Kob Fardod
Kob Fardod
Qoob Fardood / Qoryaweyn Qoriawein / Dhabar Dalool / Wadaamagoo | |
|---|---|
Degmo Taariikheed & Zawiya | |
| Waddan |  Somaliland |
| Gobol | Togdheer |
| Degmo | Degmada Aynabo |
| La aasaasay | Dabayaaqadii Qarnigii 19aad (c. 1891) |
Qoob Fardood (oo sidoo kale loo yaqaan Kob Fardod ama Kob Faradod) waa degmo taariikheed muhiim ah oo ka tirsan qarnigii 19aad, xarun diini (zawiya), iyo xudunta juqraafi ee ku taalla dooxada Wadaamogoo ee Degmada Aynabo, Somaliland.[1] Taariikhiyan, goobtu waxay ahayd dhul ay deganaayeen jiilalka Isaaq (gaar ahaan laamaha Habr Yunis iyo Habr Je'lo) ugu yaraan tan iyo qarnigii 19aad, waxayna u shaqaysay meel shirarka looga qabanayay iyo goobta rasmiga ah ee ay ka dhashay Xarakadda Daraawiishta bishii Maarso iyo Abriil 1899.[2]
Inkastoo khilaafaadyo luqadeed ay marmar ka dhacaan hadalka qoristiisa — kuwaas oo faraqa ka dhiga ereyada Soomaaliga qoob (faraha xoolaha) iyo kob (cududda) — khariidadihii Yurubta ee qarnigii 19aad iyo buugaagta juqraafiga caalamiga ah ee qarnigii 20aad waxay xaqiijiyaan inay labaduba yihiin qoraal kala duwan oo isla goob ah oo ku dhow Wadaamogoo.[1]
Juqraafi iyo Goobta Saxda ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Qaar ka mid ah akhriska casriga ah ee ku saabsan Qoob Fardood waxaa si weyn u saameeyay dhaleeceyn maamul oo isdaba joog ah. Kooxo danaha ajanabi u dooda ayaa inta badan isku dayi jiray inay goobta si khaldan ugu xidaan Degmada Buuhoodle ama Hawd si ay u beddelaan xuduudaha taariikhiga ah ee beelaha iyo gobolada. Si kastaba ha ahaatee, khariidadaha rasmiga ah ee caalamiga ah iyo xog ururintii sirdoonka waxay si cad Qoob Fardood ugu xidhaan nidaamka biyaha Wadaamagoo:
- Qoob Fardood (Degmada Taariikheed): Waxaa rasmi ahaan lagu duubay xariiradaha 8°58′N 46°18′E / 8.967°N 46.300°E.[1]
- Wadaamagoo (Degmada Dadka): Waxaa lagu duubay 8°55′N 46°17′E / 8.917°N 46.283°E.[3]
- Dabar Dalol / Dhabar Dalool (Ceelka Biyaha): Wuxuu ku yaallaa 8°57′N 46°20′E / 8.950°N 46.333°E.[4]
Shabakaddan juqraafigu waxay goobta taariikhiga ah ku dhigaysaa meel gaaban oo ka fogayn karin geedka Berde (tiin) ee hore ee Wadaamagoo, calaamad ku taalla dhexda wadada waddooyinka Waqooyi-Koonfur.
Taariikhda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Aasaaskii Qarnigii 19aad
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Degmadu waxay u shaqaysay xarun Suufi ah oo hore oo Ahmadiyya-Rashidiyya ah oo ay aasaaseen culimada maxalliga ah. Akhriska 1891 ee juqraafi-yaqaanka Talyaaniga Luigi Robecchi Bricchetti waxay dukumeentiyaan in dhismayaashii asalka ahaa ee "Copfardod" la gubay oo la burburiyay ka hor intaanu imaan, taas oo keentay in mullayadii maxalliga ahi ay dhisaan xarunta beddelka ah ee ku dhow ceelka Dhabar Dalool ee Wadaamagoo.[5]
Xaaladdan muqaddaska ah waxaa kale oo xaqiijiya cilmi-baarista khariidadeed ee Koobitin Paget ee 1893 ee Somaliland, taas oo si cad ugu sawirta xudunta degmada Qoob Fardood, oo ku sawirta xarunta diiniga ee gaar ah hoos cinwaanka "The Temple" (Macbadka). Calaamaddan khariidadeed waxay xaqiijisaa in sirdoonkii ciidanka ee xilligaas uu si cad ugu aqoonsaday goobta inay tahay meel quduus ah oo rasmi ah iyo hay'ad diini sanado ka hor inta uusan u beddelin saldhig militari.[6]
U dhexeeya 1885 iyo 1893, Koobitin H. G. C. Swayne ayaa khariidadaynayay goobta oo uu si sidan ku tilmaamay: "tuulo mullah oo loogu yaqaan Kob-Fardód, oo leh beerashada yar."[2]
Shirka 1899 iyo Dhawaaqista Xukuumadnimada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dabayaaqadii Maarso 1899, Suldaan Nuur Axmed Amaan oo ka tirsan Habr Yunis ayaa yimid deegaanka Wadaamogoo si uu xiriir ula sameeyo hoggaanka diiniga ee gobolka, isagoo dhisay nidaam dowladeed madaxbannaan bilihii ka horeeyay intii ay ganacsatadii Ingiriiska xeebta ka ogaadeen.[7]
Kadib digniin ku saabsan qori adeeg ah oo la xaday oo ay keentay Gaashaanle Gamel Sowar Axmed Cadan bishii Abriil 10, 1899, hoggaanka wadajirka ah ee Qoob Fardood waxay u direen warqad rasmi ah Qunsuliga Ingiriiska ee Berbera, oo si cad ku dhawaaqday:
...Warqaddani waxaa dirtay dhamaan Daraawiishta... Xaakim Berbera. Waxaan idin ka cabanayaa idinku iyo rayadiinna. Geeladayadu waxaa idin naga dulmiyo... Waxaan idinka baryayaa Ilaahay, Nebigaaga, diintaada, iyo kaniisaddaada – ha kicinin xumaanta wadanka; waayo haddaad noo dulmaato, dadkayaga garaacdo, lacagtayada qaadato, oo dadkayaga xabsi gasho, waan ka tagi doonaa oo aan imaan doonin wadankaaga. Waxaanu nahay Xukuumad, waxaanu leenahay Suldaan, Amiir, Odayaasha, iyo rayadda. Meeqa xigmad iyo taxaddar baa noo jirta?
— Warqaddii Golaha Daraawiishta u Diray Xaakimka Berbera, dabayaaqadii Abriil 1899.[8]
Diiwaankaan asalka ah ee aasaasiga ah wuxuu xaqiijinayaa in nidaamka xukuumadnimada Imaaradda Daraawiishta — oo ka kooban suldaankiisa siyaasadeed, Amiirkiisa ruuxiga ah, Odayaasha maamulka, iyo rayadda — uu si buuxda u shaqaynayay oo uu xiriir caalami ah la lahayd Qoob Fardood bishii Abriil 1899.
Olahan 1901 iyo Burburkii
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Intii lagu jiray oloshii ugu horeysay ee Swayne ee Maayo 1901, tiirarka weerarka ee Ingiriiska ah ayaa ka soo gudbay Burco iyagoo maraya Ber iyo Eyl-Dab, isagoo bartilmaameedka ka dhigay xooga dooxada. Dhaqdhaqaaqyada hawlgalka Swayne waxaa bishiyo laba ah lagu dib u dhigay roobkii dambe kaas oo ku adkaystay daaqsimaha fardihiisa iyo geelaha gaadhida. Maalintii Maayo 28, 1901, qolalka xoojisan ee Qoob Fardood waa la qabsaday oo la gubay. Si kastaba ha ahaatee, ciidamada Ingiriiska waxay masaajiddada dhexe si buuxda u ka tegeen si looga fogaado kicid diini oo qoto dheer, taas oo si joogto ah u burburisay goobta inay ahaato saldhig hawlgal oo firfircoon waxayna ku khasbay nidaamka xudunta Daraawiishta inay u guuraan koonfurta-bari ee Dooxada Nugaal.[9]
Khilaafaadyada Taariikhiga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Akhriska dhaqanka ee maxalliga ah iyo taariikhda dabayaaqadii qarnigii 20aad, gaar ahaan shaqooyinka taariikhyahanka Soomaaliga Aw Jaamac Cumar Ciise, inta badan waxay qarsoon tahay xididaynta goobta iyo waqtiga saxda ah. Akhriskiisu wuxuu ku nisbeeynayaa aasaaska bilowga ah ee hoyga Daraawiishta jadwal kale oo dambe ah (1897–1898) oo si cad loogu xiddhay ceelka "Qoryaweyn."[10]
Si kastaba ha ahaatee, diiwaannada asalka ah iyo khariidadaha caalamiga ah waxay baadilaan kala-sooca juqraafigu. Buugga John Anthony Hunt A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950 wuxuu diiwaangeliyaa dhismaha ceelka maxalliga ah ee Qoriawein xariiradaha 8°57′N 46°17′E / 8.950°N 46.283°E, taas oo si toos ah ugu dhigta dhexda dareenka biyaha Wadaamagoo–Qoob Fardood.[11]
Shabakaddan juqraafigu waxay xaqiijinaysaa in magacyadu tixraacaan isla xudunta tuulada joogtada ah, waxayna muujinaysaa in kala-soocida waqtiga ee qoraallada dambe ay tahay natiijada wax laga beddelay maamuliyan halkay ka sugan xaqiiq juqraafi. Hagaajinnaadkaan akhriska dambe waxay si weyn u dahsoon siiyeen dhismaha diiniga iyo beeraha ee hore ee beelaha kala duwan oo ay dhiseen mullayadii gobolka hore intii Maxamed Cabdulle Xasan ku sugnaa xeebta Berbera, halkaas oo uusan soo gaadhay samafalayaasha Ingiriiska ee xeebta ilaa horraantii 1899 sababo la xiriira khilaafaadyada xoolaha.[7]
Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- 1 2 3 Burgett, Charles L. Gazetteer of Somalia: Names Approved by the United States Board on Geographic Names. Washington, D.C.: Defense Mapping Agency, 1982, bog. 160.
- 1 2 Swayne, H. G. C. Seventeen Trips Through Somáliland. London: Rowland Ward and Co., 1895.
- ↑ Burgett, Charles L. Gazetteer of Somalia. Defense Mapping Agency, 1982, bog. 244.
- ↑ Burgett, Charles L. iyo Heyda, Charles M. Gazetteer of Somalia. Defense Mapping Agency, 1982, bog. 59.
- ↑ Robecchi Bricchetti, Luigi. Somalia e Benadir: viaggio di esplorazione nell'Africa orientale.
- ↑ Paget, Captain Arthur. Map of Somaliland: Compiled from Reconnaissance Surveys. London: Intelligence Division, War Office, 1893.
- 1 2 Sadler, J. Hayes. Warqad Rasmiyeed Lambarka 30 u Diray Marquess of Salisbury. Aasaaska Arrimaha Dibedda, Abriil 1899.
- ↑ Aasaaska Qaranka ee Hindiya (NAI), New Delhi. Waaxda Dibedda-Dibadda-B, Ogosto 1899, N. 33–234. Ku-xidhnaanta 5, Lambarka 1: Bayaankii Axmed Cadan, Gamel Sowar.
- ↑ McNeill, Malcolm. In Pursuit of the Mad Mullah: Service and Sport in the Somali Protectorate. London: C. Arthur Pearson, 1902, bog. 88.
- ↑ Aw Jaamac Cumar Ciise. Taariikhda Daraawiishta iyo Sayid Maxamed Cabdulle Xasan. Muqdisho, 1976.
- ↑ Hunt, John Anthony (1951). A General Survey of the Somaliland Protectorate 1944–1950: Final Report on An Economic Survey and Reconnaissance of the Somaliland Protectorate.
Sidoo kale eeg
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Barnaamijka:Pages using gadget WikiMiniAtlas Qayb:Xarakadda Daraawiishta Qayb:Taariikhda Somaliland Qayb:Degmada Aynabo Qayb:Aasaasida 1899 Afrika Qayb:Burburkii 1901 Afrika Qayb:Degmooyinkii hore ee Somaliland Qayb:Degmooyinka la aasaasay qarnigii 19aad Qayb:Magaalooyinka la burburiyay Qayb:Zawiyayo Qayb:Goobyaha Suufiga Qayb:Taariikhda Militariga Somaliland Qayb:Degmooyinka Taariikhiga ee Somaliland Qayb:Taariikhda Sool Qayb:Taariikhda Togdheer Qayb:Degmooyinka Degmada Aynabo Qayb:Xarakadda Daraawiishta (Soomaalida) Qayb:Xarumaha Suufiga ee Soomaaliya