Beesha reer maxamed Maxad case
   
| ||||||||||||||||||||||||
| Meelaha ay ku badan yihiin | ||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||
| Luqada | ||||||||||||||||||||||||
| Diinta | ||||||||||||||||||||||||
| Dadka ay dhalyo wadagaan | ||||||||||||||||||||||||
|
Maxad case, Bahabar Aadan , Habarcafaan , Makaahiil ,Jibriil Yoonis and other Gadabuursi groups |
Reer Moh'd (Soomaali: Reer Maxamed, Af-Carabi: رير محمد, Af-Faransiis:La famille de Mohammed) waa jilib ka tirsan beelaha Samaroon (Gadabuursi), gaar ahaan faraca Maxamed Muuse Maxamed ee Siciid Daa'uud. Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka Salal[1], Awdal, Hargeysa ee Somaliland iyo Jamhuuriyadda Djibouti, sidoo kale waxay ku nool yihiin qaybo ka mid ah Soomaaliya iyo qurbaha.
.png)
Qaybinta iyo Deegaannada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Beesha Reer Maxamed waxay ka mid tahay beelaha hoostaga Habar Muuse, waxaana ay ka tirsan tahay faraca Maxamedcase Makadoor Siciid Daa'uud ee Gadabuursi. Beeshu waxay ka kooban tahay toddoba jilib.Waan qabiilka ugu badan Beelaha maxamed case,Reer Maxamed waa dadka ilbax ahaan ugu horeeya dadka Soomaalida taasi waxa kuu cadaynaysa: Marka la jooga qurbaha ama dalka dibadiisa in xifiisyada iyo meelaha shaqooyinka muhiimka ahi ka socdaan dadka kaliya ee aad ku arkaysaa ay yihiin dad ka soo jeeda Beesha Reer Maxamed, markaas taasi waxa ay ku tusinaysaa inay yihiin dad leh xadaarad iyo ilbaxnimo soo jireen ah.
- Reer maxamed waa dad lagu yaqaano geesinimo iyo raganimo sido kale waa dad xadaariyiina.
- Beesha Reer Maxamed waa Beelaha hogaanka siyaasadeed maamul majaraha u haya dawladaha Soomaalida.Beesha Reer Maxamed ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Reer Maxamed waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case u matala kuraasta saami siyaasadeed ee Somaliland, Somalia iyo Djibouti.
Beesha Reer Maxamed waxay caan ku tahay nabada iyo horumarka. Tan iyo ilaa heshiisyadii lagu dhisay maamulka Soomaaliland ayay beeshu martigelin, taageero, dhexdhexaadin iyo tusaalayn ku wadan bulshada ku dhaqan deegaanadaasi. Waxaa intaas dheer oo beesha Reer Maxamed lagu yaqaanaa horumarinta iyo dhiirigelinta waxbarashada, caafimaadka, aqoonta iyo cilmiga.
Deegaannada ay beeshu degto waxaa ka mid ah:
- Dooxada Dibirawayn
- Degmada Baki
- Abdulqaadir
- Dooxada Biji
- Tooraboore
- Fardo-lagu-xidh
- Budlalay
- Qabri-bayax
- Balcad
- Janaale
- Bu'aale
- Aw-dheegle
- Lawyacaddo
- Heemaal
- Kismaayo
- Fiqi Aadan
- Sheekh Awaare
- Damasha
- Saylac
- Jaldessa
- Diri
- Xooray
- Carawayne
- Afcas
- Xamarta
- Hargeysa
- Cali Xaydh
- Bus
- Caasha-cado
- Bacado
- Jidhi
- Buurta Siimoodi
- Dur-Dur Cad
- Sitti
- Abaarso
- Kalabaydh
- Hadh-wanaag
- Arabsiyo
- Harar
- Gabiley
- Sanaag
- Sambabka Cas
- Jowhar
- Dilla
- Magaalada Borama (Gobolka Awdal)
- Qaybo ka mid ah Djibouti
- Iyo Qurbaha
Dhaqaalaha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Dhaqaalaha Beesha Reer Maxamed waa mid ku dhisan saddex tiir oo waaweyn: xoolo-dhaqasho, macdan, iyo beeraha. Beeshu waxay degtaa deegaano kala duwan, taas oo sahashay in ay yeeshaan dhaqaale ku tiirsan khayraadka dabiiciga ah iyo ganacsi isku xidhan.
Xoolo-dhaqasho
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Xoolo-dhaqashadu waa laf-dhabarta dhaqaalaha beesha. Geela, lo’da, iyo ariga ayaa bixiya caano, hilib, iyo dakhli ganacsi oo laga helo suuqyada maxalliga ah iyo kuwa gobolka.
Macdan
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Deegaannada qaarkood ee ay beeshu degto, gaar ahaan Buuraha Siimoodi, waxaa laga helaa dahab iyo macdano kale. Soo saarista macdantani waxay qayb ka qaadataa dakhliga iyo ganacsiga deegaanka iyo qoysaska qaarkood.
Beeraha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Beeruhu waa tiir kale oo muhiim ah. Beesha reer maxamed waxay si gaar ah ugu xeel dheer yihiin beerista xabxabka iyo dalagyo kale. Wax soo saarka qaar waxaa loo suuq geeyaa gudaha dalka, halka qaar kalena loo dhoofiyo dalalka dariska ah sida Ethiopia iyo Djibouti.
- Ganacsiga beesha kuma koobna wax-soo-saarka oo keliya, balse wuxuu isku xiraa miyiga, goobaha macdanta laga qodo, Goobaha wax-soo-saarka iyo suuqyada waaweyn, taas oo muujinaysa nidaam dhaqaale oo firfircoon.
Taariikhda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Beesha reer maxamed waxay ka mid ahayd bulshooyinkii taariikhda dheer ku lahaa magaalo xeebeedka Saylac ee gobolka Awdal. Magaalada Saylac waxay qarniyo badan ahayd xarun ganacsi, diin iyo ilbaxnimo oo muhiim u ahayd Geeska Afrika.
Guryaha qadiimiga ah ee dhagaxa ka samaysan ee ku yaal magaalada ayaa ka mid ah astaamaha taariikhiga ah ee magaalada, waxaana la sheegaa in dhismayaashaasi ay la xiriireen farsamooyin hore oo lagu farsamayn jiray sonkorta iyo ganacsiga badeecooyinka kale.
Saylac waxay ahayd magaalo muhiim ah oo ku jirtay dawladihii Islaamiga ahaa ee Geeska Afrika sida Saldanadii Ifat iyo Saldanadii Cadal. Labadan saldanadood waxay door weyn ka ciyaareen taariikhda gobolka, gaar ahaan xilligii dagaalladii u dhexeeyay dawladaha Islaamka iyo boqortooyadii Abyssinia.
Saldanadii Ifat waxay ahayd mid ka mid ah dawladihii Islaamiga ahaa ee hore uga jiray Geeska Afrika, waxayna maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah xeebaha iyo dhulka gudaha. Magaalada Saylac waxay ahayd mid ka mid ah dekedihii muhiimka ahaa ee dawladan.
Kadib burburkii Ifat, Saldanadii Cadal ayaa noqotay dawlad awood badan oo maamuli jirtay qaybo badan oo ka mid ah Geeska Afrika. Xilligii Imaam Axmed Gurey (Ahmad ibn Ibrahim al-Ghazi)oo aha Beesha Gadabuursi gaar ahan beelaha Maxad case lafta Cismaan Muuse Maxamed Case (Abrayn ), Cadal waxay noqotay quwad militari oo xooggan oo dagaallo waaweyn la gashay boqortooyadii Itoobiya.
.jpg)
Magaalada Harar ayaa sidoo kale xiriir dhow la lahayd Saylac iyo dawladihii Islaamiga ahaa ee gobolka. Harar waxay ahayd xarun diimeed iyo mid siyaasadeed oo muhiim ah qarniyo badan.
Kaalinta Beesha Gadabuursi ee Halganka Madax-bannaanida Jabuuti
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Beesha Gadabuursi (Samaroon) waxay door aasaasi ah ka qaadatay halgankii madax-bannaanida dalka Jabuuti. Iyadoo ka kooban saddexda garab ee waaweyn (Habar Cafaan, Makaahiil, iyo Mahad-Asse), beeshu waxay horseed ka ahayd dhaqdhaqaaqyadii ugu horreeyay ee siyaasadda iyo kuwii dambe ee hubaysnaa.
Geesiyaasha Beesha ee Halganka Horkacay
[wax ka badal | wax ka badal xogta]1. Hoggaanka Siyaasadda iyo Bilowgii Halganka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Djama Ali Moussa (Mahad-Asse= Bahabar celi): Wuxuu ahaa ninkii u horreeyay ee Soomaali ah ee loo doorto madaxa Golaha Dowladda (President of the Government Council) ee French Somaliland (1946–1957). Wuxuu ahaa aasaasihii nidaamka siyaasadeed ee Jabuuti.
- Sultan Mahamed Haji Dideh (Mahad-Asse=Bahabar celi): Ganacsade iyo oday dhaqameed dhisay kaabayaasha magaalada Jabuuti, dhisayna masaajidkii ugu horreeyay 1891,ahaana ninkii magaca French Somaliland (Côte Française des Somalis) u bixiyay dhulka Jabuuti, ninkaas waxa la sheegaa inuu ahaa halgamaagii weynaa ee jabuuti soo mara. Sidoo kale aha suldanki Saylac waqtigi British Somaliland horaantii qarnigii 20aad.
- Haji Jibril Jilane Farah(Mahad-Asse=Rer Maxamed): Halgamaa weyn oo lagu yaqaanay aragtidiisa dheer iyo dhabar-adayga uu kala hor yimid gumeysiga Faransiiska, ahaana siyaasigii ugu muhiim sanaa ee Faransiisku ku dileen Jabuuti.
2. Aqoonyahannada iyo Garabka Hubaysan (FLCS)
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Dr. Omar Osman Rabeh (Makaahiil/Reer Yoonis): Aqoonyahan iyo mufakir weyn. Xabsigii uu ku jiray 1968–1975 wuxuu ahaa calaamad u ah iska caabinta Faransiiska. Isaga dartiis ayaa loo fuliyay afduubkii safiirka Faransiiska.
- Mohamed Osman Huffaneh (Makaahiil): Mid ka mid ah saraakiishii ugu sarreeyay ee ururka FLCS, ahaana ninkii horseeday hawlgalladii milatari ee gumeysiga lagu wiiqay.
- Omar Sharidi Buuni (Habar Cafaan): Halgamaa caan ah oo ka mid ahaa dhallinyaradii ugu horreysay ee abaabusha kacdoonnada magaalooyinka, isagoo ka tirsanaa ururradii horyaalka u ahaa xornimada.
- Mohamed Omar(Makaahiil: Bahabar Cabdale)(Halgamaa):Waxa uu ka mid ahaa dhalinyarti u soo dhabar adaygay cadaadiska gumeysiga ee lala beegsanayay halgamayaasha Jabuuti
3. Haweenka Geesiyaasha ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dumarka Gadabuursi waxay ahaayeen kuwo si geesinnimo leh ugu dhex jiray mudaaharaadyada:
- Dahabo Farah (Mahad-Asse=rer Mahamed): Waxay ahayd hoggaamiye bulsho oo caan ku ahayd abaabulka haweenka iyo dhiirigelinta dadka u taagan xornimada.
- Xadiija (Khadra) Gadabuursi: Waxay ka dhex muuqatay safafka hore ee kacdoonkii dadweynaha, iyadoo ka badbaaday xarigyo iyo cadaadis badan.
Iyo qaar kaloo badan oo la qariyey Taariikhdooda iyo halganka ay ka qaateen halganka madax-banaanida jabuuti.
Kaalintii Ururka FLCS iyo Beesha Gadabuursi
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Beesha Gadabuursi waxay saldhig weyn u ahayd ururkii Front for the Liberation of the Somali Coast (FLCS). Inta badan dhalinyarada beesha waxay ka soo galeen halganka dhinaca xuduudka Somaliland (Saylac iyo Lughaya), iyagoo gumeysiga ka soo weerari jiray dhinaca koonfureed ee Jabuuti. Taariikh ahaana, beelaha Maxamed Case oo ka tirsan beelweynta Gadabuursi, kuwaas oo dega Saylac iyo deegaanka ku xeeran, waxay door muhiim ah ku lahaayeen dhacdooyin badan oo taariikhi ah oo ka dhacay Geeska Afrika. Qaar ka mid ah dadka beelahan ayaa sidoo kale ka qayb qaatay halgankii lagu xoreynayay Jabuuti xilligii gumaysiga Faransiiska, iyagoo ka mid ahaa kooxihii ugu badnaa ee ka soo horjeeday maamulka gumaysiga ee Faransiiska ee ka jiray dalkaas qarnigii 20aad.
Cadaadiskii Gumeysiga (Tarxiilkii)
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Taariikhdu waxay xustaa in sanadkii 1967, gumeysigii Faransiisku uu Jabuuti ka tarxiilay dad ka badan 25,000 oo qof qaarkana la diley kuwaas oo u badnaa beesha Gadabuursi, si uu u dhimo codadka doonayay madax-bannaanida iyo midnimada Soomaali-Weyn.
Heesaa Reer Saylac
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Qarnigii 19aad, sahamiyihii reer Austria ee Philipp Paulitschke ayaa xusay hees qadiimi ah oo ka timid magaalada Saylac. Sida uu sheegay, sanadkii 1886 sarkaal Ingiriis ah oo lagu magacaabi jiray J. S. King ayaa duubay hees loo yaqaan "To My Beloved" oo uu tiriyey nin ka tirsan Gadabuursi gaar ahaan beesha reer Maxamed kuna socotay gabadh ay isku beel ahaayeen. Heestaas ayaa noqotay mid aad looga yaqaan Saylac inkasta oo Soomaalida kale ay ku adkayd inay si buuxda u fahmaan.
Heesta "To My Beloved"
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Heesta qadiimiga ah ee laga duubay magaalada Saylac waxaa loo qoray sidan marka loo rogo far Soomaali:
"Inád dor santahâj wahân kagarân difta ku gutalah.
Jidkagi dalajsna sidî dagal madobája.
Bukur dora dûk lamâ hadto ê darafmadan ghaili.
Dukad jo tawâschi âd g'amahā dibugu la fijûtu?
Darhaga harábka o dakhal sides mughda.
Darafjid harako ádigo dalaka lainâjā
Dugagadaha wahan kagadigî dûbi l'agêda.
Dunjada turkugû nûdugûja dâr-taijadda búhada.
Jilal dirbigga Sâhil bâdūbī sarênkīja.
Dara'dînă wahio kugudi doha Hirwwâ.
Duhbán kagalên nimika dagâ dabâ nugâlīda.
Meschád kádaiji kamâ aid'in dûgsin l'abája.
Jntán maraddu d'a'is kagadimân dûbō gūguschâda"
Abu Bakr Pasha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Abu Bakr Pasha wuxuu ahaa guddoomiyihii Saylac sanadkii 1877, wuxuuna ka tirsanaa maamulka Cusmaaniyiinta ee gobolka. Waxaa la rumeysan yahay inuu ka soo jeeday qabiilka Gadabuursi gaar ahan beesha Maxad case( Reer Maxamed) ee deggan Saylac iyo hareeraheeda.
Sawirka Abu Bakr Pasha waxaa sameeyay safar-baarayaal ka socday Società Geografica Italiana intii u dhaxeysay 1877–1878, markii ay sahaminayeen dhulka Ethiopia iyo Geeska Afrika. Saylac xilligaa waxay ahayd deked ganacsi oo muhiim ah, isku xirta gudaha Ethiopia iyo xeebaha Badda Cas.
Buralleh (Buralli) Robleh
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Buralleh (Buralli) Robleh wuxuu ahaa sarkaal boolis (Sub-Inspector of Police) oo ka shaqayn jiray magaalada Zeila xilligii maamulka British Somaliland horraantii qarnigii 20aad. Wuxuu ka mid ahaa saraakiishii Soomaalida ee ka shaqayn jiray maamulka Ingiriiska ee xeebaha waqooyi ee Soomaalida.
Buugga Sun, Sand and Somals (1921), oo uu qoray Major H. Rayne, ayaa xusay Buralleh Robleh isaga oo ahaa sarkaal boolis oo muhiim ah oo ka hawlgeli jiray Zeila. Qoraagu wuxuu tilmaamay in Buralleh Robleh uu ka mid ahaa ragga deegaanka ee Ingiriisku ku tiirsanaa si ay u maamulaan amniga iyo nidaamka magaalada Saylac iyo deegaannada ku xeeran.
Sannadkii 1921 ayaa sawir laga qaaday Buralleh Robleh isaga oo la socda guddoomiyihii British Somaliland General Gordon xilli uu booqasho ku joogay magaalada Zeila. Sawirkaas oo markii dambe lagu daabacay qoraallo iyo kayd taariikheed ayaa muujinaya kaalintii saraakiisha Soomaalida ee ka qayb qaadan jiray maamulka gumaysiga ee deegaanka.
Xiriirka Beesha Reer Maxamed
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Beesha Reer Maxamed waxay qayb ka ahayd *hoggaanka bulshada iyo ganacsiga Saylac*, waxayna la xiriirtay beesha Habar Muuse (Abreyn). Taariikh ahaan, xubno ka tirsan beeshan ayaa ka qayb qaatay:
- Maamulka dekedaha Saylac
- Ganacsiga xoolaha iyo badeecooyinka kale
- Ilaalinta iyo difaaca bulshada deegaanka.
Ganacsiga Xeebaha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]
Taariikh ahaan, beesha Reer Maxamed oo ka tirsan beelweynta Gadabuursi waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii ka socday xeebaha waqooyi ee Geeska Afrika, gaar ahaan magaalooyinka Saylac iyo Bulaxaar, iyo gudaha dhulka Harar. Ganacsatada beeshan waxay qayb ka ahaayeen shabakaddii ganacsi ee isku xidhi jirtay xeebaha Badda Cas iyo suuqyada gudaha Itoobiya.
Ganacsatada Reer Maxamed waxay ka keeni jireen Harar iyo dhulka Oromada badeecooyin ay ka mid ahaayeen kafee, saffron (baastar), faan-maroodi, iyo baalal shimbiro,Dahab. Badeecooyinkan waxaa lagu soo dejin jiray suuqyada xeebaha sida Saylac iyo Bulaxaar, halkaas oo markabyo ka iman jiray gacanka Cadmeed iyo xeebaha kale ee Badda Cas ay ka qaadi jireen.
Dhanka kale, ganacsatadu waxay gudaha u qaadi jireen alaabo dibadda laga keenay sida zinc, naxaasta, maryo ballaadhan, iyo badeecooyin kale oo warshadaysan. Ganacsigu wuxuu badanaa socon jiray xilliyo gaar ah oo sanadka ka mid ah, ganacsataduna waxay mararka qaar safarro badan ku tegi jireen dekedaha Carabta si ay u dhammeystiraan is-weydaarsiga ganacsiga.
Ganacsigan ayaa ka dhigay Saylac iyo Bulaxaar xarumo muhiim ah oo isku xidha ganacsiga badda iyo kan gudaha, iyadoo ganacsatada Reer Maxamed ay ka mid ahaayeen kooxihii ganacsi ee firfircoonaa ee ka shaqayn jiray isku xidhka suuqyada Harar iyo xeebaha Badda Cas.
Laamaha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Reer Cabdille
- Axmed Cigaal
- Galaalweyn
- Gadhadhweyn
- Dhegood
- Reer Aadan
- Horkameer
Hoggaanka Dhaqanka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Beesha Reer Maxamed waxay leedahay cuqaal iyo odayaal dhaqameed. Waxaa ka mid ah:
- Suldaan Sheekh Ibraahim Cabdi Riiraash
- Suldaan Xaaji Daahir Awcilmi
- Caaqil Cali Bile Suldaan
- Caaqil Faarax Geedi Cali
- Caaqil Cabdi Axmed Dhidar
- Caaqil Mahdi Warsame Kaahin
- Caaqil Faarax Ilka-case
- Caaqil Cabdi Cilmi Camir
Siyaasadda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Qaar ka mid ah siyaasiyiinta laga soo jeedo beesha waxaa ka mid ah:
- Cali Xaamud Jibriil (Ex-Wasiir iyo Xildhibaan)
- Axmed Xaaji Daahir Aw Cilmi
- Ahmed Adan Ahmed Buuhane (Wasiirka Qorshaynta Somaliland)
- Mukhtaar Cige Aamin Guuleed
- Ahmed Mohamed Mahamoud (Afwayne)
- Caasha Koos (Xildhibaan Golaha Shacabka)
- Maxamed Cabdi Gaafane
- Farah Ismail Sidci (Guddoomiyaha Komishanka Doorashooyinka Gobolka Awdal)
Ganacsato
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Qaar ka mid ah ganacsatada:
- Xaaji Muumin Jaamac Samaale
- Xaaji Daauud Cali Samaale
- Mustafe Mohamed Daahir
- Ahmed Cabdirahman Colahaye
- Xuseen Kaahiye Khaliif
Aqoonyahanno
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- Prof. Xuseen Cige Aamin Guuleed
- Prof. Saleeban Cige Aamin Guuleed
- Prof. Maxamed Kaahiye Khaliif
- Nuur Aadan Shirdoon
Saraakiil Ciidan
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- S/Guuto Yuusuf Aw Iimaan Diiriye
- S/Guuto Axmed Ciise Ruush
- G/Sare Mako Jaamac Xuseen
- G/Dhexe Cali Uurdoox
- G/Le Axmed Kaahin
Sidoo kale eeg
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Tixraac
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- ↑ "Beeshu waxay inta badan degtaa gobolka Salal"
- https://alchetron.com/Sultan-Mahomed-Haji-Dideh
- https://wardheernews.com/first-footsteps-into-the-horn-sir-richard-burton-and-the-tribes-of-the-somali-frontier/
- https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-zeila-zayla
- https://www.scribd.com/document/646653318/he-Trade-of-the-Gulf-of-Aden-Ports-of-Africa
- https://markjosephjochim.com/2017/09/12/french-somali-coast-81-1915/
- https://www.africanhistoryextra.com/p/a-complete-history-of-harar-the-city
- https://sah.org/2015/02/11/harar-and-old-goa-architectural-hybridity-on-the-periphery/
- https://grokipedia.com/page/Abadir_Umar_ar-Rida
- https://www.academia.edu/50936381/The_Ethiopian_Adal_War_1529_1543
- https://panafrocore.com/2024/04/02/the-history-of-the-adal-sultanate-in-the-horn-of-africa/
- https://en.sewasew.com/p/gadabuursi-ethnography
- https://www.101lasttribes.com/tribes/gadabuursi.html
- https://www.researchgate.net/publication/314597073_Ifat_Sultanate_of
- https://www.africanhistoryextra.com/p/a-muslim-kingdom-in-the-ethiopian
- http://beeshadireed.blogspot.com/2012/04/reer-Maxamed-gadabursi-dir-clan.html
- "Gadabuursi". Wikipedia.
- "Dir (clan)". Wikipedia.