U bood nuxurka

Sofala

Ka Wikipedia
Sofala sannadkii 1683 AD, naqshaddii Mallet

Sofala [suˈfalɐ], hadda loo yaqaano Nova Sofala [ˈnovɐ suˈfalɐ], waxay ahayd Magaalo-dawlad Sawaaxili oo caan ah. Waxay ku taal Sofala Bangi ee Gobolka Sofala ee Mozambique. Isticmaalkii ugu horreeyay ee laga diwangeliyo magaaladan dekedda ah wuxixiisii ahaa ganacsatadii Saldanadda Muqdisho.[1] Mid ka mid ah asalka magaca Sofala waxaa loo malaynayaa inay tahay "soofalay" ama "soofo" oo ka tirsan luqadda Soomaaliga, taas oo muujinaysa magaalada inay ahayd xarun dahabka laga qodo.[xigasho u-baahan]

Taariikhda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Mid ka mid ah dekedaha ugu faca weyn ee laga diwangeliyay Koonfurta Afrika, Sofala-dii xilliyadii dhexe waxaa laga dhisay qarka dooxada ballaran ee uu sameeyo Webiga Buzi (oo khariidadaha hore loogu yeeri jiray Rio de Sofala).

Webiga Buzi wuxuu Sofala ku xiri jiray magaalada ganacsiga gudaha ee Manica, halkaasna wuxuu uga sii gudbi jiray aagagga dahabka ee Great Zimbabwe. Qiyaastii qarnigii 10-aad, Sofala waxay u soo baxday goob ganacsi oo yar waxayna ku dhex milantay nidaamka weyn ee ganacsiga Badweynta Hindiya ee caalamiga ah. Waxaa la sheegay in dadkii ugu horreeyay ee degay Sofala ee ka yimid xeebta Bari ee Afrika ay ka yimaadeen Muqdisho, kuwaas oo raadinayay dahab.[2] Ganacsatada ka tirsan Saldanadda Muqdisho waxay muddo dheer Sofala ka qarin jireen xafiiltankooda Kilwa, kuwaas oo ilaa xilligaas naadir ku ahayd inay u shiraacdaan ka shisheeya Cape Delgado. Sannadihii 1180-aadkii, Sultan Suleiman Hassan ee Kilwa (oo hadda ah Tanzania) ayaa la wareegay maamulka Sofala, wuxuuna Sofala keenay Saldanadda Kilwa iyo saamaynta dhaqanka Sawaaxiliga.[3] Sawaaxiliyiintu waxay xoojiyeen awooddooda ganacsi iyagoo adeegsanaya doomaha Dhow ee webiyada mara si ay u maraan webiyada Buzi iyo Save si ay dahabka laga soo saaro gudaha u keenaan xeebta.[4]

Mawqifkii dambe ee Sofala oo ahaa xarunta ugu weyn ee ganacsiga dahabka ee Mwenemutapa wuxuu ku dhiirrigeliyay taariikhyahanka reer Portugal Thomé Lopes inuu Sofala ku xiro goobtii kitaabiga ahayd ee Ophir iyo madaxdoodii hore oo uu la xiriiriyay boqortooyadii Boqoraddii Sheba.[5][6] Dhanka kale, dhammaadkii qarnigii 19-aad iyo bilowgii qarnigii 20-aad, Augustus Henry Keane wuxuu ku doonayay in Sofala ay ahayd goobtii kitaabiga ahayd ee Tarshish.[7] Tan iyo bilowgii qarnigii 20-aad, labadaas fikradoodba waa laga tagay.

Inkastoo dakhliga ka soo xarooda ganacsiga dahabka ee Sofala uu faa'iido weyn u ahaa sultannadii Kilwa isla markaana u oggolaaday inay maalgeliyaan ballaarinta boqortooyada ganacsiga Sawaaxiliga ee ku dhedgneed xeebta Bari ee Afrika, Sofala ma ahayn kaliya xarun hoos timaada Kilwa, laakiin waxay ahayd magaalo hoggaanka u haysa nafteeda, iyadoo lahayd dadkeeda caanka ah, bulshooyin ganacsato ah, xiriirro ganacsi iyo dejisyo ilaa koonfurta gaaraya Cape Correntes (iyo qaarkood oo ku yaal kanaalka gudahiisa ee Madagascar). Si rasmi ah, Sofala waxay sii wadday inay ka tirsanaato Boqortooyada Mwenemutapa, iyadoo bulshada Sawaaxiliga ay bixin jireen canshuur si loo oggolaado inay degaan oo ay ganacsi ku sameeyaan halkaas. Sultanka Kilwa wuxuu xukumi jiray oo keliya dadka deggan ee Sawaaxiliga ah, gudoomiyihiisuna wuxuu u dhawaa quunsul marka loo eego xukumaha. Magaaladu waxay haysatay madax-bannaani weyn, waxayna noqon kartay mid adag haddii Sultanka Kilwa uu isku dayo inuu farageliyo arrimaheeda. Sofala waxay ahayd magaalada ugu weyn xeebta ee ku taal koonfurta Kilwa.

Imaatinka reer Portugal

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Sahan-shariifka iyo basaaska reer Portugal Pêro da Covilhã, isagoo u safraya dhulka isla markaana isku qarinaya sidii ganacsade Carab ah, wuxuu noqday reer Yurub-kii ugu horreeyay ee la ogaado inuu booqday Sofala sannadkii 1489. Warbixintiisii sirta ahayd ee loo gudbiyay Lisbon waxay aqoonsatay doorka Sofala ee xarun dahab ah (inkastoo xilligan ganacsiga dahabka uu aad uga yaraaday xilligiisii ugu sarreeyay). Sannadkii 1501 Sofala waxaa laga baaray badda waxaana goobta ay ku taal go'aamiyay kabtan Sancho de Tovar. Sannadkii 1502, Pedro Afonso de Aguiar (kuwa kale waxay sheegaan inuu ahaa Vasco da Gama naftiisa) ayaa hoggaamiyay maraakiibtii ugu horreysay ee Portugal ee soo gala dekedda Sofala.[8]

Aguiar (ama Gama) wuxuu kulan la qaatay sheekhii xukumayay Isuf ee Sofala (Yçuf ee ku taal Barros Çufe ee ku taal Goes). Xilligaas, Isuf wuxuu ku jiray khilaaf uu la lahaa Kilwa. Wasiirka Emir Ibrahim wuxuu xilka ka qaaday isla markaana dilay Sultankii rasmiga ahaa al-Fudail ee Kilwa, wuxuuna la wareegay awoodda. Isuf ee Sofala wuxuu diiday inuu aqoonsado xukumaha sharcilaawaha ah wuxuuna raadinayay hab uu isaga tuuro xukunkii Kilwa si uu u qaado dariiq madax-bannaan oo Sofala leedahay. Reer Portugal, iyagoo wata maraakiibtooda awoodda leh, waxay u muuqdeen inay hayaan furaha. Si kastaba ha ahaatee, sheekhii da'da ahaa ee Isuf wuxuu gartay inay ka fiican tahay in laga dhigto saaxiibo halkii laga dhigan lahaa cadow, wuxuuna oggolaaday heshiis ganacsi iyo isbahaysi oo uu la galay Boqortooyada Portugal.

Sofala, laga keenay Manuel Faria e Sousa, Asia Portuguesa, vol. 1, 1666

Tani waxaa xigtay sannadkii 1505 markii Pêro de Anaia (oo qayb ka ahaa Armada 7-aad) loo oggolaaday sheekh Isuf inuu dhiso warshad iyo qalcadd u dhow magaalada. Fort São Caetano ee Sofala waxay ahayd qalcaddii labaad ee Portugal ee Bari Afrika (tii ugu horreysay, oo ku taal Kilwa, waxaa la dhisay dhowr bilood ka hor xilligaas). Anaia wuxuu isticmaalay dhagax laga keenay Yurub ujeeddadaas darteed. (Ka dib waxaa loo isticmaalay dhismaha Beira kaathedral-keeda.)

Qalcaddii Portugal ma ay sii jirin muddo dheer. Inta badan ciidankii ilaalada ahaa waxaa si degdeg ah u dilay qandho (malaha malooriya). Dhammaadkii 1507, kabtankii cusbaa ee Portugal ee Sofala, Vasco Gomes de Abreu, wuxuu qabsaday jasiiradda Mozambique. Tartiib tartiib, inta badan ciidankii Sofala, saraakiishii iyo hawlihiiba waxaa loo wareegay jasiiradda, taas oo ka dhigtay Qalcaddii Sofala goob yar oo kaliya. Sidaas oo ay tahay, gudoomiyayaashii gumeysiga ee Mozambique-ta Portugal waxay sii wadeen inay u qaadaan 'Kabtanka Sofala' sidii koobka rasmiga ah ee ugu horreeya.

Gunaanad

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Haddii aysan ahaan lahayd ganacsiga dahabka, Sofala waxaa laga yaabaa inay ka fogaan lahaayeen Sawaaxiliga iyo reer Portugal labadaba. Gelitaanka dooxada Sofala waxaa xannibay ciid guuraysa oo dheer, taas oo ay ku xigtay gacanyadii halista ahaa, taas oo u oggolaanaysay doomaha inay u dhowaadaan si amni ah oo keliya marka ay bbadu soo buuxsanto. Xeebaha Sofala waxay ahaayeen swamp mangrove, oo ay ka buuxaan biyo fadhiya iyo kaniisada malooriyada mangata. Sida deked ahaan, uma ay wehneyn maraakiibta Portugal, waana sababta ay reer Portugal ugu degdegeen inay qabsadaan Jasiiradda Mozambique sannadkii 1507, si ay uga dhigtaan dekeddooda la doorbido.

Ganacsiga dahabka wuxuu sidoo kuwaas kale noqday mid niyad-jab ah. Aagagga dahabka ee hore waxay u badnaayeen kuwo dhammaaday markii ay reer Portugal itmaadeen, soo saarista dahabkana waxay u guurtay dhanka waqooyi. Magaalada ganacsiga waxaa laga dhisay daldaloolada Zambezi, taas oo Sofala ka dhigtay mid ka yar habboonaanta marka loo eego magaalooyinka cusub ee soo baxayay ee Quelimane iyo Angoche.[9]

Ciidda guuraysa iyo xuduudaha dooxada Buzi ayaa tan iyo xilligaas u oggolaaday bbadu inay dib ula wareegto inta badan Sofala-dii hore. Waxaa jira burbur aad u yar oo ku yaal New Sofala-da casriga ah oo muujinaya weynidii iyo hantidii hore ee magaalada.

Xilligii ugu sarreeyay, magaalada Sofala nafteeda waxay ka koobnayd laba magaalo, mid u dhow biyaha oo saaran ciid fidsan, iyo ta kale oo saaran dhul ka sarreeya oo caafimaad leh. Dadka Sofala waxay sidoo kale lahaayeen dejis yar oo dhanka waqooyi ah oo ku yaal afka Webiga Pungwe oo khariidadaha hore loogu yeeri jiray Rio de São Vicente. Markii Sofala-dii weynayd ay ku qarqoomay badda, magaalada casriga ah ee Beira waxaa laga dhisay goobtii xaruntaas yar.

Sofala waxay weysay muhiimaddeedii ganacsi ee u dambaysay markii Beira la aasaasay 32 kilometres (20 mi) dhanka waqooyi sannadkii 1890.[5] Dekedda waxaa mar lagu sheegay inay pwood u lahayd inay qaaddo boqol maraakiib ah, laakiin tan iyo xilligaas waxay ku xirantay ciid sababo la xiriira xaalufinta dhirta ee saaran qarka webiga iyo kaydka ciidda ee dekedda hoosteeda ah.[5]

Xigashooyinka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
  1. ↑ The Horizon History of Africa, vol. 1, p. 143
  2. ↑ The East African Coast: Select Documents from the First to the Earlier 19th Century, page 89
  3. ↑ Taariikhyahanka reer Portugal João de Barros (Dec. I, Lib. 10, Cap. 2 (p. 388 ff.) wuxuu ka sheekaynayaa sheekada ka dambaysa qabsashada: Ganacsatada Muqdisho waxay muddo dheer Sofala ka qarin jireen xafiiltankooda Kilwa, kuwaas oo ilaa xilligaas naadir ku ahayd inay u shiraacdaan ka shisheeya Cape Delgado. Maalintii dambe, kalluumeysato ayaa wax weyn ka qabtay Kilwa waxaana kalluunkii u jiiday hareeraha Cape Delgado, iyada oo loo marayo Kanaalka Mozambique, ilaa hoos xadka Sofala. Kalluumeysatadii ayaa dib ugu laabtay Kilwa si uu ugu sheego Sultan Suleiman Hassan wixii uu arkay. Markii uu u sheegay ganacsiga dahabka, sultankii wuxuu soo raray markab maro ah wuxuuna isla markiiba u cararay halkaas, isagoo adeegsanaya kalluumeysatadii. Sultankii Kilwa wuxuu u soo bandhigay heshiis ka fiican Mwenemutapa, waxaana loo oggolaaday inuu diso warshad iyo gumeysi Kilwa ah jasiiradda si uu meesha uga saaro dadkii reer Muqdisho si joogto ah.
  4. ↑ dos Santos, Fr. João (1609). Ethiopia Oriental. reprinted in Theal, vol. 7, p. 3 ff.
  5. 1 2 3 "Sofala". Encyclopædia Britannica (11th) 25. (1911). Cambridge University Press. 
  6. ↑ Lopes, Thomé (1504) Collecção de noticias para a historia e geografia das nações ultramarinas, que vivem nos dominios portuguezes, ou lhes zijn visinhas, Academia das Ciências de Lisboa. p. 163 ee Google Books
  7. ↑ The Gold of Ophir - Whence Brought and by Whom? (1901)
  8. ↑ Taariikhyahankii qarnigii 16-aad Gaspar Correia wuxuu ku adkaysanayaa inuu ahaa Aguiar; Osório, oo si yar u taageeray Barros, wuxuu tilmaamayaa Gama.
  9. ↑ Newitt, 1995: p.10.

Tixraacyada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]
  • João de Barros (1552–59) Tobanaan sano oo Aasiya ah: Falalka uu Boortaqiiska ka sameeyay daahfurka iyo qabsashada badaha iyo dhulalka Bariga., gaar ahaan Diseembar 1, Buugga 10, Cutubka 2 (p. 388ff.)
  • Thomé Lopes (c.1504) "Hagaajinta Bariga Hindiya, oo uu qoray Thomé Lopes oo ku qoran Bortuqiis, oo laga tarjumay Bortuqiis una tarjumay Talyaani, iyo mar kale Talyaani una tarjumay Bortuqiis, oo laga tarjumay 1812 una tarjumay Bortuqiis, oo ay samaysay Akadeemiyada Boqortooyada ee Sayniska "Ururinta Wararka Taariikhda iyo Juqraafiga ee Dalalka Dibadda: kuwaas oo ku nool dhulka Bortuqiis, ama ku dhow",Vol. 2, Pt. 5
  • Newitt, M.D. (1995) A History of Mozambique. Bloomington: Indiana University Press.
  • Theal, G. M. (1898–1903) Diiwaanada Koonfur-bari Afrika oo laga soo ururiyay maktabado kala duwan iyo waaxyo kayd ah oo ku yaal Yurub, 9 vols., London: Clowes oo loogu talagalay Guddoomiyaha Cape Colony.
  • Theal, G. M. (1902) Bilowgii Taariikhda Koonfur Afrika. London: Unwin.
  • The 2006 Britannica
  • Template:EI2

20°09′S 34°43′E / 20.150°S 34.717°E / -20.150; 34.717

Waxaa laga keenay "https://so.wikipedia.org/w/index.php?title=Sofala&oldid=298990"