User:Saleman~sowiki
Taariikhda dhabta ah ee Soomaalida asal ahaan halka ay kasoo jeedo Soomaalida waxaay meel kasoo wada jeedaan dadyowga leysku dhihi jiray kushittic ee degenaa geeska afrika muddo haatan laga joogo 10000 kun sano kudhawaad. waxaay kasoo haajireen asalkoodii wadamada Carabta sida ay qabaan khubaraa wax kaqoray taariikhda faca wereyn ee Kushitic people. Waxaa kamed ah qoomiyadahaas leeysku yiraahdo kushitic.4 taan beelood oo waanweeyn ee Oromo, iyo ,Somali, Canfar iyo Beeja. Qoomiyadda Beeja waxaay degaan inta udhaxeeysa Soodaan iyo Ereterea iyo Egypt waa dad reer guuraa ah oo Geela iyo Ariga iyo looda iyo beeraha dhaqda oo reer baadiyo ubadan. Canfarta waxay degaan inta udhaxeeysa jabuuti Ereterea Ethiopia ayagana waxaay dhaqdaan Geele iyo Areyga iyo Looda iyo beeraha.
waxaay xoog kuleeyihiin Jabuuti oo ay raysalwaaraha dalka ayaga noqdaan markasta cidkale manoqoto.in
Booranta iyo siidaamada waxaay kamed yihiin qoomiyadda Oromada oo ay kafarcameed oo ay kuhadlaan afkooda iyo waxaay degtaa inta udhaxeeysa Ethiopia iyo Kenya waa dad reer guuraa ubadan oo Geela iyo Ariga iyo Looda iyo beeraha dhaqda. Oromo waa 45% qoomiyadda Ethipia ugu badan waxaay dhaqdaan Geela iyo Ariga iyo looda Beeraha oo waa qoomiyadda leh beeraha bunka Soomaalida oo ah qoomiyadahii kushitic kuwaa ugu dagaalka badnaa isla markaasna aad ujecel geela iyo looda iyo Ariga ayaa yeeshey dhul gaar u ah oo usku balaariyey geeska Afrika intiisa badan waxaayna sii xoogeeysteen 1000 kii sano ee ugu horeeysey diinta islaamka markii ay soo gaartey.
Dadyoowgaas Soomaalida waxaay lawadaagtaa ilaa maanta , medab. dhaqan diin iyo luuqad intooda badan oo aad uskuugu dhow oo aad fahmeeyso deegaanka iyo duruufo kala duwan oo ay kemed taha
colaado qabyaaladeed iyo abaaro iyo waqtiga in ow kala badalay luuqaddii ay wada lahaayeen markii hore.
Taas ayaa kuu cadeeyneeysa in Soomaalida ay qoomiyaddaas dhalasho iyo isir dhab ah wadaagaan. Kushitic people waxaay caan kuyihiin oo aad qaali ugu ahaa dhaqankooda xoolaha nool sidiba Geela.
BURBURKII DADYOOWGII KUSHITIC
Haddaba burburkii qoomiyadahii kushitic ayaay Soomali kafarcan tay ayada oo ay jiraan haatan qabaaillada Soomalaiyeed qaar oo sheegta in ay Carab yihiin.
Soomaalida waa dad isla weeyn oo faan jecel oo neceb waxii xun xittaa ha ahaadeene abuurista ilaahay. Tusaale qofka Soomaaliga ah majecla in aad tiraahdo afrikaan ayaad tahay ama waad madoow dahay ama waad u egtahay. Waxaad maqleeysaa inta badan med Soomaali ah ayaa lasocday med madoow ah ama afrikaan ah, Taas ayaa sabab unqon karta in Qabaailada Soomaaliyeed qaar ay sheegtaan Carab ayada oo ay muuqanin wax cadeeyn ah oo laqaadan karo. Laakiin waxaa lasheegayaa Soomaalida in ay kasoo jeeddo dhulalka carabta muddo aad u fog oo kudhawaad 10,000 kun sano ama kabadan ah. Waayo Soomaalida waqti dheer ayaay degeneeyd geeska africa oo waxaay xariir lalaheeyd faraaciinta muddo kabadan 5000 kun sano ama kudhawaadba taas oo leeysla aaminsan yahay.
SOO GALITAANKII DIINTA ISLAAMKA Haddaba Soomaalida oo 100% muslim sunni ah waxaa diinta soo gaarsiiyey ganacsatto iyo muhaajiriin muslimiin ahaa ayadoo Soomaalidana sifudud oo bilaa dagaal ah kuqaadatay qarnigii kuuwaad ee diinta islaamka. Diinta islaamka kahor Soomalida waxaay heeysatay dhaqanka faraaciinta iyo iyo dhaqan kaloo gaar u ahaa oo ay lawadaagtay qoomiyadahii kushitiga ee ay kamed ahaay.
Qoraayaal Soomali ah ayaa qaba in ay Soomalida kasoo jeeddo qoomkii Fircoon ee xakumi jiray Masar muddo 5000 sano kabadan oo taariikh weeyne kuleh dunida maanta, Waxaay usoo qaadanayaan Magaca Fircoon oo sidiisa Soomaali ku ah iyo Gudniinka Fircooniga ah oo Soomaali laga istimcaalo illaa maanta, waxaa kaloo jira ereyo badan oo ay wadaagaan faraaciinta iyo Soomaalida oo aad uskuugu dhow dhawaq ahaan iyo micno ahaanba oo ay kamed yihiin CIRKA IYO XIDIGAHA IYO QORAXDA, BIIYAHA oo ay usoo qaadanayaan sida ay qabaan qoraayaashaas, Faraaciinta waxaay xiriir fiican lahaayeen Soomalida oo jiray muddo dheer oo kusaabsanaa ganacsi iyo xiriir kale oo siyaasadeedba
Waxaa laga xusi karaa buqoraddii Xidjaadsuud oo ayada dhulka Soomaalida kaqaadan jirtay waxyaabaha uduga ah iyo beeyada iyo xabagta oo waxna ukeeni jirtay oo xiriir fiican lalaheeyd Soomaalidii waagaas.
Umadda Soomaaliyeed
umadda Soomaaliyeed waxaay wadaagtaa
dhalasho, midab ,Dal, diin, dhaqan, Luuqad Waxaayna kufashilantay in ay nabad iyo xasilooni kunoolaatto oo ay dhibaatadeeda qaxa iyo colaadaha kabaxdo tan iyo intii ay jirtayba. Qabaailada Soomaaliyeed waxaa soo hogaamin jiray odey dhaqameed oo intooda badan aan laheyn wax aqoon diimeed iyo med maadiya toona oo kumaamuli jiray sida ay wax latahey. Qabyaaladda iyo colaadaha Soomaalida dhaxdeeda waxaay soo taxnaayeen muddo kabadan 500 sano sida dad badan ay aaminsan yihiin.
Warmahaan dhaareer ayaa dadka laga dhaxbixin jirey jirkooda oo leeysla dhici jiray waagaas oo ay jirin hub casri ah oo ay kudagaalanto Soomaalida.
Haddaba Soomaali waxaay kamed ahayd wadamadii Afrikaanka ee lagu qeeybsaday shirkii Barlin 1884 in lagumeeysto oo la adoonsado.
Gumeeystayaashii waxaay heshiis lagaleen hogaamiyayaashii qabaailada oo ow kamed ahaa suldaankii Ajuuraan e Soomaali waxaay qeeyb ahaan ugu soo aadday France England Italia Ethiopia Xeebaha Soomaaliya waxaa kasoo dagay ciidamo shisheeye oo faraa badan oo hub iyo hanti fara badan iyo gaadiid iyo siyaasad layimid casri ah layimid.. waxaayna kasoo degeen meelkasta oo soomaali ay leedahay Muqdisho Hargeeysa Baraabe Saylac Jabuuti Soomaali markaan waxaa ubilowday gumeeysi iyo dhaqan cusub iyo diin cusub oo ay aqoonin oo ugu sii daray dhibaatadii jirtay, Gumeystayaashii waxaa ka horyimid kacdoono ay hogaaminayeen culimada Soomaaliyeed oo diiday in ay qaataan dhaqankaan cusub iyo diintaan cusub toona. Waqooyi Soomaali waxaa kakacay Sayid Maxamed Cabdulle Xasan oo ladagaalamay. Gumeeystaha waxaa ow adeegsan jirey dad calooshood ushaqeeystayaal ah oo u adeega oo dhaqaalo ow kusiin jiray si ow ugu gumeeysto dalkooda iyo dadkooda iyo diintoodaba. Gumeystihii Engriiska waxaa ow taageero kaheeystay hogaamiyayaasha dhaqanka Soomaalida oo Saydidka ugu soo horjeeday mabaadii diisa oo engriis dhaqaalo iyo hub kubixin jirey oo Engriis lasafnaa oo ayagana kasoo horjeeday kacdoonada xornimo doonka ah Engriis waxaa ow umadda ukala qeeybiyey qabiil qabiil isla markaana garab siin jiray ciddii ow u arko in ay dantiisa fulin karto, Dagaalo fara badan oo oo sayidka lagalay Engriis iyo taageerayashiisii Soomaalida ahaa ayaa looga dilay engriis ninkii xakumaay Waqooye oo ladhihi jiray Koofi Gabayna kudultiriyay.
Awooddii Sayid Cabdulle xasan waxaa lagu bu adeegsaday qabaailada Soomaaliyeed Engriis kasokoow waxaa kasoo horejeeday Qabaaillo Soomaaliyeed oo kudiidanaa qabiil ahaan iyo mabaadii diisa kuwaas qaar Engiriis taageeraayay oo dhaqaalana kubixinaayay. Sayid cabdulle Xasan waxa Engiriis waxaa ow maalin cad magaalada dhaxdeeda kutoogtay Culimo Soomalaiyeed oo diidanaayd Gumeeysigiisa kuwaas oo mayedkooda xitaa ay aasan waayeen eheladoodii Culimadaas waxaa kamed ahaa Sheekh Barshiir Burco iyo kuwoo kale waxaana usoo gacan geliyey gumeeysi kalkaal oo soomaali ahaa oo isbaheeysi la ahaa Engiriiskaa ee Soomalida ah Waxaana jirta maah maah ah divide an rull oo micnaheeda yahay qeeybi oo xun taas oo Umadda Soomalaiyeed ay aad ugu jilicsan tahay in laqeeybiyo illaa maanta taagan Dagaalo fara badan kadin sayid cabdulle Xasan waxaa ka adkaaday Engiriis iyo isbaheeysigiisii Soomaalida ahaa. Kadibna waa dhintay allaha unaxariistee. Engiriis waxaa ow Magaalada harheeysa kafuraay Skoolaad diinta Masiixiga ah lagu barto kuwaas oo ay aad uyaraayeen inta diinta Masiixiga qaadatay waagaas marka laga reebo qooysas yar oo macruuf ka ah Waqooyi oo layiraahdo Reer Maryama. Guusha ow gaarey engriis ayaay kamed tahay iyo tan qabyaaladda ah oo Soomalai oo dhan saameeysey oo illaa maanta ay usku dileeyso meel kasta oo ay joogto. Koonfor Soomaali waxaa kakacay Sheekh xasan Barsane oo kasoo horjeeday Talyaani oo ladagaalamaayay muddo 8 sano Dagaalo fara badan kadib Tayaani waxaa dantu kuqasabtay in ow xasan Barsane heshiis kadalbado
waxaa ow usoo diray warqad ow kaga codsanaayo in marka hore dagaalka ow joojiyo kadibna wada hadal lafuro
Taas oo Xasan Barsane ugu jawaabay Talyaani``adigoo dalkeeyda jooga oo igula dagaalayaa miyaan kula heshiiyaa marnana madhaceeyso taas ee kulaabo dalkaada inta aad joogto dalkeyda waa noo dagaal. Xasan Barsane oo ayaa talyaani waxaa oow sii watay dagaalkiisii Waxaa jira maah maah can ka ah deegaanadaas manta oo layiraahdo siibid anagaa leh sheegidna Xasanaa leh Taas oo micnaheeda ahaa dadka marka ow roobka yimaada dagaaalka wa joojin jireen oo beeraha ayaay falan jireen Taas oo Talyaani ugu faa ideeysan jirey marka ow odaago in weeraradii Xasan Barsane ee isdaba jooga ahaa yaraadeen.
abayaashii xornimada naftooda uhoray oo cadowga Hogaamiyayaashii 1960 ayaa Soomaali midoowday oo ay taagatay calan ay leedahay. Waxaa madaxweyne kanoqday Adan Cadde intii uhdaxeeysey 1987 kadib waxaa madaxweyne loo doortay Cabdi rashiid --Saleman (talk) 16:19, 17 Sebteembar 2012 (UTC)Italic text