U bood nuxurka

Webiga Kasai

Wabiga Kasai
Barkadda biyaha ee Wabiga Kasai (Khariidadda is-dhexgal)
Khariidad
Waddamada
Baasin
Ilaha Ugu MuhiimsanBuuraha Bié
1,300 m (4,300 ft)[1]
Afka WabigaKwamouth, DRC
272 m (892 ft)[1]
Socodka WabigaKasai → KongoBadweynta Atlaantik
Nidaamka WabigaWabiga Kongo
Baaxadda Basinka Biyaha884,376 km2 (341,459 sq mi)[2]
Astaamaha Jirka
Dhererka2,272 km (1,412 mi)[1]
Socodka Biyaha
  • Location:
    Lediba
  • Average rate:
    (Muddadi: 1922–2014)10,457 m3/s (330.0 km3/a)[3]
Socodka Biyaha
(location 2)
  • Location:
    Kutu-Moke
  • Average rate:
    (Muddadi: 1948–2012)8,070 m3/s (285,000 cu ft/s)[4]
Socodka Biyaha
(location 3)
  • Average rate:
    (1950–1959)2,240 m3/s (79,000 cu ft/s)[5]
Astaamaha
Laamo Wabi
  • Left:
    Luembe, Longatshimo, Tshikapa, Lovua, Loange, Lubue, Piopio, Kamtsha, Kwango, Buma
  • Right:
    Munyango, Luau, Kasangeshi, Lueta, Lulua, Lutshuadi, Sankuru, Fimi
Waddadii Stanley ayaa lagu muujiyay khadka madow ee adag.

Wabiga Kasai (Af-Sawaaxili: Mto Kasai, Faransiis: Kasaï; waxaa loogu yeeraa Cassai Bortuqiiska Angola) waa wabi laan ah oo dhanka bidix ka xiga Wabiga Kongo, kuna yaal Afrikata Dhexe.[6] Wabigu wuxuu ka bilaabmaa bartamaha Angola wuxuuna u qulqulaa dhanka bari ilaa uu ka gaaro xadka u dhexeeya Angola iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo, halkaas oo uu u leexdo waqooyi kuna shaqeeyo xadka ilaa uu ka galo DRC. Laga soo bilaabo Ilebo, oo u dhexeeya isku-darka Wabiga Lulua iyo Wabiga Sankuru, Wabiga Kasai wuxuu u leexdaa dhanka galbeed. Qaybta hoose ee wabiga, laga bilaabo isku-darka Wabiga Fimi ilaa uu kaga biiro Kongo oo ku yaal Kwamouth waqooyi-bari ee Kinshasa, waxaa sidoo kale loo yaqaan Wabiga Kwa(h).

Barkadda Kasai waxay inta badan ka kooban tahay aagagga kaymaha roobka ee dhulbaraha, kuwaas oo bixiya dhul-beereed gobolka lagu yaqaan carro bacaad ah oo aan bacrin ahayn.[6] Waa wabi laan ka mid ah wabiga Kongo waxaana laga helaa dheeman. Qiyaastii 60% dheemanka Belgium wuxuu ka yimaadaa wabiga Kasai si loo gooyo loona qaabeeyo.

Template:Bar chart Template:Bar chart Template:Bar chart

Qulqulka biyaha ee Wabiga Kasai ee Lediba (3°3′25.4556″S 16°32′55.0644″E / 3.057071000°S 16.548629000°E / -3.057071000; 16.548629000) iyo Kutu-Moke (3°12′33.0516″S 17°20′42.4032″E / 3.209181000°S 17.345112000°E / -3.209181000; 17.345112000).
Sannadka Lediba Kutu-

Moke

Qulqulka celceliska

(m³/s)

2016 9,350
2015 8,090
2014 9,040
2013 9,520
2012 8,870 6,800
2011 7,940 6,093
2010 7,320 5,614
2009 8,820 6,764
2008 10,400 7,976
2007 13,180 10,110
2006 10,740 8,236
2005 9,017 6,917
2004 8,130 6,235
2003 11,520 8,837
2002 11,150 8,552
2001 9,290 7,125
2000 8,310 6,496
1999 7,030 5,463
1998 7,010 5,480
1997 9,800 7,659
1996 8,950 7,000
1995 7,620 5,960
1994 7,430 5,810
1993 8,580 6,705
1992 7,790 6,089
1991 10,410 8,136
1990 11,150 8,717
1989 12,810 9,988
1988 11,450 8,953
1987 11,120 8,694
1986 9,980 7,804
1985 9,550 7,463
1984 8,800 6,879
1983 10,340 8,084
1982 10,100 7,897
1981 9,500 7,427
1980 9,230 7,213
1979 11,710 9,153
1978 10,730 8,385
1977 12,450 9,731
1976 11,760 9,194
1975 10,720 8,383
1974 10,080 7,878
1973 9,970 7,796
1972 10,540 8,236
1971 11,360 8,880
1970 12,040 9,232
1969 13,020 9,986
1968 13,100 10,050
1967 11,510 8,832
1966 12,340 9,466
1965 10,970 8,417
1964 11,950 9,167
1963 11,960 9,173
1962 13,510 10,360
1961 12,440 9,543
1960 11,430 8,764
1959 9,960 7,638
1958 9,850 7,552
1957 11,810 9,060
1956 11,580 8,882
1955 11,360 8,717
1954 11,390 8,735
1953 10,220 7,837
1952 10,490 8,646
1951 11,260 8,640
1950 11,240 8,619
1949 11,560 8,870
1948 11,360 8,716
Fiiro gaar:

Celceliska ugu yar iyo ugu badnaan qulqulka: Lediba 5,000–20,000 m³/s (1932–1959), Kutu-Moke 4,400–11,600 m³/s (1932–1959)

Source:[4][7]

Henry Morton Stanley wuxuu gaaray isku-darka 9 Maarso 1877, wuxuuna wabiga ugu yeeray Nkutu, "wabi awood leh oo qoto dheer", laakiin wuxuu aqoonsaday inuu ka soo jeedo Kwango-ga David Livingstone.[8]:Vol.Two,252

Wabiyada laamaha u ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Wabiyada laamaha u ah Kasai ee kor ka xiga isku-darka Kongo:[1]

Wabiyada ugu waaweyn ee ka yimaada afka:
Laan bidix Laan midig Dherer (km) Barkadda biyaha (km2) Qulqulka celceliska (m3/s)*
Kwa–Kasai 2,272 894,486.6 10,457.3
Kwa
Mbala 57.5 1,100.1 14.9
Wabiga Fimi ¹ 1,120 136,174.7 2,252.9
Kasai-ga Hoose
Lekulu 57.5 793.5 9.3
Buma 138 3,354.7 42.3
Wabiga Kwango 1,702 270,904.3 3,317.4
Wabiga Kamtsha 250 8,887.4 106.4
Piopio 165 3,169.1 34.8
Liau 1,231.6 14.4
Wabiga Lubue 227 8,611.7 103.5
Wabiga Loange 865 41,799.5 489.1
Kasai-ga Dhexe
Lumbudji 137 2,876.8 25.4
Lubudi 153 1,999.2 17
Wabiga Sankuru ² 1,280 149,479.5 1,738.1
Lutshuadi 177 4,596.5 39.2
Wabiga Lulua 1,184 70,612.5 798
Kasai-ga Sare
Yeye 47 1,379.3 8.9
Kabambaie 77 2,083.7 10.8
Lovua 297 8,262.4 73.9
Tshikapa 630 19,512.1 179.5
Longatshimo 550 19,847.3 198.5
Luenda 69 1,791.4 10.1
Luembe 780 46,648.8 453.4
Lueta (Kaungej) 395 13,000.1 87.6
Kasangeshi 206 3,610.2 22.1
Luele 1,173.3 7.9
Dembo 87 1,924.8 13.1
Luau 105 4,294.4 38.5
Lualo 1,532.8 14.6
Lutshima 166 1,616.6 11.5
Munyango 3,133.1 20.9
Fiiro gaar:

* Muddadi: 1948–2012; ¹ Fimi–Lukenie; ² Sankuru–Lubulanji;

Source:[9][1]

Muhiimadda Dhaqaale

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Wabiyada laamaha u ah Wabiga Kasai way ka fog yihiin caqabadaha sida biyo-dhacyada iyo haramaha wabiga, taasoo ka dhigaysa kuwo si weyn loo mari karo. Waxay fududeeyaan waaxda gaadiidka waxayna sameeyaan halbowlaha ganacsiga ee muhiimka ah. Doorka wabiga ee gaadiidka iyo ganacsiga wuxuu ahaa mid aad u muuqda xilligii gumeysiga ka hor markii ka ganacsiga addoonta uu ahaa sharci. Ganacsatada addoontu waxay isticmaaleen mid ka mid ah laamihiisa waaweyn, Wabiga Kwango, si ay ugu maraan kaymaha roobka ee dhulbaraha, u qabtaan addoon, oo ay dib ugu helaan jidkooda ku aaddan Badweynta Atlaantik halkaas oo ay ku xirteen maraakiibtooda. Waa mid aad loogu muransan yahay in qaar ka mid ah boqortooyooyinka maxalliga ah ee ku teedsanaa Wabiga Kasai ay taageereen ka ganacsiga addoonta. Boqortooyada Rund tusaale ahaan, waxay si diyaar ah u siisay addoonta ganacsatada addoonta ugu caansan sida John Matthews, oo ah iibiye addoon caan ah oo reer Britain ah. Hawlahani, in kasta oo ay dhaceen intii u dhaxaysay qarniyadii 18-aad iyo 19-aad, waxay reebeen saameyn waarta goboladii ay ugu badnaayeen, sida inta u dhaxaysa wabiyada Kwango iyo Kwilu. Dadku weligood si buuxda uma soo kaban, iyadoo cufnaanta dadka ay ka hooseyso tan aagagga aan la kulmin ka ganacsiga addoonta. Kicinta ugu macquulsan ee xiisaha weyn ee Ingiriiska iyo Bortuqiiska ee Wabiga Kasai waxay ahayd joogitaanka dheeman-ka alluvial ee ku jiifa sariiraha deebaajiga hodanka ah, gaar ahaan afka wabiga. Deebaaji kale ayaa ku yaal sariiraha laan weyn, Wabiga Kwango. Dhab ahaantii, way fududahay in la maqlo odhaahda "wadnaha dheemanka ee Waqooyi Bari Angola" loo isticmaalo tixraaca dooxada Wabiga Kwango. Tani waa sababta oo ah sariiraha dheeman ee alluvial ee laga helay gobolkan ayaa ah kuwa ugu qanisan Angola.

  1. 1 2 3 4 5 "Le cours de la rivière Kasaï".
  2. Becker, M.; Papa, F.; Frappart, F.; Alsdorf, D.; Calmant, S.; Da Silva, J. Santos; Prigent, C.; Seyler, F. (2018). "Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin". International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation. 66: 196–209. Bibcode:2018IJAEO..66..196B. doi:10.1016/j.jag.2017.11.015. Retrieved 2021-09-21.
  3. Dr. Raphael, M. Tshimanga (2019). "Centre de Recherche en Ressources en Eau du Bassin du Congo".
  4. 1 2 Laraque, Alain; Moukandi N’kaya, Guy D. (2020). "Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa". Water. 12 (9): 2613. Bibcode:2020Water..12.2613L. doi:10.3390/w12092613.
  5. Zaire (PDF) (Report). BGS, British Geological Survey.
  6. 1 2 Broadhead, Susan (1992). Historical dictionary of Angola. Metuchen, N.J: Scarecrow Press. p. 99. ISBN 0585070091.
  7. Sly, Wongchuig; Benjamin, Kitambo; Fabrice, Papa; Adrien, Paris; Ayan Santos, Fleischmann; Laetitia, Gal; Julien, Boucharel; Rodrigo, Paiva; Romulo Jucá, Oliveira; Raphael M., Tshimanga; Stéphane, Calmant (2023). "Improved modeling of Congo's hydrology for floods and droughts analysis and ENSO teleconnections" (PDF). Regional Studies. 50 101563: 21. Bibcode:2023JHyRS..5001563W. doi:10.1016/j.ejrh.2023.101563.
  8. Stanley, H.M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes, Vol. One ISBN 0486256677, Vol. Two ISBN 0486256685
  9. Eric, Tilman. "Congo River".

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

10°57′37″S 19°18′56″E / 10.96028°S 19.31556°E / -10.96028; 19.31556