo wakhtiyadii hore. Ilaha kulul ee Mawira waxay ku yaalaan aagga dhexe ee degmada, qiyaastii 5 km u jirta isgoyska waddada Ntchisi/Kasungu.[3] Jasiiradda Sungu (oo ka samaysan ciid iyo dhagaxyo) waa meel kale oo xiiso leh oo lagu booqdo Nkhotakota dhexe. Jasiiraddan waxay ku taal gudaha Harada Malawi, 1.5 km u jirta xeebteeda, iyo qiyaastii 2 km u jirta saldhigga Kaliba (dekedda), halkaas oo maraakiibta rakaabka ee ku socdaala Harada Malawi ay ka qaadaan ama ka dajiyaan rakaabka iyo ganacsatada yaryar.

Faahfaahin Cimilada Nkhotakota (1961–1990)
Bilaha Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec Sanad
Kuleel aan darnayn °C (°F) 28.5
(83)
28.6
(83)
28.5
(83)
28.0
(82)
26.9
(80)
25.7
(78)
25.4
(78)
26.9
(80)
29.5
(85)
31.8
(89)
31.5
(89)
29.4
(85)
28.4
(83)
Maalinle °C (°F) 24.3
(76)
24.6
(76)
24.9
(77)
23.8
(75)
22.1
(72)
20.3
(69)
20.0
(68)
21.1
(70)
23.4
(74)
25.9
(79)
26.3
(79)
25.1
(77)
23.5
(74)
Hoos udhaca kuleelka °C (°F) 21.1
(70)
21.4
(71)
20.9
(70)
20.1
(68)
17.9
(64)
15.7
(60)
15.3
(60)
15.9
(61)
18.0
(64)
20.8
(69)
22.0
(72)
21.3
(70)
19.2
(67)
Roobka mm (Faro) 320.0 266.3 407.6 227.7 33.5 11.5 7.9 2.1 0.7 10.2 79.8 282.0 1,649.3
% Dhado 83 81 81 77 72 66 65 62 59 58 63 77 70
Avg. precipitation days (≥ 0.3 mm) 20 18 20 13 4 3 2 1 1 2 7 17 108
Saacadaha Bilaha qorraxda 167.4 159.6 213.9 240.0 269.7 276.0 279.0 294.5 297.0 306.9 270.0 204.6 2,978.6
Mean daily sunshine hours 5.4 5.7 6.9 8.0 8.7 9.2 9.0 9.5 9.9 9.9 9.0 6.6 8.2
Source: NOAA[11]

Dhaqan-dadyowga

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Sannad Dadka[12][1]
1977 10,312
1987 12,163
1998 19,262
2008 24,726
2018 28,250

Chichewa waa luqadda ugu weyn ee lagaga hadlo magaaladan.[13] Degsiimo Sawaaxili ah ayaa sidoo kale laga aasaasay Nkhotakota.[14] Dhowr dad ah oo ku hadla Chewa ayaa ku nool koonfurta Nkhotakota,[15] iyo Tonga ayaa lagaga hadlaa waqooyigeeda.[16]

Qabuuraha Masiixiyiinta ee Nkhotakota

Waxaa jira laba isbitaal oo ku yaal Nkhotakota: Isbitaalka Degmada Nkhotakota iyo Isbitaalka Hawlgalka ee St. Anne. Si kastaba ha ahaatee, degmada oo dhan waxaa ku yaal 23 goobood oo caafimaad oo ay ku jiraan 1 isbitaal degmo, 1 isbitaal hawlgalka, 1 isbitaal miyi ee dowladda, 1 isbitaal miyi ee hawlgalka, 11 xarumaha caafimaadka, 10 rugaha caafimaadka gaarka loo leeyahay iyo 2 goobood oo daawooyinka la siiyo.[17][18] Dadaalkeeda ku aadan la dagaalanka HIV/AIDS, Ururka Haweenka ee ka dhanka ah Aids-ka ee Malawi (SWAM) ayaa fuliyay mashruuc laba sano ah oo ku yaal Nkhotakota.[19] Nkhotakota waa sidoo kale xarun goboleed ee [World Medical Fund] – oo ah samafal caafimaad oo fadhigeedu yahay UK, kaas oo adeegyadiisa miyiga ay siiyaan tuulooyinka gobolka daryeel caafimaad oo aasaasi ah oo ay ku jiraan anti-retrovirals, daaweynta anti-malarial iyo maamulka cudurada faafa.

Laamaha First Discount House FDH Bank iyo NBS Bank ayaa si dhow ugu yaal bartamaha magaalada, isgoyska Salima/Lilongwe iyo Ntchisi/Kasungu. Halka Standard Bank (laan ka mid ah Standard Bank South Africa) uu ku yaal 50 km u jirta xarumaha shirkadda sonkorta ee Illovo ee Dwangwa, halkaas oo National Bank of Malawi iyo NBS Bank ay ku yaalaan. Bangiyadan ganacsiga ayaa bixiya dhowr adeeg oo bangi iyo adeegyo kale oo maaliyadeed oo ay ku jiraan; xarumaha sarrifka lacagaha qalaad ee dadka deegaanka iyo dalxiisayaasha ajaanibta ah. Waxa kale oo jira wakiillo badan oo bangi ah oo ku sugan Boma iyo xarumo ganacsi oo badan oo ku wareegsan degmada.

Nkhotakota waa mid ka mid ah dekedaha ugu waaweyn ee Harada Malawi,[20] waxaana u adeega kivukada MV Ilala oo toddobaad kasta ka gudba Harada Malawi. Garoonka diyaaradaha ee ugu dhow wuxuu ku yaal Kasungu, 77 kilometres (48 mi) u jirta. Basaska ayaa ka shaqeeya Salima laba saacadood maalin kasta.[21] Intaas waxaa sii dheer, minibuses ayaa ka shaqeeya halkan ilaa Nkhata Bay oo ku socda waddada weyn ee isku xirta magaalooyinkan.[22]

Dadka caanka ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
  • Martha Mwale waxay noqotay haweenaydii ugu horreysay ee wasiirka Presbyterian ee Malawi 2001.[23]
  • Essau Kanyenda, weeraryahankii hore ee xulka qaranka Malawi ee kubadda cagta
  1. 1 2 "2018 Population and Housing Census Main Report" (PDF). Malawi National Statistical Office. Archived from the original (PDF) on 8 June 2020. Retrieved 25 December 2019.
  2. 1 2 3 4 "Nkhotakota". Encyclopædia Britannica. 2008. Retrieved 27 June 2008.
  3. 1 2 3 4 5 Murphy, Alan; Armstrong, Kate; Firestone, Matthew D.; Fitzpatrick, Mary (2007). Lonely Planet Southern Africa: Join the Safari. Lonely Planet. p. 197. ISBN 1-74059-745-1.
  4. Baker, Colin (1982). "Nyasaland 1905 - 1909: The Journeys of Mary Hall, Olivia Colville and Charlotte Mansfield". The Society of Malawi Journal. 35 (1): 11–29. ISSN 0037-993X.
  5. "More Rains, Renewed Problems". AllAfrica. 21 March 2001. Retrieved 1 July 2008.
  6. Murphy, p. 159.
  7. "Malawi distance table". Wild Malawi. 2008. Archived from the original on 8 Sebteembar 2008. Retrieved 20 Juun 2008.
  8. Murphy, p. 31.
  9. Murphy, p. 166.
  10. "Nkhotakota Pottery Lodge". Retrieved 2 November 2025.
  11. "Nkhota Kota Climate Normals 1961–1990". National Oceanic and Atmospheric Administration (FTP). Retrieved 10 August 2016. {{cite web}}: Invalid |mode=Khalad script: Ma jiro module la yiraahdo "Citation mode". (help) (To view documents see Help:FTP)
  12. "Malawi: largest cities and towns and statistics of their population". World Gazetteer. Archived from the original on 27 September 2007. Retrieved 27 June 2008.
  13. Baldauf, Richard B.; Kaplan, Robert (2004). Language Planning and Policy in Africa: Botswana, Malawi, Mozambique and South Africa. p. 85. ISBN 1-85359-725-2.
  14. Baldauf, p. 91.
  15. Baldauf, p. 82.
  16. Baldauf, p. 84.
  17. http://www.nkhotakota.com/health.html~~~~[xiriiriye dhintay]
  18. "Poverty Reduction is Malawi's Priority". AllAfrica. 17 October 2002. Retrieved 2 July 2008.
  19. "SWAM in the Fight Against HIV/Aids". AllAfrica. 7 May 2007. Retrieved 2 July 2008.
  20. "Malawi: Transportation". Encyclopædia Britannica. Retrieved 27 June 2008.
  21. Murphy, p. 176.
  22. Murphy, p. 191.
  23. Edward, Singini (1945–2003). "Mwale, Martha". Dictionary of African Christian Biography (in Ingiriisi). Retrieved 2025-08-13.