Webiga Luapula
| Webiga Luapula | |
|---|---|
 Webiga Luapula waa qaybta dhexe ee casaanka ah. | |
 | |
| Waddan | Zambia iyo DR Kongo |
| Baasin | |
| Ilaha Ugu Muhiimsan | Harada Bangweulu, Zambia |
| Afka Wabiga | Harada Mweru |
| Astaamaha Jirka | |
| Dhererka | 300 km (dooxada hoose) |
Webiga Luapula waa webi u qulqula dhanka waqooyi ee badhtamaha Afrika, kaas oo ku dhex yaal qaybta biyaha ee Webiga Congo. Wuxuu ka soo bilowdaa dhul-qoyanada Harada Bangweulu (Zambia), kuwaas oo uu quudiyo Webiga Chambeshi. Luapula waxay u qulqushaa galbeed ka dibna waqooyi, iyada oo calaamadinaysa xadka u dhexeeya Zambia iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo ka hor inta aysan ku shubin Harada Mweru. Webigu wuxuu magaciisa bixiyaa Gobolka Luapula ee dalka Zambia.
Isha iyo webiga sare
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Luapula waxay ka miirtaa Harada Bangweulu iyo dhul-qoyanadeeda kuwaas oo uu ku dhex socdo Webiga Chambeshi, oo ah isha webiga Congo. Ma jiro kanaal cad oo keliya oo isku xira labada webi iyo harada, balse waa xirmo kanaallo isbedbeddela, harooyin qalloocan, iyo dhul-qoyan, sida uu ogaaday sahamiyaha David Livingstone. Kanaalka si cad loogu calaamadeeyay 'Luapula' ee khariidadaha badankood u socda koonfurta Harada Bangweulu, waxaa laga arki karaa dayax-gacmeedyada sida Google Earth inay ku dhammaadaan geedo cagaaran.
Hoosta dhul-qoyanada Bangweulu iyo dhul-daadka, Luapula waxay si joogto ah ugu qulqushaa qaab qaanso ah koonfur-galbeed, iyada oo u leexanaysa waqooyi-galbeed ka dibna waqooyi, iyada oo leh qaar ka mid ah rapids iyo qaybo caan ah oo biyo-dhacyo ah, Mambilima Falls oo u dhow waddada weyn.
Dooxada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Laga soo bilaabo Buundada Chembe ilaa Harada Mweru, dooxada Luapula oo dhererkeedu yahay 300 km waxay leedahay dad miyi ah oo ka badan madal-dhuleedka ay goyso ilaa qoto dheer oo dhan 500 m. Webigu wuxuu caan ku yahay dooxadan iyo delta-giisa dheer ee khafiifka ah ee soo gala Harada Mweru, oo badanaa loo yaqaan Luapula Swamps. Qaybta dadka ku badan yihiin ee dooxada waxay ka bilaabataa waqooyiga Mambilima Falls.
Ujeeddooyin waxbarasho oo wax ku ool ah, Luapula-ha hoose iyo Mweru waxaa loo tixgelin karaa hal unug. Waxay ku yaalliin rift valley ama graben. Si kastaba ha ahaatee, Mweru, kuma shubo Harada Tanganyika ee Albertine Rift balse wuxuu u maraa Webiga Luvua, kaas oo jaray dooxad qoto dheer oo cidhiidhi ah si uu ugu biiro Webiga Lualaba, oo ah sida loo magacaabo webiga Congo ee sare.
Dhul-qoyanada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dhul-qoyanadu waxay fidsan yihiin 100 km-ka ugu dambeeya ee webiga ka hor inta uusan gaarin harada, waxaana qayb badan oo ka mid ah ay leeyihiin ballac dhan 30 km, iyagoo daboolaya aag dhan qiyaastii 2500 km2. Waxaa jira afar jasiiradood oo dad ku nool yihiin oo ka tirsan qaybta DR Kongo ee delta-ga. Zambia waxay leedahay saddex jasiiradood oo dad ku nool yihiin oo ku yaal delta-ga, oo ay ku jirto Jasiiradda Chisenga. Sidoo kale waxaa jira harooyin badan, kuwaas oo ugu weyn ay tahay Mofwe Lagoon oo dhinaca Zambia ah.
Sida ka dhacda dhul-qoyanada Bangweulu, sariiro sabeynaya oo papyrus ah ayaa ka mid ah sifooyinka dhul-qoyanada, kuwaas oo badanaa xira kanaallada. Si kastaba ha ahaatee, kanaalka ugu weyn ee webigu ma xirmo oo wuxuu joogteeyaa ballac dhan 400 m.
Degenaanshaha dadka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Qaybaha sare iyo dhexe ee Luapula waa kuwo dadka ku yar yihiin.
Khayraadka dabiiciga ah ee dooxada hoose, oo ay ku jiraan kalluumeysiga webiga, harooyinka iyo dhul-qoyanada oo leh dhul beereed bacrin ah, ayaa soo jiitay duullaan-qaadayaashii Lunda ee Mwata Kazembe inay halkaas degganaadaan qiyaastii 1750. Caasimaddooda hadda waxay ku taal Mwansabombwe oo ku taal geeska delta-ga. Ganacsato Carab ah oo ka yimid Zanzibar iyo ganacsato reer Portugal oo ka yimid Mozambique ayaa soo jiitay aagga qarniyadii 18-aad iyo 19-aad. David Livingstone wuxuu ahaa British-kii ugu horreeyay ee booqda 1867.
Gaadiidka biyaha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Kahor intaan la bilaabin gaadiidka waddooyinka, dadku waxay ugu safrayeen doomo webiga dhexdiisa inta u dhaxaysa harooyinka Bangweulu iyo Mweru.
Webiga hoose ee u dhexeeya Kasenga iyo Kilwa ee Mweru ayaa hadda ah qaybta keliya ee webiga ee qaadda gaadiid doon badan, inta badanna taasi waa midda DR Kongo, halkaas oo waddooyinka ay badanaa yihiin kuwo aan la mari karin. Kasenga waxay weli ahaanaysaa dekedda keliya ee webiga.
Ka gudubka webiga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Baabuurta pontoon-ka ayaa ahaa kuwii ugu horreeyay ee loo isticmaalo gudbinta. Ma jiro mid hadhay, inkastoo doon rakaab ah ay ka shaqeyso inta u dhaxaysa Kasenga iyo Kashiba, Zambia. Sanadkii 1983-kii waxaa la dhisay buundadii ugu horreysay ee webiga dulmarta, Luapula Bridge oo dhererkeedu yahay 2.5 km oo ku taal waddada Samfya-Serenje. Buundada labaad ee webiga, oo ah Chembe Bridge oo dhererkeedu yahay 320 m, ayaa la dhammaystiray 2008 si ay u beddesho Chembe Ferry.
Sidoo kale eeg
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tixraac
[wax ka badal | wax ka badal xogta]| National | |
|---|---|
| Other | |
