U bood nuxurka

Webiga Cunene

Ka Wikipedia
Webiga Cunene
Webiga Kunene
Webiga Cunene (Kunene) oo u dhow Biyo-dhaca Epupa
Koorsada Webiga Kunene (Cunene), qaybo ka mid ah Angola oo lagu muujiyay buluug
Magac kale Webiga Kunene
WaddamadaAngola iyo Namibiya
Baasin
Ilaha Ugu MuhiimsanAngolan Highlands
Afka Wabiga0 m (0 ft)
Baaxadda Basinka Biyaha106,560 km2 (41,140 sq mi) ilaa 108,943 km2 (42,063 sq mi)[1]
Astaamaha Jirka
Dhererka1,050 km (650 mi)
Socodka Biyaha
  • Average rate:
    (Muddadii: 1971–2000)221.7 m3/s (7,830 cu ft/s)[1] 174 m3/s (6,100 cu ft/s)
Astaamaha
Biyo dhacBiyo-dhaca Epupa, Biyo-dhaca Ruacana

Cunene (higaadda Bortuqiiska) ama Kunene (higaadda caadiga ah ee Namibiya)[lower-alpha 1] waa wabi ku yaal Afrikata Koonfureed. Wuxuu ka qulqulaa buuraleyda Angola dhanka koonfureed ilaa xadka Namibia. Ka dib wuxuu u qulqulaa dhanka galbeed iyadoo ay barbar socoto xadka ilaa uu ka gaaro Badweynta Atlaantik.

Mid ka mid ah durdurka joogtada ah ee yar ee gobolka, Cunene waa qiyaastii 1,050 km (650 mi) dherer, oo leh barkadda biyaha 106,560 km2 (41,140 sq mi) ee bedka. Qulqulka celceliska sanadlaha ah waa 174 m3/s (6,100 cu ft/s) ilaa 222 m3/s (7,800 cu ft/s) afkiisa.[5][1] Biyo-dhaca Epupa ayaa ku yaal wabiga. Biyo-xireenka Olushandja ayaa xanniba wabi laan u ah wabiga, Etaka, wuxuuna gacan ka geystaa siinta Xarunta Korontada ee Ruacana biyo.

Durdurka ugu weyn wuxuu ka kaco 12° 30′ S. iyo qiyaastii 160 mayl oo xariiq toos ah oo ka timaada badda at Benguella, wuxuuna guud ahaan ka ordaa waqooyi ilaa koonfur iyada oo loo marayo afar darajo oo latitude ah, laakiin ugu dambeyntii wuxuu u qulqulaa galbeedka badda iyada oo loo marayo nasasho ku taal buuraleyda dibadda.[6]

Inta u dhaxaysa afka labadiisa wabi laan, Cunene wuxuu maraa bannaanka dhiiqada leh, oo ay biyo qariyaan inta lagu jiro biyaha sare, oo ay ku jiraan dhowr harooyin yaryar wakhtiyada kale ee sanadka. Gobolkan dhiiqada leh laamaha kala duwan ayaa orda S.E. Waxay inta badan yihiin kuwo goos-goos ah, laakiin Kwamatuo, oo ka taga durdurka ugu weyn qiyaastii 15° 8′ E., 17° 15′ S., wuxuu ku qulqulaa dhiiqo weyn ama haro loo yaqaan Etosha, oo ku taal niyadjabka gudaha ee miiska-dhulka qiyaastii 3400 ft ka sarreysa heerka badda. Laga soo bilaabo S.E. dhamaadka harada Etosha durdurrada ayaa soo saara jihada Okavango, kaas oo ay mararka qaar fatahaad weyn ay ku daraan biyo yar.[6]

Markuu ka tago gobolka dhiiqada leh Cunene wuxuu si go'aan ah ugu leexdaa galbeedka, wuxuuna u degaa bannaanka xeebta iyada oo ay jiraan tiro cataracts ah, kuwaas oo madaxa (17° 25′ S., 14° 20′ E.) uu leeyahay biyo-dhac dhan 330 ft. Wabigu wuxuu noqdaa mid mugga yar marka uu marayo gobol ku dhow lamadegaan oo leh dhir yar ama aan lahayn. Durdurku mararka qaarkood waa mid qoto dheer oo la mari karo, wakhtiyo kale waxaa ku xaddidan kanaal dhagax ah oo cidhiidhi ah. Meel u dhow badda Cunene wuxuu maraa gobolka sand-hills, afkiisa si buuxda ayaa loogu xannibay biyaha hoose. Wabigu wuxuu galaa Atlantic 17° 18′ S., 11° 40′ E. Waxaa jira calaamado muujinaya in laan hore oo wabiga ka mid ah uu mar bay ku soo galay gacanka dhanka koonfureed.[6]

Khilaafaadka biya-xireenka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dowladda Namibia ayaa soo jeedisay dabayaaqadii 1990-meeyadii inay dhisato Biyo-xireenka Epupa, oo ah biya-xireen koronto-biyood oo muran dhaliyay oo ku yaal Cunene. Sannadkii 2012 Dowladaha Namibia iyo Angola waxay ku dhawaaqeen qorshayaal ay si wadajir ah ugu dhisi lahaayeen biya-xireenka Orokawe ee Buuraha Baynes. Sida ay sheegeen Himba ee asaliga ah oo ay saameyn weyn ku yeelan lahayd dhismaha biya-xireenka, biya-xireenka wuxuu khatar gelin lahaa nidaamka deegaanka ee maxalliga ah sidaas darteedna saldhigga dhaqaale ee Himba. Bishii Febraayo 2012, madaxda dhaqanka Himba waxay soo saareen caddayn ku socota Midowga Afrika iyo Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay ee Qaramada Midoobay, oo cinwaankeedu yahay "Caddaynta Ovahimba, Ovatwa, Ovatjimba iyo Ovazemba ee inta badan ay saameeyeen ka dhanka ah Biyo-xireenka Orokawe ee Buuraha Baynes," kaas oo qeexaya diidmada daran ee ka dhanka ah biya-xireenka ee ka imanaya madaxda dhaqanka Himba iyo bulshooyinka ku nool agagaarka Webiga Kunene.[7][8][9]

Sebtembar 2012, Wakiilka gaarka ah ee Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Dadka Asaliga ah wuxuu booqday Himba, wuxuuna maqlay welwelkooda.

Noofambar 23, 2012, boqolaal Himba iyo Zemba ah oo ka socda gobolka Omuhonga iyo Epupa ayaa mudaaharaad ka sameeyay Okanguati iyaga oo ka soo horjeeda qorshayaasha Namibia ee dhisidda biya-xireen Webiga Kunene ee Buuraha Baynes, iyaga oo ka soo horjeeda hawlgallada macdanta ee sii kordhaya ee dhulkooda dhaqameed iyo xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee ka dhanka ah iyaga.[10]

Maarso 25, 2013, in ka badan kun Himba iyo Zemba ah ayaa ku socday Opuwo[11] si ay mar kale uga mudaaharaadaan qorshayaasha Namibia ee dhisidda biya-xireenka Orokawe ee Webiga Cunene iyada oo aan lagala tashan dadka asaliga ah ee aan ogolaan qorshayaasha dhismaha.[12]

Goobta soo jiidashada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dalxiisayaashu waxay inta badan booqdaan xeryaha ama hoyga Epupa, kuwaas oo bixiya isboortiga biyaha ee wabiga, oo ay ku jiraan rafting iyo canoeing.[13] Geedaha baobab ee qadiimiga ah waxay ku koraan hareeraha gorge, waxaana jira goob qurux badan oo si wanaagsan loo xafiday oo kor ka eegaysa tuulada iyo biyo-dhaca.

  1. Ku-dhawaaqid: British English: /kjuːˈnnə/ kew-NAY-nə, American English: /kˈ-/ KOO--.[2][3][4]
  1. 1 2 3 "South West Coast".
  2. Template:Cite American Heritage Dictionary
  3. "Cunene" (US) iyo Template:Cite dictionary
  4. Template:Cite Merriam-Webster
  5. Nakayama 2003, p. 9.
  6. 1 2 3 Wikisource Mid ama in ka badan jumladihii ka horreeyay waxaa ku jira qoraal laga soo qaatay daabacaad hadda ku jirta public domain:  "Kunene". Encyclopædia Britannica (11th) 15. (1911). Cambridge University Press. 
  7. "Indigenous Himba Appeal to UN to Fight Namibian Dam". galdu.org. Archived from the original on October 17, 2013. Retrieved April 6, 2012.
  8. "Namibian Minority Groups Demand Their Rights". newsodrome.com. Archived from the original on October 17, 2013. Retrieved April 6, 2012.
  9. "Declaration of the most affected Ovahimba, Ovatwa, Ovatjimba and Ovazemba against the Orokawe Dam in the Baynes Mountains". earthpeoples.org. Retrieved April 6, 2012.
  10. "Namibia: Indigenous semi-nomadic Himba and Zemba march in protest against dam, mining and human rights violations". earthpeoples.org. Archived from the original on March 10, 2013. Retrieved November 24, 2012.
  11. "German GIZ directly engaged with dispossessing indigenous peoples of their lands and territories in Namibia". earthpeoples.org. Retrieved March 30, 2013.
  12. "Himba, Zemba reiterate 'no' to Baynes dam". Catherine Sasman for The Namibian. Archived from the original on March 29, 2013. Retrieved March 26, 2013.
  13. "KaokoHimba Safaris Namibia - Kaokoland, Epupa Falls Campsite, Himba People, Tours - Epupa Falls". Archived from the original on April 22, 2013. Retrieved March 23, 2013.
  • C. Michael Hogan (2012). "Kunene River". In P. Saundry; C. Cleveland (eds.). Encyclopedia of Earth. Washington DC.: National Council for Science and the Environment.
  • F. C. de Moor; H. M. Barber-James; A. D. Harrison; C. R. Lugo-Ortiz (2000). "The macroinvertebrates of the Cunene River from the Ruacana Falls to the river mouth and assessment of the conservation status of the river". African Journal of Aquatic Science. 25 (1).
  • Nakayama, Mikiyasu (2003). International Waters in Southern Africa. United Nations University Press. ISBN 92-808-1077-4. Google eBook.

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]