U bood nuxurka

Webiga Sanaga

Webiga Sanaga
Webiga Sanaga ka dib Saldhigga Korontada Biyaha ee Edea
Khariidadda biyo-mareenka Webiga Sanaga
DalCameroon
GobolladaGobolka Bari, Gobolka Bartamaha, Gobolka Littoral
MagaalooyinkaEdéa, Nanga Eboko, Bélabo
Baasin
Ilaha Ugu Muhiimsan628 m (2,060 ft)
Afka Wabiga0 m
Nidaamka WabigaWebiga Sanaga
Baaxadda Basinka Biyaha132,990 km2 (51,350 sq mi)
Astaamaha Jirka
Dhererka603 km (375 mi), oo leh Webiga Djérem 1,067.5 km (663.3 mi)
Socodka Biyaha
  • Location:
    Edéa
  • Minimum rate:
    234 m3/s (8,300 cu ft/s)
  • Average rate:
    1,985 m3/s (70,100 cu ft/s)
  • Maximum rate:
    6,950 m3/s (245,000 cu ft/s)
Socodka Biyaha
(location 2)
  • Location:
    Bight of Biafra, Cameroon (meel u dhow afka)
  • Minimum rate:
    473 m3/s (16,700 cu ft/s)[1]
  • Average rate:
    2,072 m3/s (73,200 cu ft/s)[1]
  • Maximum rate:
    5,700 m3/s (200,000 cu ft/s)[1]
Astaamaha
Laamo Wabi
  • Left:
    Wabiga Long, Wabiga Tete, Wabiga Sele, Wabiga Mfam, Wabiga Ngoba
  • Right:
    Webiga Mbam, Wabiga Mbuku, Wabiga Ligene, Webiga Djam, Wabiga Dorong, Webiga Jape, Webiga Uem
Biyo dhacyoSaldhigga Korontada Biyaha ee Song Loulou, Saldhigga Korontada Biyaha ee Edea
BuundooyinkaBuundada Japoma

Webiga Sanaga (oo hore loo yaqaanay Af Jarmal: Zannaga) waa wabiga ugu weyn ee Cameroon kaas oo ku yaal Gobolka Bari, Gobolka Bartamaha iyo Gobolka Littoral. Dhererkiisu waa qiyaastii 603 km (375 mi) laga bilaabo isbiirsiga Djérem iyo Webiga Lom. Wadarta dhererka nidaamka Webiga Sanaga-Djérem waa qiyaastii 1,067.5 km (663.3 mi). Djérem waa isha ugu dheer ee Webiga Sanaga oo leh wadarta dhererkeedu yahay 464.5 km.

Webiga Sanaga wuxuu ishiisu ku taal Adamawa Plateau.[2] Waxaa sameeya isbiirsiga Djérem iyo Webiga Lom ee waqooyiga Gobolka Bari. Webiga Djérem wuxuu leeyahay wadarta dhererka 464.5 km (288.6 mi) iyo Webiga Lom wadarta dhererka 424.2 km (263.6 mi). Marka laga reebo wabiyadan asal ahaan ka soo jeeda, wabi-gacmeedka ugu weyn ee Sanaga waa Webiga Mbam oo leh wadarta dhererka 548 km (341 mi).[3]

Dalacaadda Webiga Sanaga
Dalacaadda Webiga Sanaga[4]

Dooxada iyo Wabi-gacmeedyada

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Webiga Sanaga wuxuu ku yaal bartamaha Cameroon, waana mid ka mid ah ilaha muhiimka ah, Agoua iyo Djérem ayaa kulma si ay u sameeyaan Sanaga kaas oo qiyaastii 56 mayl (90km) waqooyi, waqooyi-galbeed ee Bertoua. Wabigu ka dib wuxuu u qulqulaa qiyaastii 325 mayl (525km) koonfur-galbeed isagoo sii mara bannaanka dhexe isagoo dhaafaya Nanga-Eboko, Djérem. Waxay ku fidaysaa af-wabi ballaaran oo qiyaastii u qaybiya xadka xeebta Atlantic ee Cameroon 30 mayl (48km) koonfur ka xigta Douala.

Webiga Sanaga wuxuu sameeyaa xad u dhexeeya laba deegaan oo ah kaymaha cufan ee kulaylaha. Kaymaha xeebta ee Cross-Sanaga-Bioko waxay jiifaan waqooyiga u dhexeeya Webiga Sanaga iyo Webiga Cross ee Nigeria, iyo kaymaha xeebta ee Atlantic Equatorial waxay ku fidaan koonfurta wabiga iyagoo sii mara koonfur-galbeed Cameroon iyo Equatorial Guinea, Gabon, Jamhuuriyadda Kongo, Cabinda iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo.

Qulqulka wabiga waxaa lagu cabbiray Edéa oo lagu cabbiray m3/s:[4]

0100020003000400050006000JanMarMayJulySeptNovqulqulka m³/s

Biyo-xireennada iyo keydadka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Laga bilaabo isha wabiga, waxaa jira 2 biyo-xireen oo ku yaal Webiga Sanaga:

Biyo-xireen Awoodda magacaabista
(MW)
Keydka Bedka dusha sare
(km2)
Wadarta awoodda
(milyan m3)
Song Loulou 384 10
Edea 264

Saamaynta isbeddelka roobka

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Saamaynta ugu weyn ee isbeddelka qulqulka wabiga waa isbeddelka cimilada. Si kastaba ha ahaatee, fahamka saamayntooda isku mar ee ku saabsan qulqulka wabiga ayaa weli ku xaddidan qaybo ka mid ah adduunka sida bartamaha Afrika. Isbeddellada ka dhaca qulqulka wabiga ayaa guud ahaan ka dhasha isdhexgalka u dhexeeya isbeddelka cimilada iyo/ama isbeddelka isticmaalka dhulka, in kasta oo sidoo kale la qirayo in sifooyinka jireed ee biyaha (cabbirka, nidaamka dalacaadda, nooca ciidda, iwm.) ay kordhiyaan dareenkooda arrimahan.[5]

Buundada Edea ee saaran Sanaga
  • Tareenka Camrail ayaa ka gudba Webiga Sanaga meel u dhow Edea.
Kayn ku hareeraysan Webiga Sanaga
Hareeraha Webiga Sanaga

Kala duwanaanshaha noolaha iyo ilaalinta

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Webiga Sanaga wuxuu taageeraa mid ka mid ah nidaamyada deegaanka biyaha saafiga ah ee ugu qanisan Bartamaha Afrika wuxuuna ka kooban yahay noocyo badan oo kalluun ah oo ku xaddidan dooxada Sanaga. Wabigu wuxuu kaloo bixiyaa hoy loogu talagalay mollusks-ka biyaha saafiga ah, dhirta biyaha, iyo noocyada shimbiraha ee socdaalka ah ee la xiriira dhul-qoyan.[6][7]

Horumarinta korontada biyaha ayaa wax ka beddeshay qaybo ka mid ah wabiga, gaar ahaan iyada oo loo marayo dhismaha biyo-xireennada sida Edéa, Song Loulou, Lom Pangar, iyo Nachtigal. Inkasta oo mashaariicdani ay si weyn uga qayb qaataan wax soo saarka korontada ee Cameroon, waxay sidoo kale kor u qaadeen walaac ku saabsan socdaalka kalluunka, gaadiidka fadhiidka ah, iyo isku xirnaanta deegaanka.[8][9]

Dadaallada ilaalinta ayaa sii kordhaya oo diiradda saaraya dheellitirka wax soo saarka korontada biyaha iyo maaraynta qulqulka deegaanka iyo ilaalinta kala duwanaanshaha noolaha ee biyaha oo dhan dooxada Sanaga.[10][11]

  1. 1 2 3 "FAO".
  2. Knaap, M. van der (1994). Status of Fish Stocks and Fisheries of Thirteen Medium-sized African Reservoirs (in Ingiriisi). Food & Agriculture Org. p. 11. ISBN 9789251035818.
  3. Runge, Jürgen (2012-05-30). Landscape Evolution, Neotectonics and Quaternary Environmental Change in Southern Cameroon: Palaeoecology of Africa Vol. 31, An International Yearbook of Landscape Evolution and Palaeoenvironments (in Ingiriisi). CRC Press. p. 148. ISBN 9780415677356.
  4. 1 2 PDF ku saabsan Biyo-baxa Cameroon (faransiis)
  5. "Saamaynta isbeddelka roobka iyo isbeddelka isticmaalka dhulka ee qulqulka wabiga ee Sanaga catchment (aagga kala-guurka kaynta-savannah ee Bartamaha Afrika)".
  6. Lévêque, C. (1992). Kalluunka Biyaha Cusub iyo kuwa Biyaha Cusbada leh ee Galbeedka Afrika. IRD Editions.
  7. Stiassny, M. L. J. (2007). "Kala duwanaanshaha noolaha ee biyaha saafiga ah ee Afrika". Dib u eegista Sannadlaha ah ee Ecology, Evolution, iyo Systematics.
  8. Mashruuca Korontada Biyaha ee Lom Pangar (Report). Bangiga Adduunka. 2012.
  9. Qiimaynta Saamaynta Deegaanka iyo Bulshada ee Mashruuca Korontada Biyaha ee Nachtigal (Report). International Finance Corporation. 2018.
  10. Maaraynta Kheyraadka Biyaha ee Isku-dhafan ee Cameroon (Report). Global Water Partnership. 2020.
  11. Winemiller, K. O. (2016). "Dheellitirka korontada biyaha iyo kala duwanaanshaha noolaha ee wabiyada kulaylaha". Science. 351 (6269): 128–129. doi:10.1126/science.aac7082.

Akhris dheeraad ah

[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Template:Webiyada Cameroon

3°33′33.62″N 9°39′07.83″E / 3.5593389°N 9.6521750°E / 3.5593389; 9.6521750