Xaaji Axmed Fiqi

Ka Wikipedia
Jump to navigation Jump to search


== Taariikhdii gumeysigii Biritishka iyo Xaaji axmedfiqi

Xaaji AxmedFiqi Wuxuu ku dhashay Gobolka Hiiraan Sanadkii 1856 Waxuuna Somalia ka tagay isagoo Quraan xaafid ah da'diisuna tahay 17 sano si uu usoo guto Xajka sanadii 1874. Markuu Xajku dhamaaday wuxuu raacay xujay u socota Arlu Shaam iyo Dimishiq. Wuxuu Makah kusoo noqday isagoo 3aalim ah sanadkii 1893 wuxuuna kusoo takhasusay 'Fiqiga' waana sababta loogu bixiyay 'Axmad AlFaqih' oo Somalia looga yaqaan 'Axmad Fiqi'ama Xaaji Axmad Faqay. Wuxuu Fiqigu kusoo celin jiray casharka uu Xaramka ka bixiyo Shekh Maxamed Saalax [Suudaani] muddo laba sanadood ah. Wuxuuna kasoo jeedaa Beesha (Abgaa/Mudullood).


AXMADFIQI wuxuu kasoo degay Berbera sanadkii 1895kii halkaas oo ay reer Berbera ka codsadeen inuu caruurta wax baro oo uuna usii gudbin Koofurta wuuna ka aqbalay. Halkaas waxaa ugu yimid oo xerta ka mid noqday Maxamad Cabdulle Xassan sanadkii 1897. AXMADFIQI wuxuu barbara ka guursaday gabar kasoo reer Barbara oo ah duriyada beesha isaaq waxayna u dhashay Xabiibo. Fiqigu wuxuu aaday xajkii 1897 isagoo horay usii watay wafdi uu ka mid ahaa Ina Cabdulle Xassan waxaana Maka kusoo dhaweeyay Shikh Maxmad Saalx. Xajku markuu dhamaaday wuxuu ka codsaday Shiikha inuu afka carabiga baro ardaygiisa Maxamad wuuna ka aqbalay.Sanadku markuu ahaa 1899kii ayaa Berbera waxaa kusoo laabtay Maxamad Cabdulle Xassan oo afka carabiga aad usoo bartay waxaana meesha kusoo dhaweeyay AXMADFIQI iyo ardaydiisa, kadib waxeey ku heshiiyeen in galbeedka iyo barigaba aadaan oo dadka diinta gaarsiiyaan,aakhirkii waxeey abaabuleeyn mawlacyo badan oo loo diin doonto,waxeey isku afgarteeyn in eey ardayda askareeyaan oo ay Jihaad iclaamiyaan.


Waxay dad badani maqleen ama ka dharagsan yihiin halgankii Daraawiisheed ee uu Sayid Maxamed Abdullah hassan uu hogaaminaayay . Sayidka oo qabiil ahaan ka soo jeeday qabiilka Ogaadeen Khaasatan bahgari , Dadku uu majaraha u hayay ama waqtigaa uu madax u ahaa ee daraawishta ahaana ay u badnaayeen qabiilka Dhulbahante . Hadaba sida ay dadka badankii u haystaan daraawiishi dhulbahante iyo sayidkuun kuma koobnayne waxaa jiray rag miisan culus kulahaa oo arrinka iyo talada daraawiishta looga dambayn jiray oo aan Dhulbahante iyo ogaadeen midna aan ahayn ama hadaan si kale u dhigo aan daaroodba ahayn.. Ragaa waxaa ka mid ah ragii ugu caan sanaa Ina shixiri oo ahaa Isaaq habar jeclo aadan madoobe iyo Xaji Axmedfiqi Farax oo ahaa abgal hawiye, oo ahaa sida ay taariikhdu sheegto ninka Khusuusida daraawishta heestay ama maxakamada dowladi darwish .Khusuusidu waxeey ahaayeen 7 nin oo ay talada daraawiishtu ka go'do ama sayid uu ka amar qaadan jiray maadama laga cilimi badnaa marka ay taladu ku ciirto. 7 daa nin waxaa madax u ahaa ama kor ka haysan jiray, Xaaji "AXMADFIQI" Faarax Muxumud Cali Cabdi Weheliye Irbow Maxamad Xasan Yacquub Hooyadiisana waxay kasoo jeeddaa Gugundhabe qabiilka Jajeelle/Cabdi IIdsuge.

AXMEDFIQI waxa uu aahaa nin carabiga iyo soomaaliga aad u yaqaana xataa gabayo lahaa oo ahaa nin gabyi jiray in kasta oo aan gabayadiisii wax sidaa u badan laga hayn , Waxaana u ahaa ninki talada ugu dambaysa ee 7da nin ee loo yiqiin "Khusuusida" ka soo baxda iska lahaa maamuus iyo maqaam sare ayaanu ku lahaa daraawiishta dhaxdeeda. Maxamad Cabdulle Xasan wuxuu guursaday AxmadFiqi sodohdiis, Barni Maxamad Sugulle oo ka dhalatay Dhulbahante/Baharasame sidaas ayay ku noqdeen qaraabo maaddaama Xaji AxmadFiqi xaaskiisa Xaddiyo Aadan Oogle ay hooyo u ahayd-waa gabar iyo hooyadeed.


Hadaba aduun samo iyo wanaag kuma waaree waxaa dhacday in ay khusuusidii markay dhan walba ka eegeen Sayidka waxa uu samaynaayo ay u bogi waayeen, koleey rag talo iyo tashi kama dhamaadee ay tashadeen kuna tashadeen in Sayidka laga takhaluso laguna cinqilaabo geed la'odhan jiray "CANJEEL " sanadkii 1907. Maalin ayaa la ballamay sayidkana been loo sheegay oo la yidhi shir ayaan ku yeelanaynaa geedkaa .. waxaa mu'aamaradaana madax ka ahaa rag raga dagaanaka u badan idana uga haystay Xaaji axmed fiqi oo arrinka ku raacsanaa.

Markii maalintii sayidka la dililahaa geedkii la iskugu yimid waxaa arrintii fashiliyay nin qorshaha wax ka ogaa oo ahaa Jamac Siyaad ayaa jaajuusay laakiin sayidka aad u jeclaa ninkaas ayaa sayidka hoos ugu sheegay markii dilkiisii wax yari ka hadhay, halkaa dagaal ayaa ka dhacay dad badan ayaa ku dhintay laakiin ilaahay wuu nabad galiyay Xaaji axmed fiqi waxaa uu ka mid ahaa ragii baxsaday ee aanay seeftii sayidka iyo kooxdiisii heerin . markii Ina shixiri baxsaday iyo xaaji axmadfiqi  waakii gabayga ku lahaa ( arki maysid ina shixiriyoow inamadaadiiyee ) .Markaa waxaa la sheegay inu uu Axmeed fiqi usoo baxsaday xagaa Hobyo  xiligaas oo madax kaahaa suldan cali yusuf, suldan cali yusuf ayaa soo dhaweeyay, halkaasna ku guursday gabdho reer mudug ah, mudo kadib ayuu xaji axmedfiqi isku abaabulay ciidamo oo iskujir ah oo wada reer mudug aha isku reer hobyo iyo gaalkacyo aha, axmedfiqi iyo ciidamadiisa dagaal ayee ku qaadeeyn sayidka iyo darwiisgtiisa, dagalki waxaa ku guuleystay xaaji axmedfiqi iyo ciidamadiisa isagoo soo kaxeeystay xaasaskiisa iyo ilmihiisa kadibna hobyo kusoo laabteeyn, xaaji axmedfiqi wuxuu ku geeriyooday hiiraan mustaxiil.maantana reer xaji axmedfiqi waxeey isku badaleeyn jilib balaadhan (MAASHA ALLAH)  waxeey dagaan, baabili ethiopiya, Barbara, mudug, xamar, hiiraan baldweyne,Oroba iyo Ameerika

, gabyo badan ayaa kuso arooray axmedfiqi, qaar kamid ah bal hoos ka eeg, mid kamid ah gabaygi laga tiriyay ama kubaxay watan hoose eeg


Sareedad aduun cismaanoow subaxba waa cayne Surin aanad filinbaa wax kale kugu saloogtaane Saqiir iyo kabiir dadkii saar xunbaa helaye Ana way i sidataa ilayn sulufka waa beene saka adhi waxaan siiya oon sulub u loogaabe Axmed fiqi sawaab kagama helin sadaqadaydiiye Markaan sabi ahaa iyo hadoon sayma oday yeeshan Saaxiibkii aan yeeshaaba waa saancad iyo hooge, kol hadaanu sabankeer naflihii saafi noqonaynin Alahayoow adaa saatiree suubi taladayda.

Heading text[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]