U bood nuxurka

Webiga Geba

Ka Wikipedia
Geba
Webiga Geba ee Guinea-Bissau
Khariidadda Senegal, Guinea iyo Guinea-Bissau oo ay la socoto aagga bulaacada Geba (cagaar khafiif ah)
Waddamada
Baasin
Ilaha Ugu MuhiimsanFouta Djallon highlands, Guinea
Afka WabigaBadweynta Atlaantik
Nidaamka WabigaWebiga Geba
Baaxadda Basinka Biyaha12,440 km2 (4,800 sq mi)[1]
Astaamaha Jirka
Dhererka550 km (340 mi)
Astaamaha
Laamo Wabi
  • Left:
    Bidigor, Colufe, Undauma
  • Right:
    Anambé

Geba (Af Faransiis: Rivière Geba, Af Bortaqiis: Rio Geba) waa webi ku yaal Galbeedka Afrika. Wuxuu u qulqulaa qiyaastii 550 kilometres (340 mi) dhex mara Guinea, Senegal, iyo Guinea-Bissau. Waxaa sidoo kale loogu yeeraa Kayanga gudaha Senegal.

Geba waxay ka kacdaa aagga ugu waqooyi ee Guinea ee buuraha Fouta Djallon, waxay martaa koonfurta Senegal, waxayna gaartaa Badweynta Atlaantik ee Guinea-Bissau. Wuxuu leeyahay dherer dhan 550 kilometres (340 mi).[2]

Waa webi inta badan ku yaal dhul hoose, oo leh qulqul sare inta lagu jiro xilliga roobka (laga bilaabo Juun ilaa Oktoobar). Aagagga ku xeeran qaybaha hoose ee webiga waa dhul-badeed lagu hareereeyay savanna iyo kayn, oo leh cufnaanta dadka oo ku tiirsan beerashada nolosha.[3]:162

Afka Geba waa af-webi ay hirarku saameeyaan ballaaran oo lala wadaago Webiga Corubal.[4] Heerka hirarku wuxuu gaari karaa 7 metres (23 ft) gudaha af-webiga (oo sidoo kale loo yaqaan Geba Channel).[5]

Laamihiisa waxaa ka mid ah webiyada Anambe, Gambiel, iyo Campossa (ama Colufe). Webiga Colufe wuxuu ku biiraa Geba meel u dhow Bafatá. Geba waxay wadaagtaa af-webi ballaaran oo ay la socoto Webiga Corubal (kaas oo ay kaga biirto meel u dhow Xime). Bissau, caasimadda Guinea-Bissau waxay ku taal xeebta waqooyi ee af-webigan. Af-webigu wuu sii ballaaraa marka webigu ku qulqulo Atlantic-ga hareeraha jasiiradaha Bijagós.[6][7][8]

Bulaacada Geba waxay dabooshaa qiyaastii 12,000 square kilometres (4,600 sq mi). 65% bulaacada waxay ku taal Guinea-Bissau, 34% Senegal, inta hartayna waa geeska waqooyi ee Guinea.

Af-webiga Geba waa marin-biyoodka weyn ee midabka khafiifka ah leh ee dhanka sare ee midig ee sawirkan Landsat 8 ee xeebta Bissau-Guinean. Midabka webiga waxaa sabab u ah dhoobo. Jasiiradaha Bijagós waxay ku yaalliin dhanka hoose ee bidix, iyagoo ku hareeraysan afka Geba.

Geba, oo ay weheliso Webiga Corubal, waxay ka daadisaa Bafatá Plateau. Waxay sidoo kale ka daadisaa Gabú Plain, iyada oo ay la socoto Webiga Farim (oo sidoo kale loo yaqaan Webiga Cacheu), iyo laamahooda.[9]

Geba waxay muddo dheer ahayd marin ganacsi oo muhiim ah oo ku xiran gudaha; waxaa heli kara maraakiib 2,000-tan ah qiyaastii 140 kilometres (87 mi) gudaha, iyo maraakiibta qabyo-tirka leh xitaa in ka badan.

Magaalada Geba, oo ku taal qaybta la mari karo ee webiga, waxay u adeegtay sidii saldhig ganacsi oo weyn. Waxay ku xirtay marinno ganacsi oo ay lahaayeen Soninke, Mandé, Kaabu, iyo Biafada. Geba waxay ku lug lahayd ganacsiga addoonta ee Atlantic. Kola nuts, biraha, iyo fool-maroodiga ayaa sidoo kale halkaas lagu ganacsan jiray.[10]

  1. Sambou, Saly; Dacosta, Honoré; Paturel, Jean-Emmanuel (2018). "Variabilité spatio-temporelle des pluies de 1932 à 2014 dans le bassin versant du fleuve Kayanga/Gêba (République de Guinée, Sénégal, Guinée-Bissau)". Physio-Géo (in Faransiis). 12: 61–78. doi:10.4000/physio-geo.5798. Retrieved 3 April 2026.
  2. "Golden Sediments from Geba River, Guinea Bissau". Earth Snapshot. Chelys. Archived from the original on 27 September 2020. Retrieved 8 October 2015.
  3. Zúquete, Sara Tudela; Coelho, João; Rosa, Fernanda; Vaz, Yolanda; Cassamá, Bernardo; Padre, Ludovina; Santos, Dulce; Basto, Afonso P.; Leitão, Alexandre (January 2017). "Tick (Acari: Ixodidae) infestations in cattle along Geba River basin in Guinea-Bissau" (PDF). Ticks and Tick-borne Diseases. 8 (1): 161–169. doi:10.1016/j.ttbdis.2016.10.013. Retrieved 3 April 2026.
  4. Sambou, Saly; Dacosta, Honore; Diouf, Rene Ndimag; Diouf, Ibrahima; Kane, Alioune (16 September 2020). "Hydropluviometric variability in non-Sahelian West Africa: case of the Koliba/Corubal River Basin (Guinea and Guinea-Bissau)". Proceedings of IAHS (in Ingiriisi). 383. Copernicus GmbH: 171–183. doi:10.5194/piahs-383-171-2020. hdl:11343/281039. Retrieved 3 April 2026.
  5. Dièye, Arame; Marchesiello, Patrick; Sow, Bamol Ali; Dieng, Habib Boubacar; Thuan, Duong Hai; Descroix, Luc (August 2025). "Tidal amplification and distortion in Guinea-Bissau, West Africa". Estuarine, Coastal and Shelf Science. 320. doi:10.1016/j.ecss.2025.109318.
  6. Patel, Kasha (18 June 2018). "The Meandering Estuaries of Guinea–Bissau - NASA Science". NASA Science. Retrieved 3 April 2026.
  7. Campredon, Pierre; Catry, Paulo (2016). "Bijagos Archipelago (Guinea-Bissau)". The Wetland Book (in Ingiriisi). Springer, Dordrecht. pp. 1–8. doi:10.1007/978-94-007-6173-5_158-1.
  8. Brown, Ashley; Thieme, Michele. "Northern Upper Guinea". Freshwater Ecoregions of the World. Retrieved 3 April 2026.
  9. Pélissier, René. "Guinea-Bissau". Encyclopædia Britannica. Retrieved 8 October 2015.
  10. Havik, Philip J. (2007). "The Port of Geba: at the crossroads of Afro-Atlantic trade and culture". Mande Studies. 9 (1): 21–50. doi:10.2979/mnd.2007.a873447. Retrieved 3 April 2026.

Akhris dheeraad ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]