User:Raybadh

Bilowgii degitaanka magaalada Hargeysa

Waa xidho qoraallo ah oo ka hadlaysa bilowgii degitaanka magaalada Hargeysa,

Chief Aqil Abdulrahman Hassan Haji Adan Ludvika Sweden.....

Bilawgii qarnigii 18-aad ilaa kii 19-aad ayaa ku beegnayd xilliyadii Gubanka laga soo baxay, ee dhul riixu uu socday, ahaydna xilliyadii uu baxay halhayska caanka noqdey ee ....Colka Wadhaf ma lagu dayey.... Cidda la riixaayey iyo sida safka hore loogu kala jireyna (Front line) ilaa haddeer waxa ay ku suntan tahay deegaanka maanta aynu ku kala noollahay ilaa maamul gobaleedka Ethiopia. Beelo Hawd ay u faquuqday kuwa Galbeed iyo Xeebta la raacay iyo kuwa dhankaa iyo Buuraleydaa Geel loo Kor iyo Hawd ay u saartay.

Ilaa hadda oo qarnigii kow iyo labaatanaad lagu jiro sidii ayaynu u kala deganahay, midhkaas oo aan marag uga dhigaayo sidii dhulka loo fidiyey wakhtiyadaas ee la maray jiiddaa xidhiidhsan Berbera ilaa aaggaa Dooxooyinkaa Meygaagaha ee dhul biyo iyo baad leh la isla helay, hee salka loo dhigay, intii muddo ahaydna ku sinayd ilaa Badhtamihii 1850-kii. Sida xoogga ciidan iyo taliskiisu u dhisnaa ayaa hoggaanka dhaqanka ee sare oo hoggaankii culimaduna ay u barbar taagnaayeen. Dooxaa hadda ee Hargeisa ayaa laga dhigay saldhigii kowaad ee quwadaha Isaaq ay ku nagaadeen.

Ugu horayn waa in la xasuusnaadaa in Ceelka Hargeysa lagu degay cudud iyo waran caaradiis, lagana riixay dad iyo bulsho ku dhaqneyd. Taasi awgeed ha laga gudbo sheekooyinka diciifka ah ee soo noqnoqday isla markaana tilmaamaaya biyo weyso ku jira oo lagu shubay iyo Xerta ayaa heshay ceelka Hargeysa iyo nawaaxigeeda.

Xeri waa dad u baahan ilaalin iyo gacan ku hayn goor walba. Waxa xusid mudan in ceelka Hargeisa lagu caleemo saaray suldaan Diiriye Suldaan Hassan 1838-kii, halka Sheekh Madar iyo Culimaday wada socdeen yimaadeen ceelka hal sano ka dib imitaankii Ingiriiska oo ku beegneyd 1886-kii Suldaan Diiriye muddo yar ka dib waxa uu Sheekh Madar magacaabay, Sheekha Jameeco weyn, iyada oo magaaladu ka aasaasantay Jameecada, New Hargeisa iyo Sekadda Liira. Waxa xigay in suldaanku si gaar ah u soo dhaweeyey Sh. Madar, maadama aanu deegaanka tolkii joogin oo marti gelin uu heley, sida dhaqankeenna wacan ku xusan, taasi oo keentay in suldaanka iyo Sheekha ay dhex maraan guur iyo xididnimo, sababtayna in uu sheekhu culimada inteedii kale ka mudh baxo iyada oo lagu qadarinaayey qoyska Saldanadda. Xilligaa madaxa hoggaan dhaqmeedka beelaha Isaaq oo ahaa Suldaan Faarax Suldaan Guuleed Cabdi, waxa isna ahaa madaxa culimada Sheekh Cali Sheekh Magan ( Sheekh Ali Dhabar Law ) . Taariikhdan aan kor xusay iyo maamulkaa beeluhu ay lahaayeen ee xilligaa shaqaynaayey, waxa marjac iyo xasuus dhig u ah buuga 1985-kii uu qoray Dr. Sheikh Sultaan Mohamed Al Qasimi, Sheekha Shaariqa ee isu tagga Imaaradka Carabta, waxana buugaas magaciisu yahay, "Risaalaad Sucamaa Somaal" ilaa Sheikh Sultaan Saqar Al Qasami, Sannadkii 1837. iyo dhambaalladii ay is waydaarsadeen qoyska Al-Qaasimi iyo Suldaan Faarax Suldaan Guleed-ka beesha Cidagale iyo xulafadeedu, Xidhiidhkaa oo nuxurkiisu ahaa sida wadajir ay uga hor tegi lahaayeen gumeysiga Ingiriiska ee labada dal iyo shacabkooda gacanta ku dhigay. Sheekh Cali oo ahaa qoraaga buuggan, oo isagu gacantiisa ku qoray iyo dhammaan jawaabihi Qoyskii Al-Qaasimi waxa laga helayaa Dubai Distribution oo ka mid ah Maktabadaha UAE iyo Matxafka Duwaliga ah ee Sheekh Sultaan ee Shaariqa.

Sheekh Cali waxa u suurto gashay in uu ahaa sheekhii la soo wada shaqeeyey suldaan Farah, suldaan Hassan iyo suldaan Diiriye oo muddadii ugu dheerayd ahaa suldaankii Guud ee Beelaha Isaaq.

Muddo dheer oo la deganaa kabaabiga barta ceelka Hargeisa laga qoday, korna aan loo dhaafin, kuna beegneyd xilliyadii dagaalkii kowaad ee dunida, ayey mar kale kor iyo Hawd beeluhu u ruqaansadeen, qorshuhuna waxa uu ahaa sidii loo adkayn lahaa nabadda iyo lahaanshaha dhulka, iyada oo sidiina ay u socoto durugsigii.

Hargeisa intaan la magaaleyn ee aan Cariishka laga dhisan, muddo ayaa subaxdiina Geela laga waraabinaayey, barqadiina lagu caano dhamaayey, fiidkana lalabaha iyo difaaca loogu jiray, waa xilligaas Suldaan Diiriye la shaqeynaayey Sheekh Haaruun Sheekh Ali.

Taariikh Nololeedkii Sheekh Haruun Sheekh Ali Sheekh Magan oo kooban: Haruun oo ahaa wiilka keliya ee Sheekh Cali dhalay, kuna soo barbaaray hooy cilmi diineed, waxa uu fursad u heley in uu cilmi u doontay magaalada Herer ee dalka Ethiopia iyo Dalka Masar, hoyga culuumul Islaam ee Alazhar.

Dabayaaqadii dagaalkii kowaad ayuu dalka dib ugu soo laabtay. Wuxu halkaa Sheekh Haruun uu ka bilaabay baridda diinta oo malaacaamado dhisay, waxana uu isla wakhtigaa sameeyey Malcaamaddii ugu horeysay oo cariish ahayd waana barta imika uu ku yaalo Masjid Al Nakhiil ee badhtamaha Hargeisa.

Fursadaha Sheekh Haruun u fududeeyey in uu barashada diinta dalka Somaliland gaadhsiiyo ilaa deegaannada kale ee Somaalidu degto waxa ka mid haa: • Dooxooyinka Biyaha iyo Baadka ee duleedka Ceelasha Hargeisa. • Intaan dhismaha Hargeisa samaysmin in Malcaamadaha oo waabab ah la sameeyey. • Nabadda dadka iyo xoolahooda oo la adkeeyey. • Saldanada Beesha iyo Culimada oo isku dhisnaa, gogol keliyana wada fadhiyey oo kuna Maamulaayey Diinta iyo Shareecadda Islaamka. • Waxa iyana Hibo Alle iyo Deeq Alle ahayd Sheekh Haruun oo Illaahay siiyey lix wiil oo dhammaan Culimo Diini ah noqday oo kale ahaa: Sheekh Mohamoud, Sheekh Musa, Sheekh Hussein, Sheekh Guure, Sheekh Abdi iyo Sheekh Adan oo dhammaan noqday Macalimiin iyo Ducaatul Culuumudiin. Sheekh Haruun waxay isku Wakhti ahaayeen Suldaan Diiriye iyo Suldaan Abdiiahi. Xilligii Sheekh Madar Ahmed: Sheekh Madar waxa Hargeisa soo dejiyey Suldaan Diiriye iyo Sheekh Haruun oo Xaruntoodu ay ahayd Beertii Suldaanka iyo Xaafadda Jameecada, Sheekh Madar oo xilliyadaa ka soo guuray Ethiopia isaga iyo Xertiisi. Sheekh Madar intu noolaa waxay isa soo gaadhaan Suldaan Diiriye iyo Sheekh Haruun iyo inankiisii Curad Sheekh Mohamoud. Wakhtigaas Culimadu waxay ahaayeen ul iyo Diir ku walaaloobay Diinta iyo Shareecadda Islaamka. Fiiro Iyo Gudbin Gaar ah: Sidan kor ku cadeeyey aasaaska Hargeisa iyo wakhtigii la magaaleeyey way ka horeysay Imaatinka Sheekh Madar, waxana aan marjac iyo Xaqiijin uga dhigay: 1. Iyada oo aan Asaaska Magaalda Hargeisa ugu abtiriyey saddexda Suldaan ee is dhalay Farah, Hassan iyo Suldaan Diiriye oo ku dhawaad Qarni iyo Badh hayey Xilka Suldaanimo ee Beesha. 2. Labada sheekh ee is dhalay Ali iyo Sheekh Haruun iyana muddadaa taxneyd ahayd Culimada Dalka Hormoodkoodii. 3. Buugga uu qoray Dr. Sheikh Suldaan Bin Mohamed Al Qasimi. 4. Kutub uu lahaa Sheekh Ali iyo kuwa uu qoray oo yaala Maktabadda Weyn ee Jaamacatal Azhar ee Duuqi ku Taal ( Cairo ). Illaahay Cimriga haw raajee waxa ina dhex fadhiya diwaanka qarniga Al Haj Abdi Karim Hussein, oo la soo shaqeeyey Suldaan Diiriye, Suldaan Abdillahi, Sheekh Haruun, Sheekh Mohamoud, Chief Aqil Jambiir Kahin Suldaan Hassan, Suldaan Rashid, Suldaan Abdikadir, Suldaan Mohamed iyo Dhammaan Golaha Cuqaasha ee beesha ilaa yawmanaa haada. Hadaba haddii aan dib ugu noqdo dulucda maqaalkan oo raad raaciisu yahay mawduuciiBilowgii Degitaanka Hargeisa, ee Hadhwanaag News uu u soo gudbiyey inanka Cali Cabdi Coomay 11 kii December, waxan kugu wargelinayaa sida kooban ee Taariikhda Hargeisa aan u taatabtay, waxan ka saaraayey muhmilka iyo madmadawga aad geliysay ama baryahanba socotay ee taariikhdii Sheekh Madar la geliyey, si ka fog oo baal marsan karamkii iyo Ixtiraamkii uu Sheekhu inagu lahaa.

Sidan kor ku muujiyey Sheekh Madar waxan tilmaamay goortu Sheekhu dalka yimid, Salaadiintii iyo Culumadii ka horeeyey ee aanu nolol ku soo gaadhin iyo kuwu soo gaadhay ee wadajir ay u soo wada shaqeysiiyeen. Waxan malafka taariikhda Hargeisa, dib u eegisteedii aan ku xusay in Haji Abdi karim Hussein uu innoo nool yahay. Sheekh Madar waxa tiir iyo rukumo u ahaa salaadiinta iyo culimadaas. Sheekh Madar-na waxa uu ka mid ahaa raggaas aasaaska u ahaa Hargeisa, Illaahayna dhamaantood ha ka abaal mariyo.

Cali Cabdi aniga oo kugu tixgelinaaya Taariikhda inta aad ka haysato, waxan ku weydiin lahaa, saddexda shay ee Hargeisa looga duceeyey sida aad sheegtay, horta afar ayey ahaayeen oo waxa afar ku ahaa Qodaxda. Afar Caalim oo Sheekh Madar ka mid ahaa ayaa ninba hal shay gaar u qaatay, aan ku weydiiyee....... bal afarta Caalim ee hor Illaahay u walaaloobay bal magacyadooda noo sheeg iyo Sheekh waliba tuu Alla berigeeda, khaas ahaan u lahaaa? Talo iyo Digniin: Cali Cabdaw Adiga, ehelka u dhashay Hargeisa iyo Culimada maanta ee dalka gaar ahaan kuwa ehelka u ah Hargeisa aan farayaa, Taariikhda Sheekhunaa Sheekh Madar iyo Dhaxalka uu inooga tegay, Buug baa la qoray iyo Hebelba wax ka qoray ma muujinayso Kaalintu ku lahaa, Culimadii Dalka ee ay isa soo gaadheen. Saddexda Caalin oo laba ay nolol isku soo gaadheen oo kala ah Haruun iyo Sheekh Madar iyo Sheekh Yussuf Alkawneyn, mid ama shay ayey ku kala dawanaayeen!!! Muxibadii dadkoodu u qaadeen waxa dhacday kolkay geeriyoodeen in saddexda loo dhisay Qudbiyo iyo dhismoyaal diinta iyo shareecaduba aanay banaaneyn!!! Waxana sababay muxibo iyo jibbo aan xad lahayn iyo aqoonta diinta oo innagu yareyd.

Laba qudbi way hirgaleen oo ilaa maanta oo muddo dheer la joogo sidii buu denbigooda iyo gefkoodu uu tunkeena iyo raqabadeena uu sudhan yahay. Illaahay ha inaga dhaafo denbiga. tii sheekh Haruun mana hirgelin, dhismaheeduna ma dhamays tirmin, waxana lagu aasay qabuuraha kaalinta sideedaad, waxana Illaahay waafajiyey in aanay dhismin raggii uu dhalay oo si kasta oo loo damcayna is hor taagay. Waxa culimada maanta ku waajib ah in ay u gargaaraan idil dhammaan inta dhimatay ee taabuukyadaa iyo dhismayaasha loo xanbaariyey iyaga oo aan danbi ku galabsan, Inaguna aan ka toobad keeno iyagana rarkan Shaydaanku ka adeegay laga tuuro. Looguna horey siiyo Culimadeenii Waaweyneyd.

                                                                           Abdulrahman Hassan Haji Adan
                                                                                                Ludvika/ Sweden