U bood nuxurka

Waddan, Liibiya

Waddan
ودان
Ueddan
Waddan - Thermalbad-Anlag
Waddan - Thermalbad-Anlag
Waddan is located in Libya
Waddan
Waddan
Goobta ay ku taal Liibiya
Isku-duwayaasha: 29°09′40″N 16°08′37″E / 29.16111°N 16.14361°E / 29.16111; 16.14361
Waddan Liibiya
GobolFezzan
DegmoJufra
Joogga807 ft (246 m)
Dadka
 (2004)[1]
 • Wadarta
27,590
Aagga waqtigaUTC+2 (EET)

Waddan (Af Carabi: ودان, Af Talyaani: Ueddan) waa magaalo oasis ah oo ku taal Saxaaraha Weyn ee gobolka waqooyi-bari ee Fezzan ee koonfur-galbeed ee Liibiya, ee Degmada Jufra. Waxay ahayd magaalo muhiim ah oo ku taal waddooyinkii ganacsiga ee qadiimiga ahaa ee ka gudbi jiray Saxaaraha.

Waddan waa magaaladii ugu da'da weyneyd ee Degmada Jufra oo ku taal 230 km koonfurta ka xigta Sirte, iyo 19 km waqooyi-bari ka xigta Hun. Magaaladu waxay ku taal isgoyska waddada Sirte-Waddan iyo Waddada Fezzan.

Ilaha dabiiciga ah waxay taageeraan beero asal ah oo timir ah (Phoenix dactylifera).

Qarnigii toddobaad ee C.E., Waddan waxay ahayd magaaladii ugu weynayd ee degsiimooyinka oasis ee aagga al-Jufra.[3] Waxaa loo qabsaday Islaamka intii lagu jiray safarkii koonfureed ee Amr ibn al-As sannadkii 642 C.E. oo uu hoggaaminayay taliye Busr ibn Artat, in kasta oo uu kaliya qaaday canshuur mana uu deegin ciidan magaalada.[4] Si kastaba ha ahaatee, ina-adeerkii Amr ibn al-As, Uqba ibn Nafi, ayaa dib u qabsaday Waddan 666-667, wuxuuna halkaas ka dhisay xarun ciidan.[5]

Bartamihii qarnigii 13-aad, Waddan waxay ahayd barta ugu fog ee waqooyi ee ay maamusho Boqortooyada Kanem.[6]

Intii lagu guda jiray Dagaalkii Sokeeye ee Liibiya, ciidamada NATO ayaa duqeeyay bakhaar hub oo ku yaal magaalada.[7] 8 Sebtembar 2011, magaalada ayaa lagu soo waramayaa inay ku jirtay gacanta ciidamada xulafada la ah Golaha Ku-meel-gaadhka Qaranka.[8]

In kasta oo dawladda Liibiya ay ku dhawaaqday 2014 inay burburisay dhammaan hubkeeda kiimikada ah,[9] ka dib markii uu dhacay Qadaafi iyo bilowgii dagaallada sokeeye ee Liibiya hub kiimiko oo dheeraad ah ayaa la helay.[10] Intii lagu jiray dagaallada sokeeye ee Liibiya, qaar ka mid ah ayaa lagu burburiyay xarunta GEKA ee Jarmalka,[11] laakiin wakaaladda Difaaca Khatarta Yaraynta ee Maraykanka ayaa ka dhistay xarun lagu baabi'iyo hubka kiimikada magaalada Waddan, halkaas oo ay ku burburiyeen 570 hub kiimiko ah intii lagu jiray hawlgalkeeda.[10]

Dhaqaalaha magaaladu wuxuu inta badan ku salaysan yahay soo saarista timirta, midhaha Phoenix dactylifera.[4] Waa meel lagu nasto oo ku taal waddada u dhexaysa Sirte iyo Hun iyo Sawknah, waxayna ku faantaa Waddan Tourist Park.[4] Tan iyo waagii Roomaanka waxay ahayd meel lagu nasto waddada ganacsiga ee u socota Jaad.[12][13]

Waddan waxay leedahay kheyraadka tamarta kulaylka dhulka (geothermal) oo aan weli laga faa'iidaysan.[14]

Magaalada korkeeda, qaybaha sare ee Wadi Waddan, waxaa jira goobo farshaxan dhagax ah oo paleolithic ah.[15]

Waddan waxaa ku yaal marinnada waraabka biyaha ee dhulka hoostiisa ee Islaamka ka hor ama foggaras (al-Faqarat),[16] iyo sidoo kale tiro qabuuraha wareegsan ah.[4] Qalcaddii Carabta ee ka horraysay Cusmaaniyiinta (Toza)[17] si buuxda looma qodin. Burburka magaalooyinkii qadiimiga ahaa ee Bossi iyo Dalbak waxay ku yaalliin hal kiiloomitir koonfur-galbeed ee Waddan.[4]

  1. 1 2 "Waddan, Jufra, Libya". Wolfram Alpha.
  2. ↑ "Waddan topographic map". World topographic map. Retrieved 10 Noofembar 2023. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (help)
  3. ↑ Mattingly, David J.; Sterry, Martin J.; Rayne, Louise; Al-Haddad, Muftah (2020). "Pre-Islamic Oasis Settlements in the Eastern Sahara". In Sterry, Martin J.; Mattingly, David J. (eds.). Urbanisation and State Formation in the Ancient Sahara and Beyond. Trans-Saharan Archaeology. Cambridge, England: Cambridge University Press. pp. 112–146, on pages 132–133. ISBN 978-1-108-49444-1.
  4. 1 2 3 4 5 LibyaMohammed (27 May 2021). "The city of Waddan". The Libya Observer. Archived from the original on 28 May 2021.
  5. ↑ Cunliffe, Barry W. (2023). Facing the Sea of Sand: The Sahara and the Peoples of Northern Africa. Oxford, England: Oxford University Press. p. 198. ISBN 978-0-19-285888-7.
  6. ↑ Levtzion, Nehemia; Hopkins, J. F. P. (2000). Corpus of Early Arabic Sources for West African History. Princeton, NJ: Markus Weiner. p. 215.
  7. ↑ "Libyan rebels take new villages in Western Mountains". Reuters. 15 Juun 2011. Archived from the original on 10 Maarso 2016.
  8. ↑ Alexander, Caroline; Stephen, Chris (8 Sebtembar 2011). "Libya Fighters Tighten Noose Around Holdouts". Bloomberg. Archived from the original on 6 Nofeembar 2012. {{cite news}}: Check date values in: |date= (help)
  9. ↑ "Libya: Chemical". Nuclear Threat Initiative (NTI). 8 Abriil 2015.
  10. 1 2 Chaney, Andrea (11 Agoosto 2021). "DTRA's Cooperative Threat Reduction Historic Mission in Libya". Defense Visual Information Distribution Service (DVIDS). Archived from the original on 11 Agoosto 2021.
  11. ↑ "The OPCW coordinated a complex and agile international effort for a chemical weapons-free Libya". Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW). 11 Janaayo 2018. {{cite web}}: Check date values in: |date= (help)
  12. ↑ Wilson, Andrew (2012). "Saharan trade in the Roman period: short-, medium-and long-distance trade networks". Azania: Archaeological Research in Africa. 47 (4): 409–449. doi:10.1080/0067270X.2012.727614. S2CID 162330439.
  13. ↑ Magnavita, Carlos; Dangbet, Zakinet; Bouimon, Tchago (2019). "The Lake Chad region as a crossroads: an archaeological and oral historical research project on early Kanem-Borno and its intra-African connections". Afrique: Archéologie & Arts. 15 (15): 97–110, page 5. doi:10.4000/aaa.2654.
  14. ↑ Masheiti, Salah; Agnew, Brian (2010). "Thermodynamic Simulation Modelling of Low-Temperature Geothermal Source Located in Arid-Zone Area North Africa". Jordan Journal of Mechanical and Industrial Engineering. 4 (1). Hashemite University: 61–68.
  15. ↑ Menardi Noguera, Alessandro; Soffiantini, Michele (2008). "The rock-art sites of the upper Wadi Waddan (Jebel Uweinat, Libya)". Sahara: Prehistory and History of the Sahara. 19. Milan, Italy: Segrate: 109–128. abstract
  16. ↑ Rayne, Louise; et al. (2020). "Detecting Change at Archaeological Sites in North Africa Using Open-Source Satellite Imagery". Remote Sensing. 12 (22 (3694)): 1–29, page 3. Bibcode:2020RemS...12.3694R. doi:10.3390/rs12223694.
  17. ↑ McGregor, Andrew (2016). "The Strategic Topography of Southern Libya". CTC Sentinel. 9 (5): 21–22.