U bood nuxurka

Webiga Luangwa

Luangwa
Webiga Luangwa, dhamaadka koonfureed oo u dhow Ndevu
Jidka Webiga Luangwa
WaddanZambia
GobolGobolka Bari
Baasin
Afka Wabigau dhow Luangwa, Zambia
Nidaamka WabigaZambezi

Webiga Luangwa waa mid ka mid ah qulqullada waaweyn ee Webiga Zambezi, waana mid ka mid ah afarta webi ee ugu waaweyn Zambia. Webigu badanaa wuu fatahaa xilliga roobka (Disembar ilaa Maarso) ka dibna wuu hoos u dhacaa xilliga abaarta. Waa mid ka mid ah webiyada ugu waaweyn ee aan wax laga beddelin ee Southern Africa iyo 52,000 km2 oo ka kooban dooxada ku xeeran waa hoyga xayawaannada duurjoogta ah ee faraha badan. Qaybta Nsefu ee South Luangwa waxaa lagu yaqaannaa dadka shabeelka iyo duurjoogta aan la taaban.[1]

Isha iyo marinka dhexe ee sare

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Fiiro gaar ah: masaafada la sheegay waa masaafada qiyaasta toosan ee ka bilaabma isha.

Luangwa waxay ka soo bilowdaa Lilonda iyo Mafinga Hills ee waqooyi-bari Zambia jooggeedu yahay qiyaastii 1500 m, meel u dhow xadka Tanzania iyo Malawi, waxayna u qulqushaa jihada koonfur-galbeed iyada oo sii marta doox ballaaran. Qiyaastii 150 km u jirta isha, waxay hoos ugu dhacday joog dhan qiyaastii 690 m waxayna noqotaa webi qalloocan oo leh dhul-daad dhowr kiiloomitir ballac ah. 300 km ee soo socda qalloocyadu way kordhaan, iyadoo ay jiraan oxbow lake-yaal badan. Meel u dhow Mfuwe, joogga webigu wuxuu hoos ugu dhacaa qiyaastii 520 m, dhul-daadku waa qiyaastii 10 km ballac, dooxaduna waxay gaartaa qiyaastii 100 km ballac. Xilliga abaarta qaybo ka mid ah, gaar ahaan qaybaha sare, way engegaan gabi ahaanba, iyagoo ka tagaya barkado gooni ah.[2]

Qaybaha sare iyo dhexe ee dooxada waxay ka kooban yihiin North Luangwa National Park iyo South Luangwa National Parks ee Zambia. Webiga laftiisu wuxuu hoy u yahay dad badan oo hippopotamuses iyo crocodiles ah.[3]

Marka laga soo tago inuu yahay isha biyaha, oxbow lake-yaasha iyo barkaduhu waxay kordhiyaan kala duwanaanshaha noolaha ee dooxada siyaabo kale. Hippopotami-ga ku nool waxay ku quutaan dhirta dhulka habeenkii. Saxaradoodu waxay quudisaa qaar ka mid ah kalluunka waxayna bacrimisaa barkadaha, taas oo kordhisa nolosha kalluunka oo iyaduna quudisa yaxaasyada iyo shimbiraha.[4]

Xilliga abaarta, xayawaannada daaqsinka iyo ugaarsigoodu waxay isugu yimaadaan meel u dhow webiga iyo barkadaha, waana la arki karaa. Xilliga roobka waxay u daaqaan meelo ka fog oo si fudud ugu dhuunta koritaanka dhirta cusub.

Qiyaastii 500 km dooxadu waxay cidhiidhi noqotaa qiyaastii 50 km waxaana u qaybiya buur dhabar ah laba dooxadood oo isbarbar socda. Webigu wuu yareeyaa qallooca, dhul-daadkuna wuu cidhiidhi noqdaa.

Degenaanshaha ugu weyn ee Dooxada Luangwa ee Dhexe iyo Sare waa Mfuwe oo u adeegta warshadaha dalxiiska oo leh garoon diyaaradeed caalami ah.[5]

Qiyaastii 600 km webigu wuxuu si kedis ah u galaa doox cidhiidhi ah oo u dhaxaysa buuro kor u kacaya qiyaastii 200 m dhulka dooxada, wuxuuna noqdaa mid ku dhow gorge. Qiyaastii 700 km marka laga bilaabo ishiisa, Luangwa waxay ku biirtaa tributary-giisa, Lukusashi, ka dib markii kan dambe uu ku biiray Webiga Lunsemfwa oo ka imanaya jihada ka soo horjeeda, wuxuuna u leexdaa koonfur iyada oo loo marayo doox cidhiidhi ah oo jiir ah. Ka dib 20 km oo keliya wuxuu ka soo baxaa buuraha una galaa dooxada ballaaran ee Zambezi.[6] Qaybta hoose ee webigu waxay samaysaa xadka u dhexeeya Zambia iyo Mozambique.[7]

Dooxada Luangwa waa rift valley ama graben samaysa kordhin koonfur-galbeed ee east African Rift. Waxaa jira ugu yaraan 20 ilo kulul, oo ah astaamaha rift valley, oo ku yaal dooxada ama escarpments-keeda.[8]

Caqabad dabiici ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dooxada Luangwa Rift iyo webiyada ku dhex jira waxay sameeyaan caqabad dabiici ah, oo leh cufnaan dad aad u hooseeya. Tani, jiirka dhulka, iyo jiritaanka kaydka duurjoogta ayaa sababay in aysan jirin waddooyin waaweyn oo ka gudba dooxada inta u dhaxaysa waddooyinka Lusaka-Kabwe ee galbeedka iyo waddada Isoka-Chisenga ee waqooyiga, masaafada qiyaastii 800 km. Dooxada Luangwa ee hoose waxaa ka gudba hal waddo oo keliya, Great East Road oo ku taal Luangwa Bridge, qiyaastii 10 km koonfurta ka xigta isgoyska Luangwa-Lunsemfwa.[9]

  1. Christine Eckstrom (May 2007). "Waiting for thunder". National Geographic. Retrieved 2007-04-30.
  2. Gilvear, David; Winterbottom, Sandra; Sichingabula, Henry (April 2000). "Character of channel planform change and meander development: Luangwa River, Zambia". Earth Surface Processes and Landforms. 25 (4): 421–436. doi:10.1002/(sici)1096-9837(200004)25:4<421::aid-esp65>3.0.co;2-q. ISSN 0197-9337.
  3. "Luangwa River In Zambia". AfricanMecca Safaris (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2021-05-22.
  4. "Hooray for hippos". Africa Geographic (in Ingiriis Maraykan). 2016-02-12. Retrieved 2021-05-22.
  5. "Luangwa River In Zambia". AfricanMecca Safaris (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2021-05-22.
  6. "Luangwa River". Zambia Tourism (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2021-05-22.
  7. "Luangwa River". Britannica (in Ingiriisi). Retrieved 2021-12-04.
  8. "Luangwa River". Zambia Tourism (in Ingiriis Maraykan). Retrieved 2021-05-22.
  9. "Luangwa Bridge High Resolution Stock Photography and Images - Alamy". www.alamy.com. Retrieved 2021-05-22.

Xiriirinta dibadda

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

15°34′28″S 30°23′20″E / 15.57443°S 30.38887°E / -15.57443; 30.38887