Wikipedia:Aragtiyo aan caadi ahayn

Erey-bixinta Wikipedia, erayga aragti aan caadi ahayn waxaa loo adeegsadaa macne ballaaran si loo tilmaamo fikrad si weyn uga duwan aragtiyada jira ama aragtiyada guud ee laga qabo goobteeda gaarka ah. Maadaama Wikipedia ay doonayso inay soo koobto fikradaha muhiimka ah iyadoo matalaaddooda loo dhigayo si waafaqsan heerka ay caanka ku yihiin, maqaal Wikipedia ah waa inuusan ka dhigin aragti aan caadi ahayn inay u muuqato mid ka mudnaan badan ama si ka ballaaran loo aqbalay inta ay dhab ahaan tahay. Hadallada ku saabsan runnimada aragti waa inay ku salaysnaadaan ilo madax-bannaan oo lagu kalsoonaan karo. Haddii looga hadlayo maqaal ku saabsan fikrad guud ahaan la aqoonsan yahay, aragti aan si ballaaran uga taageersanayn aqoonta cilmiyeed ee goobteeda waa inaan la siin miisaan aan habboonayn, waana in la soo xigtaa ilo lagu kalsoonaan karo oo si dhab ah oo weyn u xaqiijinaya xiriirka ka dhexeeya fikradda dhinaca ah iyo fikradda guud ahaan la aqoonsan yahay.

Waxaa jira sababo badan oo shuruudahan loo dejiyay. Wikipedia ma aha mana noqon karto il xaqiijisa maaddooyin aan muhiimad ku filan lahayn, mana aha madal loogu talagalay cilmi-baaris asal ah. Si qorayaasha iyo tafatirayaasha maqaallada Wikipedia ay si dhexdhexaad ah uga qoraan fikradaha muranka dhaliya, waxaa muhiim ah inay si fudud dib ugu sheegaan waxa ay yiraahdeen ilo madax-bannaan oo heer sare ah, oo la isku halayn karo, kuwaas oo ah ilo labaad.

Siyaasadaha hagaya aragtiyada aan caadiga ahayn waa saddexda siyaasad ee aasaasiga ah ee nuxurka: Aragti dhexdhexaad ah, Ma jiro cilmi-baaris asal ah, iyo Xaqiijin. Dhammaantood waxay sheegayaan in maqaalladu aysan ku jirin falanqayn ama isku-dar cusub, in maaddada ay u badan tahay in laga doodo ay u baahan tahay il lagu kalsoonaan karo, iyo in dhammaan aragtiyada aqlabiyadda iyo kuwa muhiimka ah ee laga tirada badan yahay ee lagu daabacay ilo lagu kalsoonaan karo loo matalo si caddaalad iyo saamigal ah. Haddii is-waafajin la'aan ka dhalato tilmaantan iyo siyaasadaha nuxurka, siyaasadaha ayaa mudnaanta leh si ku-meel-gaar ah ilaa is-waafajinta la xalliyo.

Aragtiyada aan caadiga ahayn iyo maqaallada la xiriira waxay qayb ka ahaayeen dhowr kiis oo garnaqsi ah. Fiiri Wikipedia:Kiisaska garnaqsi ee aragtiyada aan caadiga ahayn.

Aqoonsiga aragtiyada aan caadiga ahayn

Waxaan erayga aragti aan caadi ahayn u isticmaalnaa macne aad u ballaaran si aan u tilmaamno fikrad si weyn uga duwan aragtiyada jira ama aragtiyada guud ee goobteeda gaarka ah. Tusaale ahaan, aragtiyada aan caadiga ahayn ee sayniska waxay si weyn uga duwan yihiin sayniska guud ahaan la aqoonsan yahay, waxaana laga yaabaa inaysan lahayn wax taageero cilmiyeed ah ama ay leeyihiin taageero aad u yar. Tusaalooyin kale waxaa ka mid ah aragtiyada shirqoolka iyo sheegashooyinka qarsoon ee ku saabsan caafimaadka. Aragtida aqoonyahannadu guud ahaan waa isha ugu awoodda badan ee lagu aqoonsado aragtida guud. Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira ugu yaraan laba arrimood oo taxaddar u baahan: maaddo kasta oo la aqoonsaday ma laha takhasus aqooneed oo u gaar ah, aragtida aqoonyahan khibraddiisu ku jirto goob ka duwan goobta laga hadlayana waa inaan la siin miisaan aan habboonayn.

Marka laga hadlayo mawduucyo ay ilo lagu kalsoonaan karo ku sheegaan inay yihiin cilmi-beenad ama aragtiyo aan caadi ahayn, tafatirayaashu waa inay ka taxaddaraan inaysan soo bandhigin aragtiyada cilmi-beenadka ah iyagoo barbar dhigaya is-afgaradka cilmiyeed ama aqooneed, sidii inay yihiin aragtiyo iska soo horjeeda laakiin weli isku qiimo ah. Inkastoo cilmi-beenadku xaaladaha qaarkood muhiim u noqon karo maqaal, waa inuusan qarin ama yareyn sharraxaadda ama muhiimadda aragtiyada guud ahaan la aqoonsan yahay.

Heerarka aragtiyada aan caadiga ahayn

Dhammaan cilmi-beenadyada iyo aragtiyada aan caadiga ahayn isku mid ma aha. Intaa waxaa dheer, waxaa jira kala-soocid qiyaas ah oo u dhexeysa cilmi-beenadka iyo sayniska shaki laga qabo, waana in si taxaddar leh loola dhaqmaa. Cilmi-baaris si liidata loo sameeyay, khiyaano cilmi-baariseed iyo noocyada kale ee sayniska xun khasab ma aha inay yihiin cilmi-beenad – tixraac ilo lagu kalsoonaan karo si loo helo sifaynta ku habboon.

Cilmi-beenad

Soo-jeedimo sheeganaya inay yihiin kuwo cilmiyeed balse si cad u been-abuur ah ayaa sidaas loogu calaamadin karaa looguna kala saari karaa iyada oo aan caddayn dheeraad ah loo baahnayn. Tusaale ahaan, maadaama aragtida guud ee saynisku tahay in dhaqdhaqaaq aan dhammaanayn uu yahay wax aan suurtagal ahayn, hab kasta oo lagu sheegto inuu yahay dhaqdhaqaaq aan dhammaanayn, sida unugga shidaalka biyaha ee Stanley Meyer, waxaa loola dhaqmi karaa cilmi-beenad. Soo-jeedimaha ay bulshada cilmiyeed guud ahaan u aragto cilmi-beenad, sida falagga, si habboon ayay u xusi karaan macluumaadkaas waxaana loo kala saari karaa cilmi-beenad.

Cilmi-beenadku waa aaminaad aan cilmiyeed ahayn oo sheeganaysa inay tahay cilmiyeed, sida fikradda ah in "aragti xarguhu caddeyso in biyaha socda ay sii daayaan koronto marka quarks-ku la safmaan xiddigaha". Aaminaad aan sheeganayn inay tahay cilmiyeed, sida "Santa Claus wuxuu leeyahay deerayaal sixir ah oo duuli kara", ma aha cilmi-beenad.

Saynis shaki laga qabo

Maqaallada ku saabsan mala-awaallo leh taageerayaal badan balse dhaliilayaashu ku tilmaamaan cilmi-beenad waxay xusi karaan aragtida dhaliilayaashaas; si kastaba ha ahaatee, mala-awaalladaas waa inaan si aan mugdi lahayn loogu tilmaamin cilmi-beenad haddii weli uu jiro dood aqooneed oo macquul ah.

Qaabab kale oo aragtiyeed

Qaababka kale ee aragtiyeed ee ka dhex jira bulshada cilmiyeed ma aha cilmi-beenad, balse waa qayb ka mid ah geeddi-socodka sayniska. Waa inaan loo kala saarin cilmi-beenad, balse weli waa in lagu soo bandhigaa macnaha guud marka loo eego aragtida guud ahaan la aqoonsan yahay. Qaababkaas aragtiyeed waxay ku fashilmi karaan inay sharxaan dhinac ka mid ah xaqiiqada, laakiin haddii ay ku guulaystaan inay sidaas sameeyaan, badanaa si degdeg ah ayaa loo aqbalaa. Tusaale ahaan, kala-guurka qaaradaha si weyn ayaa loo dhaliilay sababtoo ah lama aqoon hab ay qaaraduhu u dhaqaaqaan, hababkii la soo jeediyayna waxay ahaayeen kuwo aan macquul ahayn. Markii habkaas lagu ogaaday tectonics-ka saxannada, wuxuu noqday aragti guud ahaan la aqoonsan yahay. Xaalado kale, qaab aragtiyeed oo kale ayaa laga yaabaa inuu waayo caddayn ku filan oo muujisa ansaxnimadiisa, laakiin marka caddayn noocaas ah la helo, aragtidu waxay noqon kartaa mid guud ahaan la aqoonsan yahay. Tusaalooyinka waxaa ka mid ah jiritaanka Troy, gumaysigii Norse ee Ameerika, iyo aragtida Bangiga Weyn.

Si loo go'aamiyo in wax ay yihiin cilmi-beenad ama ay yihiin qaab aragtiyeed oo kale, tixgeli arrintan: Qaababka kale ee aragtiyeed guud ahaan waxay wax ka beddelaan xuduudaha sayniska, ama waxay la tacaalaan caddayn xooggan oo wareer leh—taas oo ay adag tahay in la sharxo—iyagoo isku dayaya inay abuuraan qaab si ka wanaagsan u sharraxa xaqiiqada. Cilmi-beenadku guud ahaan wuxuu soo jeediyaa isbeddello lagu sameeyo xeerarka aasaasiga ah ee dabeecadda si loogu oggolaado dhacdo ay taageerayaashu doonayaan inay rumaystaan inay dhacdo, balse wuxuu ka maqan yahay caddaynta cilmiyeed ee xooggan ama adkaysiga cilmiyeed ee qiil u siin lahaa isbeddello waaweyn oo noocaas ah. Cilmi-beenadku badanaa wuxuu ku tiirsan yahay weerar lagu qaado aragtiyada iyo hab-raacyada sayniska ee guud ahaan la aqoonsan yahay, iyadoo la waayo dood dhaliil leh oo u gaar ah, sida ku badan taageerayaasha sayniska abuurista; wuxuu ku tiirsanaan karaa caddayn daciif ah sida caddayn sheekooyin ku salaysan ama caddayn tirakoob oo daciif ah, sida parapsychology; ama wuxuu qaadan karaa saldhig aragtiyeed oo shaki leh, sida sheegashooyinka xusuusta biyaha ee ay sameeyaan taageerayaasha homeopathy.

Helitaanka ilo

Ilo lagu kalsoonaan karo

See also: WP:SOURCE and WP:IRS

Ilo lagu kalsoonaan karo ayaa looga baahan yahay maqaal kasta oo Wikipedia ah. Waxaa loo baahan yahay si loo muujiyo in fikraddu leedahay mudnaan ku filan oo ay u qalanto maqaal gaar ah. Si aragti aan caadi ahayn looga hadlo maqaal ku saabsan fikrad guud ahaan la aqoonsan yahay, ilo madax-bannaan oo lagu kalsoonaan karo waa inay xiriirka labada arrimood uga hadlaan si dhab ah oo weyn.

Ilaha lagu kalsoonaan karo ee Wikipedia waxaa ka mid noqon kara joornaallo dib-u-eegis aqooneed lagu sameeyo; buugaag ay daabacaan madbacadaha jaamacaduhu; buugaagta waxbarashada heer jaamacadeed; majallado, joornaallo iyo buugaag ay daabacaan madbacado la ixtiraamo; iyo wargeysyada waaweyn. Daabacaadaha aqooneed iyo kuwa dib-u-eegista aqooneed lagu sameeyo ayaa badanaa ah ilaha ugu kalsoonida badan meelaha ay ka jiraan, laakiin maaddo ka timaadda ilo aan aqooneed ahayn oo lagu kalsoonaan karo ayaa sidoo kale lagu isticmaali karaa meelahan.

Mawduucyada Wikipedia waxay helaan fiiro u dhiganta heerka faahfaahinta ku jira ilaha maqaalka laga qorayo. Tusaale ahaan, haddii tixraacyada keliya ee mawduuc gaar ah ay ku jiraan ilo warar ah, markaa faahfaahin ka badan tan ku jirta ilaha wararkaas ma habboona, sababtoo ah siyaasadda Wikipedia waxay mamnuucaysaa cilmi-baaris asal ah. Siyaasadda cilmi-baaris asal ah la'aantu waxay si xooggan u dhiirrigelisaa ururinta iyo habaynta macluumaadka laga helo ilo labaad oo jira, waxayna oggolaanaysaa isticmaal taxaddar leh oo ilaha aasaasiga ah ah.

Ilo madax-bannaan

Ilaha ugu wanaagsan ee loo isticmaalo marka la sharraxayo aragtiyada aan caadiga ahayn, iyo marka la go'aaminayo mudnaantooda iyo heerka caannimadooda, waa ilo lagu kalsoonaan karo oo ka baxsan nidaamka ilaha aragtida aan caadiga ahayn lafteeda, maadaama ilahaas loo baahan yahay si loo go'aamiyo xiriirka aragti aan caadi ahayn la leedahay doodda aqooneed ee guud ahaan la aqoonsan yahay. Gaar ahaan, booska uu maqaal u qoondeeyo dhinacyada kala duwan ee aragti aan caadi ahayn waa inuu ugu horreyn ka dhashaa tixgelinta ilaha labaad ee guud ahaan la aqoonsan yahay. Qodobbada aan lagu soo hadal qaadin ilahaas guud ahaan la aqoonsan yahay waa inaan maqaalka meel laga siin. Ilaha aragtiyada aan caadiga ahayn waxaa loo isticmaali karaa in lagu taageero qoraal sharraxaya aragtiyadaas, haddii ilahaas lagu xusay oo macnaha saxda ah lagu siiyay ilo guud ahaan la aqoonsan yahay.

Isu-dheellitirka ilaha

Ku darista iyo ka saarista nuxurka la xiriira aragtiyada aan caadiga ahayn iyo dhaliisha aragtiyadaas waxaa lagu samayn karaa isu-dheellitirnaan guud oo ilaha ah. Haddii maqaal laga qorayo mawduuc si fiican loo yaqaan oo ay jiraan maqaallo badan oo dib-u-eegis aqooneed lagu sameeyay, waa inuusan ku darin aragtiyo aan caadi ahayn oo u muuqan kara kuwo khuseeya balse kaliya laga soo xigtay qoraallo aan caan ahayn oo aan lahayn dib-u-eegis aqooneed. Ogow in ay jiraan joornaallo aragtiyo aan caadi ahayn ah, kuwaas oo qaarkood sheegtaan inay leeyihiin dib-u-eegis aqooneed. Kaliya tiro yar oo ka mid ah ayaa dhab ahaan leh dib-u-eegis aqooneed oo macno leh oo ka baxsan taageerayaasha aragtiyada aan caadiga ahayn, waana in guud ahaan loo arkaa kuwo aan lagu kalsoonaan karin. Tusaalooyinka joornaallada aan lagu kalsoonaan karin waxaa ka mid ah, balse aan ku koobnayn: Creation Research Society Quarterly, Homeopathy, iyo Journal of Frontier Science, oo isticmaala faallooyinka blogga sidii dib-u-eegistooda aqooneed ee ay sheegtaan.

Maqaal ku saabsan mawduuc aan caadi ahayn, haddii aragti aan caadi ahayn oo mudan in laga hadlo inta badan lagu sharraxo hiwaayadlayaal iyo qoraallo ay qorayaashoodu iyagu daabaceen, dhaliisha la xaqiijin karo oo lagu kalsoonaan karo ee aragtidaas khasab ma aha in lagu daabaco joornaal dib-u-eegis aqooneed lagu sameeyo. Tusaale ahaan, maqaalka ku saabsan aragtiyada shirqoolka ee degitaanka Dayaxa waxaa ku jiri kara maaddo laga helay mareegaha lagu kalsoonaan karo, filimaan, barnaamijyo telefishan oo gaar ah iyo buugaag aan dib-u-eegis aqooneed lagu samayn. Marka la raaco isu-dheellitirnaanta ilaha, dhaliisha maaddadaas waxaa sidoo kale laga heli karaa mareegaha iyo buugaagta lagu kalsoonaan karo ee aan dib-u-eegis aqooneed lagu samayn. Dabcan, aragti kasta oo maqaal lagu sharraxayo waa in loo isticmaalaa ilo lagu kalsoonaan karo oo keliya; siyaasadaha Wikipedia ee xaqiijinta iyo taariikh-nololeedyada dadka nool lama hakiyo sababtoo ah mawduucu waa aragti aan caadi ahayn.

Isu-dheellitirnaanta ilaha waxay ka dhigan tahay in aragtiyo aan caadi ahayn qaarkood si lagu kalsoonaan karo oo la xaqiijin karo looga soo sheego ama loo dhaliilo goobo kale oo aan ahayn kuwa sida caadiga ah loo arko ilo lagu kalsoonaan karo ee mawduucyada sayniska ee Wikipedia. Tusaale ahaan, maqnaanshaha dhaliil cilmiyeed oo dib-u-eegis lagu sameeyay oo ku saabsan sayniska abuurista waa inaan loo adeegsan sabab looga takooro ama looga saaro dhaliisha cilmiyeed ee sayniska abuurista, maadaama sayniska abuurista laftiisu aanu ku daabacnayn joornaallada dib-u-eegista aqooneed. Sidoo kale, aragtida taageerayaasha waa inaan laga saarin maqaal ku saabsan sayniska abuurista kaliya sababta oo ah shaqadoodu ma lahayn dib-u-eegis aqooneed. Tixgelinno kale oo ku saabsan mudnaanta waa in sidoo kale la sameeyaa. Aragtiyada aan caadiga ahayn si sax ah ayaa looga saari karaa maqaallada ku saabsan mawduucyada guud ahaan la aqoonsan yahay ilaa heer ay ilo lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan mawduucyadaas ay dhif tahay ama aanay weligood ku darin.

Caannimada aragtiyada aan caadiga ahayn waa in lagu cabbiraa marka loo eego aragtida guud ee goobta oo dhan; in aragtidaas lagu koobo koox yar oo takhasusleyaal ah ama taageerayaasha aragtidaas oo keliya waxay si lama huraan ah u noqonaysaa eex iyo matalaad aan sax ahayn.

Nisbaynta

Maqaal pages: Wikipedia:Xaqiijin and Wikipedia:Ma jiro cilmi-baaris asal ah

Wikipedia waxaa loogu talagalay inay noqoto il saddexaad oo macluumaad ah, iyadoo soo koobaysa macluumaadka laga soo ururiyay ilo labaad, mararka qaarkoodna ilo aasaasi ah. Ilaha aasaasiga ah ee ku saabsan cilmi-baarista iyo baaritaannada waa in loo isticmaalaa oo keliya xaqiijinta qoraalka, waana inaan si gaar ah loogu tiirsanaan, sababtoo ah taasi waxay jebinaysaa siyaasadaha Wikipedia ee cilmi-baarista asal ah. Marka laga hadlayo aragtiyo aan caadi ahayn oo aan si weyn loo aqoon, ilaha labaad ee sharraxaya aragtiyada waa in si taxaddar leh loo hubiyaa kalsoonidooda.

Xigashooyin

Inkasta oo si sax ah loogu nisbeeyo aragti il ay buuxinayso shuruudaha ugu yar ee aragtida dhexdhexaadka ah ee Wikipedia, haddana waxaa jira mas'uuliyad tafatireed oo dheeraad ah oo ah in lagu daro oo keliya xigashooyinka iyo aragtiyada gacan ka geysanaya abuurista maqaal Wikipedia ah oo la xaqiijin karo oo dhexdhexaad ah. Xigashooyinka muranka dhaliya ama marin-habaabinta keeni kara waa in si habboon loogu daraa macnaha guud si looga fogaado taageero ama xaqiraad aan ula kac ahayn. Intaa waxaa dheer, xaqiiqda ah in xigasho ay sax tahay oo si la xaqiijin karo loogu nisbeeyay il gaar ah macnaheedu ma aha in xigashadu khasab tahay in maqaalka lagu daro. Wax-ku-biirinta ilaha laga soo xigtay waa inay si fudud uga caawisaa soo bandhigidda mawduuca si la xaqiijin karo oo dhexdhexaad ah.

Tusaale ahaan, maqaalka ku saabsan Bigfoot, xigasho si la xaqiijin karo loo nisbeeyay oo si sax ah loo ilaaliyay waxay yeelan kartaa qaabkan:

Ururka Cilmi-baarayaasha Bigfoot Field ayaa sheegay, "Saynisyahanno ka kala socda culuum kala duwan ayaa caddaymaha ugu qancinta badan ee sasquatch ku tijaabiyay hab cilmiyeed. Gunaanadkooda marka la isku daro waa mid taariikhi ah. Hadda waxaa jira caddayn cilmiyeed oo muujinaysa jiritaanka nooc xayawaan ah oo weyn oo ka tirsan xayawaannada aadamaha u eg ee Waqooyiga Ameerika—nooc waafaqsan sharraxaadaha sasquatch-yada."

Ku darista xigashadan waxay u baahan tahay in si taxaddar leh loogu soo bandhigo inay tahay aragti gaar ah. In si fudud hadalkaas loogu daro hordhaca ama qayb ka hadlaysa qiimaynta cilmiyeed ee sheegashooyinka Bigfoot waxay noqon kartaa marin-habaabin, aan dhexdhexaad ahayn, oo aan lahayn xaqiijin ku filan. Xigashada waa in lagu daraa oo keliya haddii si la xaqiijin karo oo dhexdhexaad ah loogu soo bandhigi karo inay tahay aragtida Ururka Cilmi-baarayaasha Bigfoot Field, oo aan loo qaadan xaqiiqo. Is-afgaradka tafatirayaashu wuxuu xitaa noqon karaa inaan xigashada gabi ahaanba lagu darin.

Nisbaynta gudaha qoraalka

Isticmaalka taxaddarka leh ee ilaha ayaa muhiim u ah marka la qorayo dhaliisha aragtiyada aan caadiga ahayn. Maadaama aragtiyada aan caadiga ahayn ay noqon karaan mawduucyo aan si weyn loo aqoon oo ay dad yar oo aan taageersanayn ka qoraan, waxaa jiri kara tiro yar oo ilo ah oo si toos ah uga hor yimaada. Waa in laga taxaddaraa inaan akhristaha lagu marin habaabin iyadoo loo malaynayo in sheegashadu, maadaama ay dad yar oo keliya si firfircoon uga hor yimaadaan, sidaas darteed ay taageero leedahay. Dhaliisha si gaar ah u adag waa in loo nisbeeyaa cidda sheegtay—"Faylasuuf A. C. Grayling wuxuu intelligent design ku tilmaamaa 'dhibic yar oo jaahilnimo carruureed ah; calaamad muujinaysa yaraanta aadanaha'Template:' "—halka xaqiiqooyinka fudud—"dadka iyo chimpanzees-ku waxay ka soo farcameen awoowe guud"—ay ugu wanaagsan tahay in si fudud loogu sheego xaqiiqooyin halkii dib loogu qaabayn lahaa aragtiyo. Ka taxaddar inaadan si aan habboonayn u adeegsan nisbaynta gudaha qoraalka si aad u muujiso in ilaha la magacaabay oo keliya ay ku raacsan yihiin. Isticmaalka erayo taxaddar leh iyo qaadashada hab qoraal oo aan dhinacna u janjeerin waxay hubinayaan in akhristaha aan fikrado loogu soo bandhigin xaqiiqooyin, ama xaqiiqooyin loogu soo bandhigin fikrado.

Daboolista Wikipedia

Mudnaanta

Hab waxa la sameeyo marka mawduuc uusan u qalmin maqaal gaar ah, eeg WP:FAILN.

Mudnaanta aragti aan caadi ahayn waa in lagu qiimeeyaa hadallada ka imanaya ilo la xaqiijin karo oo lagu kalsoonaan karo, ee ma aha sheegashooyinka taageerayaasheeda. Intaa waxaa dheer, mawduucu waa inuu buuxiyaa tilmaamaha guud ee mudnaanta: mawduucu waa inuu si weyn uga dhex muuqdaa ilo lagu kalsoonaan karo oo ka madax-bannaan mawduuca. Waa in si habboon loo tixgeliyaa xaqiiqda ah in ilaha wararka ee sumcadda leh ay badanaa si kaftan ah uga hadlaan mawduucyo aan si adag u mudnayn, sida Maalinta Beenta Abriil, "Wararka yaabka leh", ama maalmaha wararku yar yihiin. Xitaa warbaahinta sumcadda leh ayaa mararka qaarkood daabacda warbixinno si fudud u rumaysan aragtiyada aan caadiga ahayn iyo taageerayaashooda, waxaana weli jira ilo badan oo aan gabi ahaanba lagu kalsoonaan karin oo isu ekaysiinaya ilo sharci ah.

Tusaalooyin

Kuwa si ku filan ugu mudan maqaallo gaar ah:

• Sayniska abuurista iyo Intelligent design—Aqlabiyadda aadka u badan ee saynisyahannadu waxay u arkaan cilmi-beenad, waxayna sheegaan inaan lagu barin waxbarashada hoose ee dadweynaha. Si kastaba ha ahaatee, jiritaanka aragtidan xooggan iyo doodda firfircoon ee ku saabsanayd kooxo ay ka mid yihiin saynisyahanno, joornaallo cilmiyeed, hay'ado waxbarasho, hay'ado siyaasadeed iyo maxkamado ayaa fikradda lafteeda siinaya mudnaan ka badan tan ku filan si loogu sameeyo maqaallo Wikipedia ah.
• Diidmada Holocaust—Sheegashooyinka dadka diida Holocaust—sida in Adolf Hitler uusan lahayn ujeeddo xasuuq ah oo ka dhan ah Yuhuuddii Yurub, in qolalka gaaska aan loo adeegsan dil wadareed xeryo sida Auschwitz, iyo in tirada Yuhuuddii Naasiyiintu dileen ay aad uga yarayd lix milyan—waxaa been ah u arka aqlabiyadda aadka u badan ee taariikhyahannada xirfadlayaasha ah, inkastoo dadka diida Holocaust ay mararka qaarkood helaan dareen dadweyne sidaas darteedna ay yeeshaan mudnaan.
• Aragtiyada shirqoolka ee degitaanka Dayaxa—Aragtiyada shirqoolka ee doonaya inay muujiyaan in degitaannadii Dayaxu ay ahaayeen been-abuur, inkastoo laga yaabo inaanay dad badan run u arkin, waxay abuureen dood ku filan oo ka dhex dhacday buugaag, barnaamijyo telefishan, hadallo NASA ku beeninayo iyo waxyaabo kale, sidaas darteed waxay mudan yihiin maqaal Wikipedia ah.

Aan si ku filan ugu mudnayn maqaallo gaar ah:

• Aragtiyada baxsashada John Wilkes Booth—Maqaalka John Wilkes Booth wuxuu ka kooban yahay sharraxaad ku saabsan aragtiyo shirqool oo sheegaya in Booth uu ka baxsaday dadkii raadinayay oo uu baxsaday. Si kastaba ha ahaatee, kuma filna mudnaanta maqaal gaar ah.

Mudnaanta marka loo eego aqbalidda

Kaliya sababta oo ah fikrad aanay khubarada badankoodu aqbalin macnaheedu ma aha in laga saaro Wikipedia. Heerka lagu go'aaminayo in mawduuc Wikipedia loogu daro maqaal ahaan waxaa guud ahaan daboola tilmaamaha mudnaanta Wikipedia. Xiriirka adag ee u dhexeeya heerka aqbalidda fikrad iyo mudnaanteeda ayaa hoos lagu sharxay.

Soo sheegidda heerarka aqbalidda

Maqaallada si faahfaahsan uga hadlaya fikrado muran leh, la isku haysto ama la diiday waa inay diiwaangeliyaan, iyagoo adeegsanaya ilo lagu kalsoonaan karo, heerka hadda ay fikradahaasi ka aqbalsan yihiin bulshada aqooneed ee ay khusayso. Haddii nisbayn habboon aan laga heli karin ilo lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan xaaladda fikrad, waa in loo qaataa in fikraddu aysan helin tixgelin ama aqbalid; fikradaha waa inaan loo soo bandhigin kuwo la aqbalay haddii sheegashooyinka noocaas ah aan lagu caddeyn karin ilo lagu kalsoonaan karo. Si kastaba ha ahaatee, tixgelin ama aqbalid la'aantu khasab ma aha inay ka dhigan tahay diidmo; fikradaha waa inaan loo soo bandhigin kuwo la diiday ama aan loo saarin calaamado taban sida cilmi-beenad haddii sheegashooyinka noocaas ah aan lagu caddeyn karin ilo lagu kalsoonaan karo.

Xitaa sheegashooyinka si cad loo muujin karo inay khaldan yihiin iyo aragtiyada aan caadiga ahayn sida Face on Mars waxay mudan karaan in lagu daro encyclopedia ahaan fikrado caan ka ah bulshada dhexdeeda.

Fikradaha la diiday, si weyn loogu arko wax aan macquul ahayn ama cilmi-beenad, kuwa leh muhiimad taariikheed oo keliya, ama kuwa inta badan ka tirsan khayaaliga sayniska, waa in sidaas loo diiwaangeliyaa iyadoo la adeegsanayo ilo lagu kalsoonaan karo.

Fikradaha leh mudnaan xuduud ah ama aad u yar waa lagu xusi karaa Wikipedia, laakiin waa inaan la siin miisaan aan habboonayn. Wikipedia ma aha madal lagu soo bandhigo fikrado cusub, lagu saxo eex nidaamsan oo ka jirta hay'adaha sida akadeemiyadda, ama lagu horumariyo fikrado aan meel kale ka helin fiiro ku filan. Wikipedia ma aha meel lagu "saxo khaladaad waaweyn". Aragtiyada aan caadiga ahayn waa laga saari karaa maqaallada ku saabsan mawduucyada sayniska marka bulshada cilmiyeed ay iska indho-tirtay fikradahaas. Si kastaba ha ahaatee, fikradaha waa inaan laga saarin encyclopedia-ga kaliya sababtoo ah si weyn ayaa loogu arkaa inay khaldan yihiin. Sidoo kale, ujeeddada Wikipedia ma aha inay bixiso qoraal si asal ahaan loo isku daray oo "beeninaya" fikrado mudan in laga hadlo oo bulshada cilmiyeed ay u arki karto wax aan macquul ahayn ama aan mudnayn. Dhaliisha aragtiyada aan caadiga ahayn waa in lagu soo sheegaa iyadoo loo eegayo muuqaalka, mudnaanta iyo kalsoonida ilaha dhaliilaya.

Wikipedia sidoo kale ma aha kubbad sixir ah: Inkastoo qaabab cilmiyeed hadda la aqbalay mustaqbalka la diidi karo, iyo mala-awaallo markii hore muran ama khalad loo arkayay mararka qaarkood ay bulshada cilmiyeed aqbasho, sida tectonics-ka saxannada, Wikipedia ma aha meel lagu saadaaliyo arrimahaas. Haddii xaaladda fikrad gaar ah isbeddesho, Wikipedia way isbeddeshaa si ay uga tarjumto isbeddelkaas. Wikipedia waxay ugu horreyn diiradda saartaa xaaladda aqoonta maanta, iyadoo diiwaangelisa wixii hore marka ay habboon tahay oo sidaas loo tilmaamayo, kana fogaata mala-awaalka mustaqbalka.

Ilaha dib-u-eegista aqooneed waxay caawiyaan dejinta heerka aqbalidda

Hal cabbir oo muhiim ah oo lagu go'aamiyo mudnaanta iyo heerka aqbalidda fikradaha aan caadiga ahayn ee la xiriira sayniska, taariikhda ama hawlaha kale ee aqooneed waa jiritaanka ama maqnaanshaha cilmi-baaris mawduuca ku saabsan oo dib-u-eegis aqooneed lagu sameeyay. Inkastoo maqnaanshaha ilo dib-u-eegis aqooneed lagu sameeyay uusan si toos ah uga dhignayn in mawduuca laga saaro Wikipedia, waa inay jiraan ilo lagu kalsoonaan karo oo ku filan si mawduuca si faahfaahsan loogu daboolo iyada oo aan la samayn cilmi-baaris asal ah. Waa in laga taxaddaraa joornaallada inta badan u jira inay horumariyaan aragti gaar ah. Joornaallada aan bulshada aqooneed ee ballaaran dib-u-eegis ku samayn waa inaan loo arkin kuwo lagu kalsoonaan karo, marka laga reebo in lagu muujiyo aragtida kooxaha ay joornaalladaasi matalaan.

Dib-u-eegista aqooneed waa sifo muhiim ah oo lagu garto ilaha lagu kalsoonaan karo ee ka hadla fikradaha sayniska, taariikhda ama aqooneed ee kale, laakiin la mid ma aha aqbalidda bulshada cilmiyeed. Waa muhiim in mala-awaallada asal ahaan cusub ee maray dib-u-eegis aqooneed aan Wikipedia loogu soo bandhigin inay matalayaan is-afgarad cilmiyeed ama xaqiiqo. Maqaallada ku saabsan aragtiyada aan caadiga ahayn ee ku salaysan hal il oo aasaasi ah oo keliya, xitaa haddii dib-u-eegis aqooneed lagu sameeyay, waxaa laga yaabaa in Wikipedia laga saaro sababo la xiriira mudnaan la'aan. Sidoo kale, sheegashooyinka aan caadiga ahayn ee Wikipedia waxay u baahan yihiin ilo lagu kalsoonaan karo oo tayo sare leh.

Qiimaynta iyo sharraxaadda sheegashooyinka

Mawduucyo badan oo encyclopedia ah waxaa laga qiimayn karaa aragtiyo kala duwan, qaar ka mid ah aragtiyadaasna waxay samayn karaan sheegashooyin aan cilmi-baaristu xaqiijin, asal ahaan aan la tijaabin karin, ama ah cilmi-beenad. Guud ahaan, Wikipedia waa inay had iyo jeer mudnaanta siisaa khadadka cilmi-baarista ee la aasaasay ee laga helo ilo lagu kalsoonaan karo, ayna soo bandhigto sharraxaad dhexdhexaad ah oo ku saabsan sheegashooyinka kale iyadoo la tixgelinayo muhiimaddooda taariikheed, cilmiyeed iyo dhaqan. Sheegashooyinka aan muran lahayn oo aan laga doodin gudaha ilaha lagu kalsoonaan karo waa in loo soo bandhigaa hadallo fudud oo xaqiiqo ah—tusaale ahaan, "Electron-ku wuxuu leeyahay cuf ku dhow 1/1836 cufka proton-ka."

Sheegashooyinka ka soo jeeda aragtiyada aan caadiga ahayn waa in si taxaddar leh loogu nisbeeyaa il ku habboon, laguna dhex daraa macnaha guud—tusaale ahaan, "Waxaa jira aragtiyo aqooneed oo aad u gaar ah sida kuwa Jacques Halbronn, oo si dheer oo aad u faahfaahsan u soo jeedinaya in Prophecies-ka Nostradamus ay yihiin been-abuur hore loo sameeyay oo ay dad dambe qoreen iyagoo dano siyaasadeed wata." Sheegashooyinka noocaas ah waxaa lagu dari karaa ama lagu xigi karaa weedho xaddidaya si loo ilaaliyo dhexdhexaadnimada—tusaale ahaan, "Inkastoo Halbronn laga yaabo inuu ka aqoon badan yahay qoraallada iyo kaydadka la xiriira marka loo eego ku dhowaad qof kasta oo nool, maadaama uu ka qayb qaatay soo saarista iyo baarista qaar badan oo ka mid ah, inta badan khubarada kale ee goobta ayaa diida aragtidan."—laakiin waa in la xaddido isticmaalka weedhaha noocaas ah si looga fogaado muuqaal qiimayn aad u adag ama aad u dhaliil badan. Tani waxay si gaar ah run uga tahay maqaallada si gaar ah loogu qoondeeyay fikradaha aan caadiga ahayn: Maqaalladaas waa inay marka hore si cad oo ujeeddo-la'aan ah u sharraxaan fikradda, dabadeed akhristaha u gudbiyaan fikradaha sida weyn loo aqbalay, kana fogaadaan isticmaalka xad-dhaafka ah ee qaabka beenin iyo jawaab-celin. Sidoo kale waxaa wanaagsan in laga fogaado in dhammaan khilaafaadka lagu qariyo qaybta dhaliisha ee dhammaadka, balse halkii laga shaqayn lahaa qoraal isku dhafan, si fudud loo akhriyi karo oo sax ah.

Aragtiyada mudan in laga hadlo ee asal ahaan aan cilmiyeed ahayn balse leh sheegashooyin ku saabsan dhacdooyin cilmiyeed waa inaan si gaar ah loogu qaadan aragti cilmiyeed oo keliya oo sidaas lagu maamulin. Tusaale ahaan, Buugga Bilowgii waa in marka hore loo daboolaa inuu yahay shaqo suugaaneed qadiimi ah, qayb ka mid ah Baybalka Cibraaniga ama Masiixiga, ama muhiimaddiisa diineed, halkii loogu dabooli lahaa aragti ku saabsan koonka. Aragtiyada taageera sheegashooyin diineed oo aan cilmiyeed ahayn ama cilmi-beenad ah oo loogu talagalay inay si toos ah uga hor yimaadaan daahfurka cilmiyeed waa in lagu qiimeeyaa dhinac cilmiyeed iyo dhinac fiqi ahaaneed labadaba, iyadoo la tixgelinayo sida ilaha ugu lagu kalsoonaan karo u arkaan mawduucyada. Tusaale ahaan, abuurista iyo sayniska abuurista waa in ugu horreyn lagu sharraxaa dhaqdhaqaaqyo diimeed iyo siyaasadeed, waana in si toos ah looga hadlo xaqiiqda ah in sheegashooyinka aragtiyadaas ay khilaafsan yihiin culimada fiqiga iyo saynisyahannada guud ahaan la aqoonsan yahay. Aragtiyada aan caadiga ahayn ee ka hor imanaya cilmi-baaris si lagu kalsoonaan karo loo soo xigtay—taariikhaha diidmada xaqiiqooyinka, tusaale ahaan—waa in si cad loogu sharraxaa maqaalladooda gaarka ah, laakiin waa inaan lagu siin miisaan aan habboonayn doodaha guud ee mawduuca.

Horumarinta aan habboonayn ee aragtiyada aan caadiga ahayn

Taageerayaasha aragtiyada aan caadiga ahayn waxay isku dayaan inay Wikipedia u isticmaalaan madal ay ku horumariyaan aragtiyahooda. Siyaasaduhu way ka hortagaan arrintan: haddii hadallada keliya ee ku saabsan aragti aan caadi ahayn ay ka yimaadaan hal-abuurayaashii ama dhiirrigeliyayaashii aragtidaas, markaa xeerarka "Waxa Wikipedia aanu ahayn" ayaa dhaqan galaya. Wikipedia ma aha daabacaha fikrad asal ah mana aha meel qofku isku xayeysiiyo ama ku xayaysiiyo. Isku-dayada hal-abuurayaasha iyo taageerayaasha ah inay si macmal ah u kordhiyaan sumcadda loo malaynayo ee aragtiyahooda aan caadiga ahayn waa mamnuuc. Dadaallada hal-abuurayaasha aragtiyada aan caadiga ahayn ay ku horumarinayaan aragtiyahooda, sida inay qoraallo ay iyagu daabaceen u soo bandhigaan tixraacyo ahaan, lama aqbali karo: Wikipedia ma aha meel xayeysiis. Sababtaas awgeed, tilmaamaha mudnaanta mawduucyada aan caadiga ahayn ayaa ka adag tilmaamaha guud ee mudnaanta: mudnaanta aragti aan caadi ahayn waa in lagu qiimeeyaa hadallada ka imanaya ilo la xaqiijin karo oo lagu kalsoonaan karo, ee ma aha sheegashooyinka taageerayaasheeda.

Siyaasadda aragtida dhexdhexaadka ah waxay u baahan tahay in dhammaan mowqifyada aqlabiyadda iyo kuwa muhiimka ah ee laga tirada badan yahay lagu daro maqaal. Si kastaba ha ahaatee, waxay sidoo kale u baahan tahay inaan la siin miisaan aan habboonayn. Mala-awaal aan bulshada cilmiyeed si dhab ah u eegin ama la diiday waxaa lagu dari karaa maqaal ku saabsan mawduuc cilmiyeed oo keliya haddii ilo kale oo tayo sare leh oo lagu kalsoonaan karo ay uga hadlaan inuu yahay aragti kale. Fikradaha ay taageerto tiro aad u yar ayaa lagu sharraxi karaa maqaallo loogu talagalay fikradahaas haddii ay leeyihiin mudnaan.

Xusitaanka maqaallo kale

Aragtiyada aan caadiga ahayn, wax-soo-saarkooda, ama dadka horumariya waxaa lagu xusi karaa qoraalka maqaallo kale oo keliya haddii ilo madax-bannaan oo lagu kalsoonaan karo ay mawduucyada si dhab ah oo muuqata isugu xiraan. Si kastaba ha ahaatee, buuxinta heerkan waxay kaliya muujinaysaa in fikradda lagu hadli karo maqaallo kale, mana muujinayso inay qasab tahay in maqaal gaar ah lagu xuso. Haddii xusitaanka aragti aan caadi ahayn ee maqaal kale uu siinayo miisaan aan habboonayn, doodda aragtidaas waa la xaddidi karaa ama gebi ahaanba waa laga tegi karaa. Haddii aysan jirin ilo madax-bannaan oo lagu kalsoonaan karo oo isku xiraya aragti gaar ah oo aan caadi ahayn iyo mawduuc guud ahaan la aqoonsan yahay, xitaa waa inaan lagu xirin qaybta eeg sidoo kale, si looga fogaado in maqaalka loo isticmaalo meel lagu xiro wax kasta.

Aragtiyada aan caadiga ahayn waa in looga hadlaa macnaha guud; fikradaha aan muranka lahayn waxaa laga yaabaa in loo baahdo in lagu xuso xiriirkooda ay la leeyihiin aragtiyada aan caadiga ahayn. Doodda fikradaha guud ahaan la aqoonsan yahay waa in laga soo xigtaa ilo guud oo lagu kalsoonaan karo. Xiriirrada maqaallada aan ahayn kuwa aan caadiga ahayn ee ku jira maqaallada aragtiyada aan caadiga ahayn waxay sidoo kale ka caawin karaan akhristaha fahamka waxayna meesha ka saari karaan khatarta abuurista beer xiran. Taa beddelkeeda, maqaallo badan oo mawduucyada guud ahaan la aqoonsan yahay ah kuma xiraan maqaallada ku saabsan aragtiyada aan caadiga ahayn. Tani waa mabda'a xiriirinta hal-jihada ee aragtiyada aan caadiga ahayn.

Tusaalooyin

Falag—Waxaa jira ilo badan oo lagu kalsoonaan karo oo sharraxaya sida xiddigisku uusan u ahayn falag, sidaas darteed maqaal wanaagsan oo ku saabsan kii hore wuxuu xusi karaa kan dambe.

Autodynamics—Ma jiraan ilo lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan relativity-ga gaarka ah oo sidoo kale xusa autodynamics, sidaas darteed maqaal wanaagsan oo ku saabsan relativity-ga gaarka ah waa inuusan xusin autodynamics.

Si kastaba ha ahaatee, ogow in mawduucyada sayniska ee guud ahaan la aqoonsan yahay lagu falanqeeyo laguna xiro labada maqaal ee kor ku xusan ee ku saabsan mawduucyada aan caadiga ahayn; maqaalka Falaggu wuxuu ka hadlayaa falaga, halka Autodynamics uu ka hadlayo relativity-ga gaarka ah.

La dhaqanka dadka nool

Waa in si dhow looga taxaddaraa sida loola dhaqmo dadka qaba aragtiyo aan caadi ahayn, maadaama ay guud ahaan yihiin kuwa diiradda u ah muranka. Dhammaan maqaallada ku saabsan dadkan waa inay sidoo kale waafaqaan siyaasadda Wikipedia ee taariikh-nololeedyada dadka nool. Aragtiyada aan caadiga ahayn ee dadka si fiican loogu yaqaan guulo ama dhacdooyin kale waa inaan la siin muuqaal aan habboonayn, gaar ahaan marka aragtiyadaasi yihiin wax aan muhiim u ahayn caannimadooda. Si kastaba ha ahaatee, siyaasadda taariikh-nololeedyada dadka nool ma aha cudurdaar lagu tirtirayo dhammaan dhaliisha taariikh-nololeed ama lagu qarinayo dabeecadda u doodista qofka ee aragti aan caadi ahayn ee ka baxsan goobtiisa khibradeed.

Dadka qaarkood waxay leeyihiin mudnaan ku filan oo ay maqaallo Wikipedia ah ku yeeshaan iyagoo keliya ku salaynaya u doodistooda aaminsanaanta aan caadiga ahayn. Mudnaanta waxaa lagu go'aamin karaa iyadoo la tixgelinayo in ay jiraan ilo lagu kalsoonaan karo oo madax-bannaan oo ku filan oo qofka uga hadla si dhab ah oo ballaaran, iyadoo sidoo kale laga taxaddarayo khaladaadka ka dhalan kara marka la go'aaminayo mudnaanta aragtiyada aan caadiga ahayn laftooda. Waa in taxaddar la sameeyaa marka la qiimaynayo in ilo ku filan ay jiraan si loo qoro taariikh-nololeed dhexdhexaad ah oo aan mawduuca si aan habboonayn u horumarin ama u xaqirin.

Qoraallo

Template:Wikipedia policies and guidelines Category:Wikipedia aragtida dhexdhexaadka ah Category:Wikipedia aragtiyada aan caadiga ahayn