Gabay
Gabay ama gabaygu waa maanso ama qayb ka mid ah suugaanta Af Soomaaliga ama mida caansan Suugaanta Soomaalida. Nolosha Soomaalida oo ku salaysan miyiga ayuu gabaygu u yahay sida ugu haboon ee warka ama dhacdooyinka lagu gudbiyo.
Suugaankta Gabayga[Wax ka bedel]
Umada Soomaalida waa umad aad ugu dheeraysa gabayga waayo waayadii hore umada soomaalidu malahayn madadaalo kale oo aan ahayn gabayada sidaa daraadeed waxa ay taasi kaliftay in gabaygu ahaado madadaalada kaliya ee ay haysteen soomaalidu sidaa daraadeed ay aad ugu dheerayeen.
Dhulka Gabayga[Wax ka bedel]
Waxaa aad looga qadariyaa guud ahaan gobolka Soomaali Galbeed oo ka kooban ilaa 9 gobol iyo gobollada koonfur iyo waqooyi ee Sool, Sanaag, Galaguud, Mudug iyo Gedo.
Gabayga Soomaaligu waxa uu aad u ifbaxay qarniyadii todoba iyo tobnaad ilaa kii bilawgii qarnigii labaatanaad oo ay soo ifbaxeen abwaano aad caan ugu noqday taariikhda Soomaalida sida:
- Raage Ugaas[OGAADEEN]
- Cabdiqaadir Xirsi Yamyam
- Cabdullaahi Suldaan Tima Cadde
- Ugaas Nuur
- Sayid Maxamed Cabdulle Xasan[OGAADEEN]
- Sheekh Axmad Wacdiyow
- Salaan Maxamed Maxamuud Xirsi (Carrabey)
- Faarax Cali "Idaajaa"
- Maxamed Ibraahim Warsame "Hadraawi"
..QAMAAN BULXAN[OGAADEEN]
Waxaa furan in tafaftir lagu sameeyo raga caanka ah ee murtida gabayada Soomaalida lagu yaqaan oo aan ku tilmaami karno abwaano kuwa sababay horumarka balaaran ee uu helay gabayadda Soomaalida qarniyadii tagay ilaa inta uu maanka karo.
Noocyada Gabayga[Wax ka bedel]
Noocyada gabayadu af Soomaligu waa uu farabadanyahay waxana ka mid ah geeraarka, guurawga, maansada, saarka, shiribka, buraanburka iyo gabayga caadiga kuwaas dhaamaantoodna waxa ay ku kala duwanyihiin noocyada qaafiyada iyo tirada shaqalada ku jira tuduca tusaale ahaan maansada soomalida ugu bdadan wax ku jiraan webka Maalmo.
- Xuseenow cadaabkii ma tage, caaqil baad tahaye
- Cindigaad u roon tahay sidii, caano saafi ahe
- Codka iyo afkaartaada waan, ka cokanaadaaye
Salaan Maxamed Maxamuud Xirsi (Carrabey) wuxuu ahaa abwaan caan ah oo hibo Ilaahay u siiyey tirinta maansada soomaalida noocyadeeda kala duwan. Wuxuu ahaa nin wakhtigiisii soomaalida ka dhex bilnaa, tixdiisuna ka boqranayd, si darranna loo xiisayn jirey, derejo sarena ku mutaystay oo iska daa dadka caadiga ahe, xitaa maansoolayaashii kale ee la eyniga ahaa ay u qireen derejada uu haysto, karaamo weynna way ugu hayeen. Waxa jira beydad suugaantiisa ku jirta oo ka dib markii ay dadku u hibeeyeen gabyaanimadiisa iyo caanbaxnimadiisa ayuu ku suntay tixiisa meelo ka mid ah.
Wuxuuna yidhi: “carradaba nin laga naadiyoo, caan baxaan ahay” beyd kalena wuxuu ahaa “xamdibaaba lay wada naqaaa, xeeb haddaan tago” Waxa isna gabay ka marshey derejada Salaan-carrabey, abwaankii weynaa ee Maxamed Nuur Fadal, mar uu Salaan Nayroobi yimi, ka dibna laga war helay inuu gabyaagii Saalax Lay-diray gabay u soo tirin doono Salaan-carrabey, dabadeedna Maxamed Nuur ka hor degay Saalax oo gabay ku boqray Salaan, daaqaddana uu kala baxay Saalax Lay-diray, si afgobaadsi iyo maldahaad ah. Wuxu yidhi:
- Haddii gabay billado leeyihiyo baarri lagu faano
- Baxsanow ina Carrabey baa kaa Ilaah baraye
- Isagaba dar shalay soo baxay bereten siiyeene
- Benderna caasibaa loogu go’ay ina Bidaarow’e
Salaan-carrabey wuxuu ahaa bad-maax muddo dheer markabadda la socon jirey oo ka xoogsan jirey. Wuxuu ahaa dalmar iyo badmareen isaga gooshayey dalal badan oo dunida ka mid ah sida; Keenya, Tansaaniya, Yemen iyo qaar kale oo badan. Salaan wuxuu ahaa indheergarad aftahan ah oo garashadiisu aad u sarreysey. Wuxuuna calanka u sidey maansoolayaashii ay isku ayniga ahaayeen, murtida iyo xigmadda ka sokow wuxuu dheeraa aqoon, ilbaxnimo, waayo aragnimo, dalmar iyo badmaaxnimo. Taas oo u fududaysey inuu barto dhaqamo kala duwan, afaf kala duwan iyo waayo kala duwan. Waana taas arrinta sahashay inuu meelo badan kaga aragti fogaa gabyaa badan oo degelkii ay ku dhasheen, kuna barbaareen weli taagnaa.
Salaan Maxamed Maxamuud (Carrabey) waxa uu guursadey dhowr haween ah oo ay ugu mdunaayeen labada afo ee inta badan tixihiisa ku xusnaa, sida; Cawo Dhooble oo ahayd minweyntiisii u dhashay carruurtiisa waaweyneyd intooda badan iyo Dekeeya oo iyana sida gabayadiisa ku cad ahayd, minyaradiisii ugu dambeysey, oo sida Salaan ku muujinayo tixdiisa Dekeeya aan ubad u dhalin.
Abtigiibaa yidhi "Faras aan garaadku bixin ma bixin karee bal aan garaadka la hadalno". Taas oo macnaheedu ahaa Faras lagu siinayaa iska yar. Salaan Wuxu marshey tixdan gaaban oo aan ka hayo.
- Wanaag maleh Xuseenow adduun la isku waalaaye
- Haddaad farasku inu weynyihiyo wehel dad moodayso
- Galab baa Waraabuhu cunaa ama la waayaaye
- Wajaq cudurna wayskaga dhacaa oofwareen melege
- Adoo werenweryiyo qayla timi WEGEN-XILaw haysta
- oo weerar dhacaybuu nin kale weligi fuulaaye
- Tol widhiidhi galay geed wahdiya ururka waayeelka
- Wigle jeedal lagu toociyuu warasayoo boodey
- barbariiqo lagu waabiyuu wadane xiimaaaye
HANAQAADKII HADRAAWI
Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi) waa maansoole ka mid ah hal-abuurayaasha ugu waaweyn, uguna magaca dheer suugaanyahanka soomaalida ee casrigan. Waa hal-door aqoonyahan ah oo ku fogaadey, kuna talax-tegey oo ku dhex xasilay culuumta bulshada. Waxa uu Hadraawi ku xeel dheer yahay oo uu halkooda ugu tegey awaale-warranka iyo hoga-tuska maanseed ee dhaqan ilaalinta, hidde madhxinta iyo xaqiijinta yiqiineed ee ummadda iyo weliba ku dhaadashada dhigaalladeeda iyo qabitaannadeeda ay ku indha kuulato.
- Reeraha warkood ma qabtidoo
- Waxan ahay war uma hayside
- Dawliskii Walwaaleediyo
- Intaan Wagered kula go'in
- Ina Walanwalow joog
Boggan waxaa soo diyaariyey Cabdalle Bile iyada oo tixraac laga helay Kulyada Farsamada Baardheere.
