Qabaa'ilka Soomaaliya

Ka Wikipedia
U bood: gooshitaan, raadi

Markii hore dadka soomaaliyeed waxay asalkooda ahaayeen dad aan laheen qabiil. waxee ahaayeen dad xoolo dhaqato ah oo badankooda degenaan jiray woqooyiga soomaaliya.Waxee ahaayeen dad aad isku jecel oo is raasan jiray.Woqooyiga soomaaliya waxee markeeda hore eheed meesha ugu taajirsan soomaaliya, waxaana degenaa dad wada taajiriin ah sababtoo ah waxaa ku badnaa xoolaha, waxaa woqooyiga ka dhacday abaar biyo la'aan, dadkii waxee u soo guureen koonfurta oo ah meesha ugu biyaha badan, Koonfurta waxaa markeeda hore degenaan jiray soomaali yar oo beeroleey, soomaalidii reer woqooyiga eheed waxee kuwa reer koonfureedka bareen xoolaha.Sidaas darteed ee soomaalida uwada noqdeen xoolo dhaqato.Arintaan qabiilka ah waxee imaatay markii ee carabta soo gashay xeebaha dalka soomaaliya, isla markaas neh ee dadka bareen diinta iyo qabiilka.Maanta qofka soomaaliga ah ma yaqaano sida ee ku imaatay qabiilka waxoona aamin sanyahay in ee tahay qof magaceed.Soomaalida , laakiin micnaheeda ma ahan in ee soomaalida dhan ee hal qof ka soo jeedaan, waa dad iska dhal ah, is wada guursaday, asalkooda waxee ka kala socdaan bariga afrika iyo aasiya.Qabaa'ilka soomaaliya daga waxaa ugu waa wayn shanta qabiil ee kala ah (Jareer-Weyne)(dir) (hawiye) (daarood) (isaaq) (digil iyo mirifle)'besha wacdaan cusmaan waa beel ma mid ah belaha somaliyeed waxeyna ledahay tariikh fog oo soo jirtay in ka badan kun sano waxeyna dagan tahay mela badan oo somaliya ah sida galanka shanaad gobalada dhexe bay iyo bakool banadir shabelaha hose iyo juboyinka beesha wacdaan waxey ka koban tahay 4 lafood oo kala ah malin wacdaan samakay wacdaan warqatil wacdaan iyo warqad wacdaan xudunta beesha waa dagmada lafoole iyo afgooye oo loo yaqaano afgooye wacdaan besha wacdaan waxey qeyb weyn kasoo qadatay la dagalankii gumeysaha oo dhoor jeer ku jibisay ceebta abaay dhaxan iyo jaziira oo ka tirsan gobalka shabelaha hoose waxaa kaloo lagu xasustaa dagaalkii lafoole oo ah cashar lama iloban ah lagu dhigay gumeystaha soo duley ee talyaaniga

JAREER-WEYNE Waa beel ka mid ah beelaha dego dhulka Soomaaliya loo yaqaan gaar ahaan dhulka ugu barwaaqada badan ee labada webi Shabelle iyo Jubba maraan, waa qowmiyadda ugu xirfadda badan dalka Soomaaliya marka la eego dhanka beeraha,dhismaha,electronics-ka,mechanic-ga iyo dhamaan qeybaha hormarka bulshada laga fiiriyo.

Beelaha Jareer waxaa ka mid ah beesha Shiidlo,reer Shabelle,Kaboolo iyo qabaa'ilo kale oo badan, beeshan waxay degaan inta badan gobolada koonfurta Soomaaliya.

Beeshaan waxay ka mid tahay beelaha aan ka qeyb qaadanin dagaaladii jahliga ahaa cawaanta Soomaaliyeed ay ku hardamaayeen. Beeshaan waxay ka mid tahay beelaah aan danbiga ka galin dalka,dadka iyo diinta Islaamka ayadoo ay jirto tacadiyo aad u baahsan oo iyaga loo geystay.

Qabaa'ilada Jareer-Weyna waa dad xadaarad aad u fac weyn leh, inkastoo xaquuqdooda aad loogu tuntay haddana waa beelo tiro ahaan aad u badan sababta loo hoos mariyey ayaa ah maadaama aanay beeshu ka qeyb qaadanin tacadiyadii wuxuushnimada ahaa beelaha kale ay sameeyeen.

DAAROOD Waa beel ka mid ah beelaha Soomaalida waxayna degaan Gedo, jubbada hoose, jubbada dhexe, qaybGalgaduud ah, Nugaal, Bari, Sanaag iyo Sool, dawlada deganka somalida Ethiopia iyo NFD, waana qabiil aad utaariikh dheer waxayna haysteen boqortooyoonkii Soomaaliya ilaa Sayid max'ed cabdille xasan, waana beesha ugu xooga badan uguna tirada badan Somaalida iyo somaliyaba, waxaa ka dhashay halyeeyo caan ah sida abwaan Raage ugaas warfaa,garaad wiil-waal,halgame axmed gurey,Calasow, Ismaciil samatar,boqor cismaan, halgamayaashi SYL qaar kamid ah, iyo sidoo kale Gabyaagii ahaana halyey uso halgamay darood Gooni Cabdi Xaaji, iyo boqortooyooyinkii boqor cusman max'ud iyo boqor kena-diid,col c/lahi yusuf axmed, halgame makhtal daahir,abwaan qamaan bulxan.

waa qabiilka xukunka haystay ilaa 100 qarni waana reerka ugu xukunka jecel markii ay xukunka ka dageena soomaaliya ilaa hada wax nidaama kama jiraan.boqorka daarod waxaa ah jifada cusmaan max'uud oo degta bari waxaana hadda ah boqorka daarod boqor burhan boqor muuse.

HAWIYE Waa Beel ka mid ah beelaha Somaliyeed waxayna kamid tahay beelaha ugu xooga badan uguna tirada badan Soomaaliya oo kaliya. Waxayna la dhalatay dir oo isku yihiin ilma Irir Samaali, degaan ahaan dagta koonfurta iyo Soomaliya, banaadir, shabeelaha hoose, shabelaha dhexe. mudug, galgaduud, hiiraan, Waa qabiil tiro ahaan aad ubalaadhan, , qabiilka ugu badan Somaaliya ee hawiye.

hawiye waa beel aad u ballaadhan waxaana ka dhashay dad taariikh yeeshay sida gen max'ed faarax caydid,salaad gabeyle,xubno kamid ahaa halgamayaashii SYL, waa dad burburkii kahor ahaa dadka ugu qiimaha badan somalia oo jeclaa nabadda degaanadoodana deris wanaaga lagu yaqiinay lkn kadib 1991 wax badanbaa iska badalay waayo waxay hormud ka ahayen kacdonkii lagu ridey dawladi dhexe ee somalia jabhaddii USC-SNA ee uu hogaaminayay jen caydiid ayaa wax badan u horseeday beeshaas oo noqotay beel illaa hadda somalia ka dhismi la'dahay dhankeeda,sida somalidu aaminsantahay,

beeshani waa xoolo dhaqato iyo beeraley labadaba degta degaano qiima badan waana mid kamid ah beelaha ugu waaweyn somalia

DIR: waxau kamid tahay beelaha waaweyn ee somaliyeed. waxaa ka mid aha beesha biimaal, samaroon, surre.

Beesha biimaal waxay caan ku yihiin taariikhdii talyaniga iyo wakhtigii dheeraa ay boqortooyada biimaal ka talinaysay koofurta soomaliya. beesha biimaal waxay ka koobantahay 4 iyo adeerkood: 1- Dabroobe, 2-Daadoow, 3- Sacad,Gaadsan iyo Ismiin. biimaalku waxay dagaan Shabeelada hoose,jubadda hoose, , Kenya (Tana River) Beesha Biimal waxay caan ku yihiin taariikhdii talyaaniga ay ku jabiyeen sida lafoole iyo kii baraawe.

waa dad jecel nabadda beeralay 70% ah xeerar leh dad lanoolaanshaha iyo derisnimda ku wanaagsan, illaa hadana aanany jirin cid somalida kamid ah oo taariikh xun ka sheegeysa


SAMAROON; waa qabiil balaadhan mug iyo miisaan wayna kuleh Soomaaliya, waa aqoonyahanka Soomaalida waana reerka kaliya ee maanta 300 qof oo haysta shahaadada ugu saraysa ee PhD halmar meel soo wada fadhiisan kara, waxay degaan gobolka awldal ee waqooyi galbed somalia, Jabuuti iyo gobolka harawa ee itoobiya oo magaalamadaxdiisu tahay degmada awbarre ee DDSETHIOPIA, waa qabiilka daga ama leh labada ban ee ugu waaweyn gayiga soomaaliyeed ee banka Giriyaad iyo banka Diide waale ee kilinka shanaad ee itoobiya waa qabiilka ugu fac wayn Soomaliya Taariikh ahaan iyo dhaqan ahaanba, waxaanaysaldhig u ahaayen boqortooyadii Cadal ee saldhigeedu ahaa Saylac, waxaa ka dhashay halyaygii geesigii Ahmed Gurey oo isagu Abaanduule u ahaa Boqortooyadii Cadal, waa qabiilkii ugu horeeyay ee Hashiis la saxeexda gumaystihii ingiriska markii ugu horeysay ee u yimaad dhulka Soomaalida oo ay heshiis kula galeen magaalada saylac heshiiskaas oo lagu kala saxeexday harag ama saanta xoolaha, shuruudaha ay kuxidheen Ingiriskana ay kamid ahaayeen in aanu ku dhalin wadanka intuu joogo, waa qabiil halganki gobonimodoonka soomaliya kaalin laxaad leh kagalay, Siyaasada Soomaliyana mansabyo fican ka soo qabtey, waxaana kamida Ruug cadaaga Jaamac Rabiile Good, Muuse Rabiile Good, Aadan Isaaq wasiirkii Waxbarashada Soomaliya, Abdi Xasan Buuni, C/raxmaan Aw Cali Faarax madaxwayne kuxigeenkii hore dawlad goboledka Somaliland, Daahir Rayaale Kaahin Madaxwaynihii hore dawlad goboledka Somaliland, Yustur Farah Abrar gudoomiyihii bangiga dhexe ee Soomaliya waxanay kamid tahay haweenka faro kutiriska ah ee Aduunka mansabyo fiican kasoo qabtey, waxa kale oo kamida gudoomiyii hore ee bangiga dhexe ee dawladana Hassan sheekh maxamuud C/salaan Xaaji Hadliye oo isna mansabyo fiican kasoo qabtey maraykan,iyo kuwo kale oo badan, waxa kale oo kasoo jeedaa Aqoonyahano badan oo wax kadhiga jaamacadaha adduunyada waxana hogaaminaya Dr. Prof. Ahmed Ismael Samater ,Dr. Prof. Cabdi Ismael Samater halkan kuma soo koobi karo taariikhdooda aad ayay ubadan tahay balse qaar kamid ah tiradii Ugaasyada Beelaha Samaroon oo lagu sheegay 60 Ugaas waxaana ugu magacyo weynaa 16 Ugaas ee hoos ku qoran ( Tariikhda boqortooyada Adal) found by Saylac Media at Harar Old Museum .

Magaca Ugaaska Tariikhda caleemo Saarka Goobta lagu Caleemo Saarey Ugaas Cali 1639 kii Saylac Ugaas Cabdi Ugaas 1639 kii Saylac Ugaas Xuseen Ugaas Cabdi 1664. Saylac Ugaas Cabdile Ugaas Cabdi 1665. Saylac Ugaas Nuur Ugaas Cabdi 1698 Saylac Ugaas Hiraab 1733 Saylac Ugaas shirdoon 1750. Saylac Ugaas samatar 1772 Saylac Ugaas Guuleed. 1812. Saylac Ugaas Rooble 1871. Harawo Ugaas Nuur Ugaas Rooble 1835. Saylac Ugaas Rooble ugaas nuur .1888. Saylac Ugaas Cilmi warfaa 1898 Harawo Ugaas Cabdi Ugaas rooble. 1938. Harawo Ugaas Doodi 1948 Harawo Ugaas Rooble Ugaas Doodi 1952. Harawo Ugaas Jaamac Muxumed 1960 Harawo Ugaas C/rashiid Ugaas Rooble. 1985- Hada waa Ugaas Borama

Isaaq--waa mid ka mida qabaaailka ugu weyn soomalida,waxa uu degaa wadama somaliland, Kililka shanaad ee Ethiopia Jamhuuriyada Jabuuti. waana beel aad iyo aad u muwaadiniin ah waana reer Siyaasada Somaliana ku leh miisaan aad u culus taa waxaa keenay markii ay Somaliland Xornimada ka qaadatay Ingriiska ayey somali jacayl darteed ugu darsameen Somalia.waa qabiilka ugu hantida badan somalida,Waxaa ka dhashay maalqabeenada kala ah sida Abusita, Jirde Xuseen, Dahabshiil,indhadeero,Baxsane, Koofiyad dheere,oomar,Hassan Ahmed Abdi, Mohamed Hassan Ahmed(Biciid),indhadeero,xoogsade Waxaa kaloo kadhashay siyaasiyiin aad u waaweyn oo ay ka mid yihii. Maxamed Ibraahim Cigaal, Axmed kayse, Ismaciil cali abokor, Cabdi raxmaan Axmed Cali,Abdirahman Baydaani,Axmed maxamed maxamud silanyo ,faysal cali waraabe.

Isaaq waa qabiil ka soo jeeda asalkiisii hore sida la sheego carabta yemen.


Isaaqu wuxuu u kala baxaa (Arab,garxajis,habar awal,sanbuur,Maxamed,cimraan,Toljecle,Ayoup iyo habar jeclo )

isaaqu wuxuu caan ku yahay suugaanta iyadoo ay ka soo baxeen abwaanadii iyo waliba fanaaniintii ugu magaca weynaa geyiga somalida,sida hadraawi,gaariye,timacade,xasan geney. xaga fanaaniintana mooge brothers,kuluc,gacayte,kinsi,khadra,qalinle iyo qaar kaloo badan.

isaaqu waa qabiilka ugu badan ee dega waqoyi somalia waxayna wada degaan qabiilada sida daaroodka iyo dirka

Reer Banaadiri waa qabiil ka mid ah qabaailka Soomaalliyeed. Reer Xamarku tariikh dheer ayaay leeyihiin, sida taarikhda ay sheegto oona la wada ogsoon yahay, Reer xamarku waxay ahaayeen dadka ugu soo horeeyay ee Xamar/Muqadisho daga. Tariikhda waxay kale ay xustaa in Reer Xamar ay ilaashan jireen Xamar waxayna u sameysteen 5 Iridood oo laga soo galo ama laga baxo oo ay waardiyeen jireen min 50 Ciidan oo ahaa Reer Xamar, heystayna qoryo ka mid ahaayeen si ay magaalada nabadgelyadeeda u sugaan, magaalada gudaheeda habeenkii kuma hoyan jirin "Xamar Dayahu" haddii aanu damiinan mas’uul odayaasha Reer Xamarka ka tirsan. Reer Xamar waa dadka haddii ay soomaaliya ilbaxnimo leedahayba ugu tug tugta sareeya xagga magaalanimada, ganacsiga, iyo ilbaxnimooyinkii soo jireenka ahayd ee ay soomaalidu sheegato. Waxay dagaan gobolka weyn ee Banaadir sida magaalooyinka Muqdisho, shabeelada hoose, shabeelada dhexe, jubbada hoose reer xamarku waa dad taariikh ku leh somaliya ragii SYL dheere xaaji dheere Maxamad, Cabdalla Xayeesi, Xaaji Maxamad Xuseen,iyo kuwa kale qabiilka reer xamar waxaa kamid ah bandhaboow. moorshe, shaanshiye. faqay, dhabarweyne, asharaaf iyo kuwa kale.


Ajuuraan waxey ka mid tahay beelaha ugu caansan somaliya waxey ku caan baxeyn xukun wanaga iyo geesinimada belweynta ajuraan waxey dagtaa gobolada jubboyinka qasatan jubada dhexe casimadeyda bu'aale ,saakow jubada hoosena waxey ka dagan kismaayo iyo tuuloyin kale gobolka gedo waxey ka dagaan bardheere qasatan suuqa weyn ee bardheere waxaa kalo ey dagan buurhakabah goboladad mudug iyo galgaduud waxey ka qodeyn ceelal ilaa hadda ey ka cabaan dadka meshas dago wxa kalo jiray Ajuuraan State, Saldanada Ajuuraan, waxaa ay ahayd boqortooyo soomaliyeed oo ka talin jirtay qeybo badan oo kamida Bariga Afrika, xiliyadii dhexe. Maamulka Boqortooyada Ajuuraan waxaa uu ahaa mid xoogaan oo awoodiisa wada gaaraysay guud ahaan meelihii ay ka talin jirtay Saldanada. Waxaana ay lahayd awood militeri oo ka hortegi jiray cidii ku soo gardaroota meelihii ay ka talin jireen oo dalka soomaaliya kamida. Boqortooyada Ajuuraan waxaa ay ka hortagtay qowmiyadii oromo oo doonaysay dhul balaarsi iyo in ay qabsato Soomaliya oo dhinaca galbeed duulaan ka soo qaaday. Waxaa kaloo jiray in Saladanada Ajuuraan ay iska caabisay dagaal ay dowladii Boortaqiisku kaga soo qaaday dhinaca Bari ee Dalka.Labadaa dagaal ayaa loo yaqaanay duulaankii Oromo iyo dagaalkii Boortaqiiska . Marinadii ganacsi ee dalka Soomaliya, laga soo bilaabo xiliyadii hore iyo xiliyadii dhexe ee dhinaca bada aad ayay u xoogaysteen, dibna loo habeeyay. Waxaa Boqortooyada Ajuuraan ay samaysay ganacsi dhinaca badda ah oo xoogan oo ay la lahayd Boqortooyooyin kale oo xiligaa ka jira Dunida inteeda kale.waxaana ay nidaamtyadaasi ka jireen Asia, Europe, Bariga dhow iyo Afrikab lafteeda. Boqortooyada Ajuuraan ayaa geeska Afrika, gaar ahaan Soomaliya kaga tagtay muuqaalo muujinaaya in saldanada ay ahayd awood jirtay xiliayadii dhexe. In badan qalcadaha ka taagan meelo badan oo dhulka soomaliya ah ahna meelo taariikhi ah oo soo jiidasho leh waxaa taagay Injineeradii boqortooyada Ajuuraa. Waxaa kaloo Boqortooyada Ajuuraan lagu xusuustaa xiliyadii ay talin jirtay in dad ku noolaa geeska Afrika ee diimaha kale haystay noqdeen Islaam maadaama dowlada maamulkeedu islaami ahaa. Qoyska Reer Boqor awoodooda waxay ku baahiyeen dhamaan dhulalka ay ka talin jireen, waxaana lagu tilmaamaa dadka ka soo jeeda Boqortooyadii Ajuuraan dad lahaa aqoon injineeriyo dabiici ah sidaa daraadeed waxay dhiseen ama qodeen ceelal ilaa iyo hada laga cabi karo biyo nadiifa. Boqortooyada Ajuuraan waxyaabihii kale oo lagu xusuusto waxaa kamida nidaamka beeraha iyo canshuur qaadista. Nidaamkaa ay dejiyeena waxaa isticmaalkiisa uu soo gaaray ilaa qarnigii 19 aad. Boqortooyada Ajuuraan waxaa ay geeska Afrika ka talin jireen laga soo bilaabo qarnigii 14 aad ilaa iyo 18-aad

....................................................................................................................................................................................................

SIXID: Waxaad qoraalkiinnan ku sheegteen in ay beesha SAMA-ROON ahayd beeshii ugu horreeysey ee wax la saxeexata Boqortooyada INGIRIISKA meeshuna ay ahayd SEYLAC.....Arrintaasi waa khalad.

Waxaana sax ah in ay beeshii ugu horreeysey ee ingiriiska wax la saxeexataa ay ahayd ISAAQ (beesha Habar-Awal ee Axmed Nuux) 1825-kii markii uu markab Ingiriisku lahaa (oo la odhan jirey QUEEN MARY-ANNE) uu ku jabay xeebta Soomaali-laand, oo ay Habar-Awal bililiqaysatay markabkii, rakaabkiina ay laayeen....waxaa keliya oo uu ka badbaadiyey SHIIKH SHAR-MA-ARKE CALI (oo ahaa badhasaabkii Boqortooyada Cismaaniyada ee Turkiga u fadhdhiyey magaalooyinka BULLUXAAR, BERBERA iyo SEYLAC) ninkii markabka u ahaa naakhuudaha, xilligaas oo beesha Habar-Awal lagu xukumay in ay bixiyaan lacag badan oo 'Mag-dhaw' ah, sida ku cad oo ku qeexan qoraal ahaan Buuggii uu qoray RICHARD BURTON ee la odhan jirey 'The First Foot-steps in East Africa'....iyo weliba warbixinihii uu Ingiriisku qoray waqtiyadaas (EARLY REPORTS ABOUT SOMALILAND) oo u kala dhexeeyey sannadihii 1825--1884--1886-kii illaa iyo 1960-kii.

Waa Abwaan: Ibraahim-rashiid Cismaan Guure (Aboor)

oo deggan dalkaa Ingiriiska magaaladaa London,.

rashidosman10@yahoo,.co.uk

..................................................................................