Sixawle karanle
 | |||||||||
| Meelaha ay ku badan yihiin | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||
| Luqada | |||||||||
| |||||||||
| Diinta | |||||||||
|
Sunni Islam |
Sixawle (Af Carabi: بنو سيحولي; Af Ingiriis: Sixawle) waa qabiil ka tirsan beesha Karanle, oo iyaduna hoos timaada beel-weynta Hawiye, mid ka mid ah lafaha ugu waaweyn ee bulshada Dadka Soomaaliyeed.[1]
Dulmar
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sixawle waxaa lagu tiriyaa qabiilada Karanle, iyadoo xogta ku saabsan qaab-dhismeedkooda badanaa ku saleysan yahay dhaqanka iyo afka (oral tradition.
Qaab-dhismeedka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sidaan kasoo xigtay dhaqanka beesha, Sixawle waxay u kala baxaan:
- Baad
- Buraale (Sanbure)
Jufada Baad waxaa lagu tilmaamaa mid ballaaran oo leh jilibyo badan, oo ay ka mid yihiin:
- Ciye Baad
- Shurbul Baad
Waxaa ka mid ah jufooyin sida:
- Reer Cabdi
- Reer Cade Boore
- Reer Qaadi
- Reer Xasan
- iyo faracyo kale
Reer Roon
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Reer Fiqi muuse
- Reer Hiraab Fiqi
- Reer Yaxye Fiqi
- Reer Garaad (Caamir)
- Reer Sharmaake
- Reer Dhuubane
- Reer Xaabow Fiqi
- Reer Aw Nuur
- Reer Xuseen Fiqi
- Reer Fiqi muuse
- Reer Maxamuud Fiqi
- Reer Jibriil Fiqi
- Reer Dhore Fiqi
- Reer Xaaji Cabdiraxmaan (Luuje)
- Reer Faatax
- Reer Bulaale
- Talays
- Reer Faarax
- Reer Geedi
- Reer Cali
- Reer Cabdile Rooble
- Iidfure
- Reer Cabdi
- Reer Xuseen
- Reer Alaale
- Reer Makaail
Buraale (Sanbure)
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Waxaa ka mid ah:
- Faarax Samatar
- Xasan Faarax
- Cabdille Faarax
- Xaaji Faarax
- Maxamuud Faarax
Asal iyo deegaan
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sixawle waxaa asal ahaan degaan dhulka somali galbeed bariga Itoobiya, iyadoo sidoo kale laga helo qaybo ka mid ah koonfurta Soomaaliya gaar ahaan jubada dhexe.[2]
Deegaannada lagu tilmaamo inay deegaan ku yihiin waxaa ka mid ah:
- Imi (Iimey)
- Babille Baabili
- Fafi Faafi
- Dhan Dhame (Dhan-dhame)
- Afder Zone|Afdheer
Iyo waliba deegaano badan beeshu waa beel dhib badan madax adag
Dagaal badan deegaanada ay degan yihiin dadka ladagan iskaba daaye Iyagaa mararka qaar birta iska asla
Dhaqan iyo dhaqaale
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dhaqanka Beesha Sixawle wuxuu inta badan ku salaysan yahay xoolo-dhaqasho iyo beerasho, iyadoo dhaqaalaha ay umada somali kutiirsan tahay lagu tilmaamo xoolaha nuucyadiisa sida geel, lo’, iyo ari/iwm oo ay kamid yihiin fardaha.[3]
Nidaamka dhaqanka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sida beelaha kale ee Soomaaliyeed, beesha Sixawle waxay leeyihiin nidaam dhaqameed ku dhisan waxa layiraah:
- Xeer Soomaali oo magta lagu kala qaato geel ama lo'
- wexey leeyihin sidokale Hoggaan dhaqameed sida ugaasyo, garaadyo, iyo nabadoonno
Waxaa kamid Ahaa xasan oo maanta Ah juffo layiraah
- Reer xasan
Kana mid ah curadka beesha Sixawle ee WARGUBE Sikooban xasan wuxuu Ahaa oday dhaqameed GAR uunan Asiga gooyin ama uu goob joog ka Ahayn cidna ku heshiin jirin kadib xasan waxaa lawreegay Aden kadibna
Kumuu Ahaa jannadii firdowsa Alle hageeyee Sheikh Nuur Macalin Aden(2007 ilaa 2010) wuxuu ahaa gudoomiyihii hore ee maxakamada D/wardhiigley Dowladii TFG ee Cabdullaahi Yuusuf iyo waliba shariif Axmed Garsoore yaashii ugu waqtiga dheeraa kadib burburkii dowladii dhexe ee somaliya (sanadii 1994tii kasoo shaqeeyay kana mid Ahaa Garsoore yaashii lagu Aasaasay Maxkamadii D/wardhigley ee la oranjiray Xararyaale Warta Nabada (2010 ilaa 2025)Garsoore yaashii maxkamada gobolka Banaadir (2000/2004)ku magacawnaa maxkamadii D/kaaraan (2001dii) Garsoore yaashii maxkamadii racfaanka ee dowladii kumeel gaarka ahayd ee Madaxweyne Cabdiqaasim Salaad iyo waliba (2006dii) xiligii Maxaakiimta ee muqdisho oo uu katirsanaa maxkamadihii racfaanka Ee maxaakiimtii Islamiga Shakhsi siweyn ugu soo Adeegay Garsoorka Soomaaliya Sheikh nuur macalin Aden wuxuu Ahaa sidokale Nin dhaqameed codkar Ah qabweyn garta marka uu kujirana dadka deeqsiiya Hadalkiisa dhinaca kale tolkiisa Ukhidmeya garta uqaada oo garta uu ukala qaado tolkiisa Eyan dib ugu soo noqon jirin Alle ha unaxariisto wuxuu Ahaa sheikh iyo oday dhaqameed Aad ay ujeclaayeen intii ay isla soo shaqeeyeen Iyo somalidii uu garta usoo kala dhigay wuxuu ku dadaali jiray sulux iyo heshiis in lagu dhameeyo xaalka dadkuna ay laqaadan jireen
Taariikh
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Xilligii hore
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Ka hor gumeysiga, bulshada Soomaaliyeed waxay galeen dagaallo ku saabsan dhul, ceelal biyo, iyo xoolo, kuwaas oo badanaa lagu xallin jiray xeer dhaqameed aad u adag suutagalna kadhigi jiray meel lagu hoogay in ay ubadalaan nabad iyo caano.[4]
Xilligii gumeysiga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Qarnigii 19aad iyo 20aad, isbeddelada gumeysiga ayaa saameeyay noloshii reer guuraaga ee Geeska Afrika.waxaa isbadalay dhaqankii guurkii dharkii laga soo bilaabo min herer ilaa raaska ugu dabeeya ee kugu shubeysa bad weynta hindiya ee muqdisho isla markiiba waxaa la arkay umad magaalowday meelkastaa oo ay somali degto waxaa fududaaday isu socodka dadka Iyo war maqalkoodu intuba
Dagaalkii Ogaadeen Ama somali Abow
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dagaalkii u dhexeeyay Soomaaliya iyo Itoobiya (1977–1978) ayaa saameeyay deegaanada gobolka, waxaana ka dhashay barakac iyo khasaare dhaqaale meelaha uu sida weyn uga dhacay dagaalkaasi waxaa kamid ah jinicsani oo ah halka ugu dabeesa ee Afsomali lagaga hadlo sidaas daraadeedna dagaalkaas ku naaneesmay somali Abow markii dambana kaba aasaasantay jabhadii ugu horeysay ee kililka shanad magaceeduna ahaa jabhadii somali Abow.[5]
Dagaalladii sokeeye
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Kadib burburkii dowladdii dhexe ee Soomaaliya 1991, waxaa dhacay isku dhacyo gudaha ah iyo loolan ku saabsan dhul iyo maamul bulshooyinkii ku abtirsanaayay reerkaanna dhankii koofureed uga baxeen itoobiya iyo kenya.[6]
Xaaladda casriga ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Maanta, bulshadaan waxay ku nool yihiin magaalooyin iyo baadiyo, waxayna ka qayb qaataan ganacsi, waxbarasho, iyo arrimaha bulshada.
Eeg sidoo kale
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- ↑ Lewis, I. M. (2002). A Modern History of the Somali: Nation and State in the Horn of Africa. Ohio University Press.
- ↑ Lewis, I. M. (1994). A Pastoral Democracy. Oxford University Press.
- ↑ Somalia Human Development Report (Report). UNDP. 2001.
- ↑ Lewis, I. M. (1994). A Pastoral Democracy.
- ↑ Tareke, Gebru (2009). The Ethiopian Revolution: War in the Horn of Africa. Yale University Press.
- ↑ Besteman, Catherine; Cassanelli, Lee V. (2000). The Struggle for Land in Southern Somalia. Westview Press.