Webiga Baro
| Webiga Baro Openo | |
|---|---|
Buundada Akobo ee Gambela | |
Bassin-ka Webiga Sobat oo muujinaya Webiga Baro | |
| Magaca Hooyo | ባሮ ወንዝ (Af-Axmaar) |
| Magac kale | Openo |
| Dalalka | |
| Baasin | |
| Ilaha Ugu Muhiimsan | Dibdib, Itoobiya 2,367 m (7,766 ft) |
| Isha Labaad | Acchiscio, Itoobiya 2,267 m (7,438 ft) |
| Afka Wabiga | Jikmir 404 m (1,325 ft) |
| Socodka Wabiga | Sobat → Niilka Cad → Niil → Badda Miditerranée |
| Nidaamka Wabiga | Bassin-ka Niil |
| Baaxadda Basinka Biyaha | 41,400 km2 (16,000 sq mi) |
| Dadweynaha | 3,260,000 |
| Astaamaha Jirka | |
| Dhererka | 306 km (190 mi), 560 km (350 mi) (ayadoo lagu daray wabiyaasha laamaha ah) |
| Socodka Biyaha |
|
| Astaamaha | |
| Laamo Wabi | |
Webiga Baro (Af Amxaari: ባሮ ወንዝ) ama Baro/Openo Wenz, oo ay Anuak u yaqaaniin Webiga Openo, waa wabi ku yaal koonfur-galbeedka Itoobiya, kaas oo qeexaya qayb ka mid ah xadka Itoobiya iyo Suudaanta Koonfureed. Laga bilaabo halka uu ka soo kaco ee Buuraleyda Itoobiya wuxuu u qulqulaa galbeedka 306 kilometres (190 mi) si uu ugu biiro Pibor. Isku-darka Baro-Pibor wuxuu calaamad u yahay bilowga Sobat, oo ah wabi laamoodka Niilka Cad.[1]
Baro iyo wabiyaashiisa laamaha ah waxay ka daadiyaan bassin-ka biyaha oo cabbirkiisu yahay 41,400 km2 (16,000 sq mi). Celceliska qulqulka sanadlaha ah ee wabiga ee afkiisa waa 241 m³/s.[2]
Marin-biyoodka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Webiga Baro/Openo waxaa abuuray isku-darka wabiyaasha Birbir iyo Gebba, bari ka xiga Metu ee Illubabor Zone ee Oromiya. Wuxuu markaas u qulqulaa galbeedka isagoo maraya Gambela si uu ugu biiro Webiga Pibor, labadooduba waxay abuuraan Sobat. Wabiyaasha kale ee caanka ah ee Baro/Openo waxaa ka mid ah Alwero iyo Jikawo. Baro wuxuu la kulmaa wabiga Pibor dhanka galbeed ee Jikawo. Xilliga roobabka wabigu wuxuu fatahaa si uu u sameeyo aag weyn oo biyo-mareen ah oo bari iyo koonfur ka xiga Jikawo, isagoo horay u gaari jiray Abobo iyo Gog dhanka bari iyo koonfur-bari. Baro waa wabiga ugu qoyan uguna biyaha badan ee dhulka hoose, waana kan ugu sahlanaada in lagu dhoofo. Khor Machar waa wabi laamood ka mid ah Baro kaas oo quudiya Machar Marshes.
Taariikhda dabiiciga ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Wabiyaasha laamaha ee Webiga Sobat, Baro/Openo waa kan ugu weyn, isagoo ka qayb qaata 83% wadarta biyaha ku shubma Sobat. Xilliga roobabka, inta u dhaxaysa Juun iyo Oktoobar, Webiga Baro keligiis wuxuu ka qayb qaataa qiyaastii 10% biyaha Niilka ee Aswan, Masar. Taas beddelkeeda, wabiyaashani waxay leeyihiin qulqul aad u hooseeya inta lagu jiro xilliga abaarta.[3]
Taariikh
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Xadka u dhexeeya Suudaan iyo Itoobiya waxaa loo qeexay gobolka u dhow Webiga Baro/Openo sanadkii 1899 Major H.H. Austin iyo Major Charles W. Gwynn oo ka tirsan Royal Engineers ee Ingiriiska.[4] Ma aysan aqoon u lahayn dhulka, dadka deggan, ama luqadahooda, waxayna haysteen sahay kooban. Halkii ay ka qeexi lahaayeen xariiq ku salaysan qowmiyadaha iyo dhulalka dhaqanka, asal ahaan iyagoo raacaya jiirarka u dhexeeya buuraleyda iyo bannaanka, waxay si fudud u soo jeediyeen in xariiqda la dhex mariyo bartamaha Akobo iyo qaybo ka mid ah wabiyaasha Pibor iyo Baro. Xadkan waxaa lagu dhammaystiray Heshiiskii Anglo-Itoobiya ee 1902, taas oo keentay aag ku yaal Gobolka Gambela ee Itoobiya oo loo yaqaan Baro/Openo Salient. Aaggan wuxuu si dhow ugu xiran yahay Suudaanta Koonfureed marka loo eego Itoobiya, labadaba marka loo eego sifooyinka dabiiciga ah iyo dadka. Baro Salient waxaa loo isticmaali jiray hoy ay u adeegsadaan fallaagada Suudaan intii lagu jiray dagaalladii sokeeye ee dheeraa ee dalka. Waxay ku adkayd Suudaan inay kor u qaaddo maamulka aag qayb ka ah Itoobiya, Itoobiya ayaana ka gaabsatay inay ilaaliso gobolkan fog oo ay ku lug yeelato siyaasadda khilaafaadka gudaha Suudaan.[5]
Vittorio Bottego, oo sahamiyay aagga sanadihii 1890-meeyadii, ayaa soo jeediyay in wabiga loogu magac daro Admiral Simone Antonio Saint-Bon.[6]
Wabiga kaliya ee la dhoofi karo ee Itoobiya, magaalada ugu muhiimsan ee Baro waa Gambela, oo u adeegaysay deked laga soo bilaabo 1907 ilaa 1990-meeyadii markii dagaalkii sokeeye ee Itoobiya iyo Suudaan uu ku qasbay in maraakiibta wabiga la hakiyo.
Talyaaniga L. Usoni ayaa si guul darro ah u baaray dahab ku yaal dooxada wabiga Baro, wuxuuna daabacay natiijooyinkiisa sanadkii 1952.[6]
Buundada labaad ee ugu dheer Itoobiya ayaa ka gudubta Baro, taas oo isku xirta laba qaybood oo ka mid ah Gobolka Gambela. Buundadan ayaa dhererkeedu yahay 305 mitir.[7]
Sidoo kale eeg
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- ↑ Merriam-Webster's Geographical Dictionary. Merriam-Webster. 1997. p. 115. ISBN 0-87779-546-0.
- ↑ Shahin, Mamdouh (2002). Hydrology and Water Resources of Africa. Springer. pp. 276, 287. ISBN 1-4020-0866-X.
- ↑ Collins, Robert O. (2002). The Nile. Yale University Press. p. 81. ISBN 0-300-09764-6.
- ↑ Described by Austin in his article, "Survey of the Sobat Region", Geographical Journal, 17 (May, 1901), pp. 495–512.
- ↑ Collins, Robert O. (2002). The Nile. Yale University Press. pp. 76, 210. ISBN 0-300-09764-6.
- 1 2 "Local History in Ethiopia" The Nordic Africa Institute website (accessed 21 December 2007)
- ↑ " Longest bridge opens to traffic" (WIC)