Suugaanta Reer Almis

Ka Wikipedia
U bood: gooshitaan, raadi

Suugaanta Reer Almis waa suugaamo ay qoreen dadka reer Almis waxaa ugu caansan suugaanta Axmed Nuux Ismacil.Magaca Almis ayaa ah Buur ku taal waqooyiga magaaladda Hargeysa, waana goob uu waqtigiisa in badan ku qaatay Axmed Nuux Ismacil oo ah jilib ka mida nuux ismaciil, xuseen abokor, Sacad Muse, Habar Awal, Isaaq, inta bandanna loo yaqaan Reer Axmed. Taariikh fac weyn oo suugaan leh ayuu Axmed Nuux iyo tafiirtiisu ku leeyihiin Somaliland gaar ahaan magaaladda Berbera ilaa buurtan Almis.

Macaan iyo Tolnimo Ingiriis naguma muuneyne
Mayal adag haddaanan lahayn namabuu baadeene
Mushahar kama qaadaneen miiska gaalade
(Omer Xuseen Ustareeliya)

Caaqil Maxamed Bulxan (Maxamed Cawar)[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Wuxuu Maxamed Bulxan tiriyey maansadan gabayga ah xilli lagu qiyaasay qarnigii labaatanaad horraantiisii. Wuxuu ku halqabsanayaa nin magaciisa la odhan jirey Bullaale. Gabaygan waa gabayada la yidhaahdo Hoga-Tusaale iyo Hawaala-Warran, waana maansooyinka Soomaalida kuwa ugu qiimaha badan, sababtoo ah waxay xidhiidhiyaan ama wax ka sheegaan saddexda xilliyada is daba yaal ee kala ah: (1) mid tegey iyo dhacdooyinkii lama illaawaanka noqday ee laga soo maray nolosha iyo raadadkii ay kaga tageen bulshada; (2) xilliga jooga iyo arrimaha socda iyo sidii wax looga qaban lahaa; (3) xilliga soo socda iyo sidii looga gaashaaman lahaa dhibaatooyinka iman kara. Gabaygii Maxamed Bulxanna waa kan:[1]

Burhaan gabay Bullaalow beryahan beeg isma lahayne
Xaluun baa habeenkoo badh tegey buun la ii tumaye
Nuux Maxamed waatuu is-bulay beri colowgiiye
Biyaha Yeesif iyo Aadan wow kala baqaayaaye
Batar kama tumaan Muusayaal berendihii Maydhe
Laas-Qoray buquulkii ma galo bedenkii Reer Suure
Boosaaso iyo Qawna waa laga baroortaaye
Butiyaalo nimankii fadhiyey waa ka baxayeene
Baxsow Keenoddiid wuxu u kacay beled shisheeyaade
Biyamaal Baraawiyo fadhiyey webiga baaciisa
Biddoodkii Kismaanyoodna ways wada bog dooxeene
Barkad iyo guryii Bahararsame belel ka qiiqowye
Boos Caliyo Reer Gorodna way kala birdhiiftaane
Reer Sugulle gooddiga bankuu baarcaddii dhigaye
Arab wuxuu la balawaasayaa boobtadii gu’ga’e
Makaahiilla boogaha ku yaal waa bukaan weliye
Baho-Geelle Reer Samatar way ugu billaayeene
Xabriir iyo Biyays Reer Biniin kuma bariistaane
Boqorrada la wada laayey iyo buuniyada ooyi
Badhaa Seylac waxa joogi jirey wiilal loo bogaye
Dadka niman baguugaha mar noqon buugga laga waaye
Belaayada adduun weli ma iman bohoradeediiye
Hadba qolada bocor haysataa loo bayamiyaaye
Belaayo iyo kheyr baysu jira laba bidhaamoode
Waa baadi geerida Isaaq loo bun-dubayaaye
Bur sarreen leh hay dubin kuwii beertay laga qaadye
Balkana ii dhig caawaba qalluu hayga sii baxo’e
Waataan ka baalidey sidii beeyo roob helaye
Aan beyamiyo waataan tixaa buuni ku ahaaye
Bixin kuma lisaan qaalmihii boodh-cadka ahaaye
Barbaar reero jirataa ka nool labadi beeloode
Burcadii Ruguuda iyo Xiis way bannaan tahaye
Basra timirti laga keeni jirey biidna laga waaye
Majeerteen is-bahardaadintii kala bannaan-qaadye
Boqorrada xintamay Reer Cismaan labada beeloodba
Hobyo ugama baaqeen ninkii baho u weynaaye
Iyana Buundo dabadeed ma cunin bur iyo iidaane

Booniyo xirsina haata dhige Bilicwanaagiiye

Bulshaddii Garaad Faarax iyo Barina naafowye

Buuhoodle laga waa waxay beri ku haysteene
Beenowdey Habar Yoonistii bu’aha waallayde
Iyana baarax uma soo shiraan beri samaagiiye
Waatii Bah-Daylona la dhigay bacadki sheedaaye
Barqay weerareen reerihii bahosha Kaaf yiile
Markii baarqabkii laga dilay budulka raaceene
Waagoo bakaaraa la dilay Biliyo Daa’uude
Dadka wada bakhtiyey Adari baan bari ka noolayne
Beeh iyo Burhaankuu dhalaa beri ku noolaaye
Barkimooyin lacaguu lahaa haatan baalide’e
Buuray ku joogtaa intay reero baabi’ine
Ninkii baxaya buuraha Jinkaa loo bidhbidhiyaaye
Banka xoolo lagu foofiyaan biid ka soo hoy
Berri Carabna waa lagu hayaa baashayaal xidhane
Waysada biyay waxan u kici baydki Nebigiiye
Adiguna tolkaa baal ka raac bulan xigaalkeene

Colaadaha jiitamey iyo dagaalada badan ee la iskaga hor yimi, nacaybka iyo cadaawada aad u ba’ane ee naxariis darrada lehna beeray suugaanta laga tiriyey kuwa ugu caansan, waxa ka mid ah, labadan geeraar ee ay is dhaafsadeen Maxamed Bulxan iyo Faarax Nuur, mar ay heshiis wada galeen Arab iyo Sacad Muuse. Geeraarka waxa ku horreeyey Maxamed Bulxan ‘Maxamed Cawar’, wuxuuna ahaa gaadmo oo Faarax kama sii diyaar noqon. Sidaas darteed, maansada dambe Faarax Nuur wuxuu ku tiriyey, sida la sheegay, gole-ka-fuul. Maxamed Bulxan wuxuu tixdiisa hore ku yidhi:[2]

Arabow afar hal haddii aad aragtaan annagaa axdigii iyo
Aamminkiiba fureyna arabow afar hal haddii aan aragnana
Idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya
Arabow afar hal haddii aad aragtaan annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureynee
Hunguri oodda ka dheeroo aroortii kula joogoon Soddahaa ka ajoonnin
Kaa haddaad aragtaan annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Abtirsiimada guud waxan n’ay dad Isaaq ah haddii aan ‘in ku dheeri’
Abidkey ku idhaahdo annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Dhulka uubku ku yaallo adduunkiinna cunaaya haddii aan ka uleeyo
Annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Waxaydaan odhanin haddii uunku sameeyo asee aan aqballo
Annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Arabow afar hal haddii aan aragno idinkaa axdigii iyo
Aamminkiiba furaaya nimankaynnu is eedney haddaad aano ku raacdood
Oodda oodda u geyso idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya
Amminkaa aynu joogno Afmeer baannu degeynniyo Idii bayga casaadiyo
Inan baa iga joogtiyo Adduun baan beri siiyey kaa haddaan aragno
Idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya
Raggaa maanta Umley idinkoon uga aarin Alla haw naxariisto
Aakhiraan kaga soofay Ilaah baa ku lahaa
Haddii aan aragno idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya

Faarax Nuur oo sida la sheegey Maxamed Bulxan maansada ku gaaday ayaa isaguna u celiyey geeraar kaa hore la mid ah; waxa uu yidhi:[3]

Geeraar baan awelkiisiyo aakhirkiisa hayaayoo
Idaajaa iyo Weyllun Ardeydaa dhiganeysee Albaqraan ka aqaanoo
Anoon looxa ka eegin baan habeenkii akhriyaa Rag ninkaan is-abbaarrana
Asad baan ku noqdaa ninkaan aammin la qaatana axdigaan bojiyaa
Maalintay urur joogtana Af aqoonka miyi anigow iba saaroo anaa lay igmadaa
Afartaa afartoodiyo dar kaloo la asaaga haddii aad aragtaan
Annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Afartaa afartoodiyo dar kaloo la asaaga haddii aan aragnona idinkaa axdigii iyo
Aamminkiiba furaaya Uunku waysu socdaaye Akhyaartiinna timaadda
Haddaan oodda ka jiitoon meel awaare leh seexsho annagaa axdigii iyo
Aamminkiiba fureyna
Ugaaskaa Maxamed Ardaduu la dhashay Awalow dhammidaa
Dhammaanba oodda Subeer Ooryaha laysu dhisaayo Inankay dhali doonto
Jeeruu Eebbe ka qaado eed haddaan kugu keenno annagaa axdigii iyo
Aamminkiiba fureyna
Waxaydaan odhanin hadduu uunku sameeyo anse aan aqballo
Annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Nimankaynu is eedney haddaan aano ku raacoon oodda oodda u geeyo
Annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Rag ninkaan is abbaarno oof haddaan jari waayana
Annagaa axdigii iyo aamminkiiba fureyna
Afartaa afartoodiyo dar kaloo la asaaga haddii aan aragno
Idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya
Waa maroodi irmaanoo Geelu ooga ma daayee haddaan xeebta ku oodo
Is-nuugtaa dhimaneysee marka maalku Afmeeriyo oogo noogu dhalaayo
Haddaad noo iman weydo idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya
Inantaan idin siinnee Aabiyey ku wanaagsanee Aabbaheed la yaqaannee
Ubadkiinna xambaartay haddaydaan asalkeeda Abtirsiimo fogeyntiyo
Arabeyda ka deynnin idinkaa aamminkii iyo Axdigiiba furaaya
Irda Reer Cabdi Ciise Dhir aan leyska aqoon iyo Afmulaax ka macaan bay
Uumiyaa mariyaane nimankii afka beena Awrta loogu raraayee
Dhigihii aslanaa iyo indha daalis sabciinoo Ashkir bayleh la moodo
Kol haddii inantii Arooskiiba ku diiddo in adduun laga waayiyo
Abbaartiiba ninkeeda haddaydaan ka eryin
Idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya
Hadday Saaxil arkaanood kursigow oggolaato Timirtii la alluubee
Isha looga dhammeeyiyo eerigii is daraan
Idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya
Ninka gaalka ag joogee Af-hayeen la yidhaahdo ninkaan wiil ka ilaashiyo
Ilmaadeer ku laheyn waa la iibsanayaaye Uubta laysu qodaayo
Haddaydaan naga eegin idinkaa axdigii iyo aamminkiiba furaaya

Cumar Xuseen (Ustareeliya)[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Cumar Xuseen wuxuu noolaa horaantii qarnigii 20th , waxaanu ku magic dheeraa Cumer Ustareeliya. Gabayo geel ammaan ah oo lagu tiriyo inay ka mid yihiin kuwa ugu horeeya ee geel lagu ammaano ayuu leeyahay. Badi dadka Af Somaliga ku hadlaana aad u maqleen. Naanaystani waxay ku raacday goob arroos ah gabay uu ka tiriyey oo erayga Ustareeliya ku jiray ahaanna eray aanay badi Somalidu hore u maqal

Iglan iyo Shawaa dahabkayaga laga amaahdaaye
Ustaraaliya noo jiraban adhaxda jiilaale[4]

Gabay Cumar Ustareeliya uu geela u tiriyey ayaa waxa dheegtay nin ay ilmaadeer ahaayeen oo isaguna Hargeysa caan ku ahaa oo hanti iyo maqaaxi aad ugu caanbaxday maraqa karaaciinka lahaa. Ninkaas oo qudhiisu gabyaa ahaa waxaa la odhan jirey Ismaaciil Rusheeye, waxaanu gabaygiisa ku xayeysiinayaa maraqii karaaciinka ee lagu yiqiiney maqaaxidiisa. Gabayga hore wuxuu Cumar yidhi isagoo geela u jeeda:

Dhool caano laga soo lisay, oo yara dhanaanaday
Marka aad dhadhamisaa jidhkaba, dhididku qooyaaye
Nin dhadhamiyey wuu garanayaa, dhul ay qaboojaane
Waxa dhaba habeenkaa ninkii, dhama galxoorkooda
Qodxihii dhalaanimo ku galaa, kaaga soo dhiciye.

Ismaaciil Rusheeyena isagoo u jeeda maraqii karaaciinka ee maqaaxidiisa wuxuu gabay ku yidhi:

Dhuuxaa karaaciinkiyo, dhirahaan qooshayo
Nin dhadhamiyey wuu garanayaa, dhul ay qaboojaane
Dhufashada malqacaddaa farxadi, kugu dhammaataaye
Dhumuq markaad ka siisa jidhkaba, dhididku qooyaaye
Waxa dhaba habeenkaa haddii, roodhi lagu dhuuqo
Qushkii dhallaanimo kugu galaa, kaaga soo dhiciye.

Gabayadda Geela[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Rag badan oo geela ammaantiisa ka gabyey ayuu Cumar ka mid ahaa, gabayaduu geela ku ammaanayna waxaa ka mida:

Dhudaha gabay haddaan Maxamadoow dhuuxa ka abbaaro
Anigoo dhallaanaan xafiday dhihitinkiisii e
Inuu xarafku iga dheelliyaa waa dhegxumo weyn e
Adhi waa dhallaan iyo haween dhimaradiisii e
Dhaqaalaha haweenka iyo guryaha siima dhaafsana e
Dhudhunkay biyaha kula jirto iyo dhabarka weeyaan e
Ragga laxaha sii dhawrayoow dhaqasho waa geel e
Dhoor caano laga soo lisoo yara dhanaanaaday
Goortaad dhantaa baa jidhkaba dhididku qooyaa e
Dheeraad u raaca iyo bilay dhacarsataa Hawd e
Iyadoo dhammaan wada rintoo dhaaddan oo quruxsan
Iyadoo dhawaysoo candhiyo dhays la socon weyday
Dhabbaduu ku soo ururiyaa dhoobigii jiray e
Markay dhawr habeen soo dhaxday dhamal timaaddaa e
Habeenka waxaa laga dhiijaa dhay habeed badan e
Dhag salaaddu goortay tidhaa bay dhacanta jiidhaa e
Goortay dhagax malkada shiishiyo dheenta lagu tiirsho
Markay soo dhawaatay kalgacal Dhudi la yeedhaa e
Dhaqasho waxay ugu dhacaan kaalintay dhebi u xaadheen e
Dhaltida iyo ratiga baarqabka ah dhibidu suudhaysay
Heesteeda niman bow dhignaa dhooy la'aan jiray e
Sida nimanka dhaantada tumay ugu dhawaaqeen e
Markay dheregto ayaa meel burca ah Dhool la tu'iyaa e
Markaasaa dhulkuu joogi jiray lagu dhaqaajaa e
Waxa dhaba habeenkaa ninkii dhama galxoodkeeda
Ragga laxaha sii dhawrayoow dhaqasho waa geele
Halka dhuubka caws laga helay uga dhex oodaan e
Oo aad dhogorta qaalmaha xariir dheehan ku astayso
Markaasay xeryaha uga dhigaan dhinacsinkii Hawd e
Jiilaalku reeruu dhibay Dhool ku hoyataan e
Inkastood adduun badan dhaqdo dheemman iyo daaro
Dhaxal male nin Soomaaliyoon dhaqannin koorreey e
Dhoorwiiloow goortuu ratigu Dheeho dhabar joogo
Dhegta iyo tawaaddiyo xubnaha laysku wada dhaabay
Dhexda labada qaar noqotay iyo dhabarka soo xoodmay
Dhufashada rakaadday farxadi kugu dhammaataay e
Ammaantiisa kuumaan dhammayn kumana dheeraane
Dhaddigiisa lama iibiyeen lamana dhiibeen e
Waa dhagax nafloo heeyjaddaa dhigay Ilaahay e
Waa dhabarka seedaha ku yaal sidigta Dhaameel e
Ragga laxaha sii dhawrayoow dhaqasho waa geel e
Sida dhibicda shaydaanigay nagu dhawaaqaysay
Aniguba dhexdeed waxaan ku jiray Dheeho tacabkeed e
Abidkayba xarafkaan dhigaa dhaxalgal weeyaan e
Caawuu gadhkaygii dhafoo dhabannaday buuxshay
dhegaysta caawana tix waan dhaabadayn jiray e
Dhaldhalaalka iyo ciirtu waa dhuubka karameede
Lo'da dhiiqda laga maalayiyo dhayda iyo xoorku
Mar hadday abaaruhu dhacaan dhimatay geesleeye
Dhibaatiyo adoo gaajo qaba dhaxanta jiilaalka
Nin dhadhamiyey wuu garanayaa dhul ay qaboojaan e
Ragga laxaha sii dhawrayoow dhaqasho waa geel e
Iyadoo dhinbiishii suudiyo dhilatay maygaagga
Oo farowga oofaha ku dhigay dhinacu goobaystay
Ayey jeelka kama dhawrsatee dhanaha xiistaaye
Dharaar bay carrada joogsataa oy dhegadka ruugtaa e
Ragga laxaha sii dhawrayoow dhaqasho waa geel e
Dhismaha naadhka iyo wiilashay laba u dhiibaane
Sidii faras dhambaal culus sida yey kala dhaqaaqdaa e
Markaasay dhegaystaan kuwii ceelka loo dhigaye
Ma dhursugo irmaankoo wax badan dhanaha moogaa e
Dhaqasho waxay u keenaan qotida dhaqayadeedii e
Dhallinyaro hormada loo dhigay oo timaha dhoobaystay
Dhufsashada hadhuubgaalladaa la isu dhiibaaye
Sida dhaan harraad loo qabay ugu dhaqaaqeen e
Xeryo guulkii loo dhigay dhag uga siiyaan e
Dhallaanimo qodxihii kugu mudnaa kaaga soo dhaca e
Waxay sii dhowaataba kolkay Idhamadii dhaafto
Iyadoy horraantii dhashoo dhiraha loo waabay
Ayaa dhool gu'oo soo onkoday dhibic ka hooraa e
Dhaldhalaal magaaliyo bariis ma laha dheecaan e
Markaasay karuur laga dhigtaan dhiilo baaliday e
Inkastood dhar wada suufa iyo dhag iyo laas qaaddo
Dhabbadii carraabaha markii nabar la sii dheelmo
Dhudhunkeeda laafyaha markuu dhan ula boodaayo
Dhudda kuruska beerkiyo kelyaha dhibidu gaashaysay
Dhegeysigu micida meel cidla' ah dheef u rabinaayo
Ragga laxaha sii dhawrayoow dhaqasho waa geel e
Dhaayaha geelu leeyahay haddaan dhool yar ka iftiinsho
Dhool lama muquunsheen haddii dhawr lagaa xidho e
Dhadhaab adag haddaanu ka bixin laguma dhaarteen e
Wax kaloo ku dhaafaba rag ways kaga dhaqaaqaa e
Dhugtankiyo rasaasti madfacu dhiraha laynaayay
Hadba dhuungalayntaan bunduqa kula dhawaanaayay
Dhoorwiil u yeedhyeedh nimaan dhaqanin waa caydh e[5]

|} Gabaygan Cumar Austeliye (Ilaahay ha u naxariistee) isagaa oo cadan gaadhay ayuu walaalkii Cabdilaahi Cawl u yeedhay oo uu ku yidhi geel ayaan inoo iibinayaa. Cumarna waxa la sheegay in uu geela u jeclaa si yaable ama si qayra caadi ah oo wax uu Geelu ula siman yahay aanay adduunyada jirin. Markii uu Cumar ka soo noqday Cadan ayuu Cabdilaahi ku yidhi"Geela inaga daayo walaal aynu gaadhi iibsano". Cumar oo aan gaadhi iyo diyaarad midna doonayn ayaa tixdan soo socota halkaa ka tiriyay.

Sabanadanba waa taan ka tagay sa iyo wowgii
Xalay uun baa saqdii dhexe hurdada siidhi lay tumay
Adduunyadu ninbay saacida saa'irtaa bari
Sinti adag haddaanu ka dhaqan siinad iyo xoolo
Salaantiyo bariidadan cadmeed soorta iyo qaadka
Sariiraha furshaantiyo cudbiga laysu kaa saaray
Somali aradkeedu waa siigo iyo qiiq
Ana waan sahraday waxaan miyiga siinad ku lahayn
Saqda dhexe haddii lagu lalabu socotadii geedi
Aqalada sintoodii haddii sibirta loo laabo
Heeryada haddii lagu sawiro suunka iyo bayda
Waa wuxuu Ilaahay sandahay si aad u eegtaaba
surradii ubada teesan iyo saabka iyo haanta
Siqiirkii dhalaankana guray uga sameeyaan
Salinkiyo waxa lagu caawiyaa suuradaha adag
Dadka oo surmiyay bay furaan sool abaar badan
Adduun lama sinoo geelu waa siinad gooniya
Sooyaanka xaajada haddii odayo loo saaro
Sidka dhalay marcurad suura iyo sagal_madow qaalin
Sodon na haysku dhimatee haddii ugub la soo saaro
Seedi iyo abti iyo walaal iyo nin iyo saaxiibki
Suuq joog magaaliyo dilaal sogobti mooyaane
Waa taan ka saahiday tan iyo sabanki dayreed
Sifaheeda maqal waa tixdaan saxayay waayahan
Sanado iyo gu'yaal dhawra bay sare u qaadaa
Markaasay sidii la arki jiray sibiq ku dhaaftaa
Sanduuqyada camirin aaladaa kuu sudhsudhan bayjka
Sidaa aabaheen kuma anu dhaqan siica iyo laan
Salka kama fadhiyo nimaan dhamayn suluxii heemaar
Ku saranseeray roobkoo ku simay sud iyo gaaroodi
Koromada sagaal jiray haddii keeno lagu saydho
Qarqarsiga haddii lagu sakibo sayn caddaha dhaartay
Samay markaad tidhaahduu adhxaha sare u qaadaa
Sideed loola iyo tiirki iyo saamihii adari
Intaasa la wada saarayaa saa'id weheshaa
Goortii suryada loo furuu sare u boodaa
Meeshiyo salaada iyo hadhka ayuu socod u jeedaa
oo waliba seetada xigga ah lay su saaraa
Rag sardamay sokeeye is dilay oo sabada mayd yaalo
Sargad dheer haddii lala dhex galo seenyo xeradeeda
Sideed awrka lagu dhaamiyee sagal baruuroobay
Sulux iyo ammaan baa gacmaha laysu saaraa
Kol haddaan raggii kala suntaday wax iska siinaynin
Si kaloon ku taaba ma jiro suluxi heemaal[6]

Suugaantii Kale ee Cumar[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Cumar Xuseen Austraali iyo Heebaan oo Ciise Muuse ah waxaa dhex maray xurguf Suugaameed oo aan wax badani naga soo gaadhin Labadan oday waxa dhex maray gabayo faan ah oo aannu beyd-beyd ka hayno. Waxa gabayadu ku saabsan yihiin Milkiga magaalada Berbera oo qoloba gaar u sheeganayso. Ciise Muuse intaanay la wareegin Berbera waxa uga horreeyey Reer Axmed Nuux oo dhawr qarni cashuurta ka qaadan jirey dekedda. Is maandhaafku halkaasuu ka yimi oo ninna wuxuu garanayaa Sacad Muuse (Ciyaal Yoonis & Ciyaab Axmed) oo magaalada haysta Heebaanna magaalada Annagaa haysanna oo leh buu ku doodayaa. Heebaan oo waxoogaaga Nuux Ismaaciil ee ku sii hadhay Berbera u digaya ayaa yidhi:

Sitiinkiinan soo hadhay intaan sahayda loo miisin
Ee laydin saafurin ka hadha Saaxil murankeeda.

Cumarna oo yaabban baa ku soo jawaabay

Haddii Ciise Muuseba Berbera caawa iga yeeshay
iyaba waa cashiga aakhir seben camalladiisiiye

Mar kalena waa kii isla Cumar Xuseen lahaa:

Waxad sulubki Heebaan tidhaa saacaddaad aragto
Weliba waa sideed goor intaad nagu sinbaadheene
Hub samayso maantaan la bixay sumuci gaabnaaye

Heebaan baa isna ku soo jawaabaya

Waagii saraayuu dhacee suurta la afuufay
Eed surinka tuulada fadhidey saamigaa dhace
Waanigii senteri kuu ahaa soogan garabkaaga.

Cumarna erayadaasuu goldaloolo ka helayoo yidhi " Haddaad Senteri ii ahayd oo aad madaxnimo ii qirtay maxaynu ku murmaynaa!"

Haddii aad senteri ii ahayd soogan garabkayga
Suldaankaaga lama caasiyiyo Suudi-daarrada'e[7]
Haddii aad senteri ii ahayd soogan garabkayga
Suldaankaaga lama caasiyiyo Suudi-daarrada'e[8]

Cumar mar kale isagoo argay gabadh uu quruxdeeda u bogay waa kii lahaa:

Qureeshkeeda Faadumo haddaan qaar ka mid ah sheego
Tallaabada qallooc uma dhigtee way qotomisaaye
Qalbigaa ku faaraxa markay qaaddo laafyaha'e
Allaw hayga soo qaban intaan Qalanjo gaadhaayo

Tixahan aan wada dhammayn waxay ka mid ahaayeen gabayo dhawr ah oo ay is dhaafsadeen abwaanadii waaweynaa ee Cabdi Gahayr iyo Xasan Tarabbi oo Ciidagale ahaa iyo Cumar Australia oo Sacad Muuse u dhashay. Waxa bilaabay gabayadan silsiladda ah Cabdi Gahayr oo hunguri ka galay geel ay leeyihiin beel Sacad Muusa ah oo Hadhiye Cismaana oo ka soo xagaa baxay xeebta soona dagay banka Qool-Caday. wuxuu ku yidhi Cabdi Gahayr:[9]

Sidii aar hilbii laga kacshay oon weli hamuun goynin
Haab haabashaan ahay waxaaan heli se mooyaane
Hawl laawahaasaan arkaye ma hunguroodeene
Iyadoo haleeliyo hor weyn wada hillaacaysa
Habar.yoonis iyo ciidagale labada haamoodba
Waayadan higgaa igu go,doo waan hamaansadaye
Geelaa hudheelluhu watee Hadhiye maalaayo
Iyadoo hirkaa iyo hirkaa halab ka reemaysa
Hayb yeelataba xerada waan ku hubsan dooneeye
Halkanay ka dhawdee tolkay wey hagranayaane

Waxa gabaygaas oo dhammayn ka jawaabay Cumar Xuseen oo marshay tix aan ka hayno:[10]

Geelaa horaadada fidshay ee hadhiye maalaayo
Halyeeygii ducaaliyo xirsaa ugu hanweynaaye
Abidkiinba kuma hiil baxdaan halaca maadhiine
Hawhawda iyo faanku waa himiladiiniiye
Hitlarbaad ismoodaan markaad halaha maashaane
Halba aniga oo nin u dilay oo habelna dheeraaday
Habaryoonis iyo ciidagale labada haamoodba
Hadhgalaybaa laga diray heeshigaa dhalaye
Huwanbaan ogaa oo dagaal kuma hagaagtaane
Anna hawlle iigama duwana hurinta Daa'uude
Abtiyaal wax aydaan helayn ha isku hiifina'e
Waa taad habeenkoo madow danood soo hitiqiseene

Xasan Tarabi oo isagu dareensanaa xilliga adag ee lagu jiro ayaa Cabdi gabay canaan ah uugu jawaabay:[11]

Cabdiyow waxaad heli kartaa la hungureeyaaye
Hanti kaa yaraataad is tidhi buuxso haamaha'e
Kol haddii horruun loo dhufsado waa hogaan go'aye
Hadimaa tolkaa kugu qabaa taadu waa hadure
Isagoo hamuun qaba hadduu hamaga neef saaro
Haluu dilay hangool lagu dhuftuu kaga hagaaye
Awal toban gubaa la hayayuu halakadaysnaaye
Ka hagaafe daarii hindigee maalku hoos yiile
Habar yoonis iyo ciidangale laguma hawshoone
Dayuuradahan hawd meerayaan ku habranayaaye
Hama dheeridaa meel kalaa la hindisaayaaye
Adigoon waxbaba haybsan baad hurisay duulaane
Talose waxay hagaagtaa markii la hojiyaa wiige
Nimaan u hubsani haadaan ka duul oo hubanti weeyaane
Heeraha libaaxuba hadduu hilib u gaajoodo
Muska ku hakan maayee hadday oodu hanan weydo
Cirkaadse haabanaysaa adoon hadal la gaadhayne
Reer nuux wuxuu haysan jiray helina soo waaye
Hoobaanta saadadii lahayd hebelo loo diiye
Hubka tiirsha uun baa la yidhi Herer ragii yiile
Haleeladan irmaan reer mataan kama hugoobeene

Xasan Tarabi wuxuu ka xanaaqay gabaygii Cumar Ustereeliya tiriyey, kolkaasuu kanna u soo tiriyey

Carada iyo cerbaha shiisha iyo Dhamal calooshiisa.
Cudbi koriye ceeriga Burraho cadayga Laasdhuure.
Cadaadley carfigaa Tuuyo iyo culayga Maygaagta
Casaha Sheekh caleenti Burco iyo cogalka Oodweyne.
Caglishiriye Ceeg iyo Togdheer harada Ceegaagta
Gaaroodi labadiisa cidhif Ciinle iyo Tuurta
Ceelkaa Hargaysa iyo Togaan cidii ka guuraynin
udubkaa cidhiidhiga u degey ma cidkalaad mooday
saw cududda Habar Yoonis iyo Ciidagale maaha
Cafaw nooma galin reer Subeer waagi lays cunaye
Colaad iyo markii Geydh la dilay ciil la degi waaye
Cadawgaanu kaga deyranahay Curubta Reer Shiikhe
Caynkaa hadaanaan ahayn laysma caasiyo'e
Halka iyo caws guduudkii Jigjiga lagama ceesheene
Kolka beesha Cayn loo raraa Cadan u yaacdaane
Cidlaa kaga tagtaan reerahoon cir u irmaanayne
Horweyntiinan caydigu wadaa ma cayilaadeene
Cayuuntiina waxa boobi laa Caliyo Haaruune
Carandhiriye reer Fiqi Cigaal kuma ciseeyeene
Cishaddii dhaweytona raggii caawiyaad tahaye
Caynkaana waan kugu ogahay ee calale yeelkaaga
Cirroolaha gaboobaa nin ragi ka cilmi qaataaye
Calisalaan Cabdiyo Daahir Magan Carab la sheekayso
Cishaddii la gubay qayradii cobosha yaa laayey
Caarshiyo raggay Dawladii ciir ka qubi weydey
Anagaa ka sii ciidan badan cidi ma kaa yeeli
Waraabaa ciyaayee ka soo carara aaboooyin
Caruurtaa sidaa lagu sabaa ka caqli weyn uunku
Cabdallahan yaryari xoolahay celin yaqaaniine
Casar weerar iyo mayagaa caydh is garanaaya
Cabbaniyo Makaahiil miyaa cid iska riixaaya
Ma Cismaannadaa kula batay iyo Caliyo reer looge
Cusbadii Jaboutiyo kuwii cawda guranaayey
Dadku waa is wada caayayaa ee Cumar ma noo faanay
Ma cuwaaflahaan qarinayuu caawa ii tiriyey[12]

Gabaygan ayuu Cumar ka mid ahaa raggii ka jawaabay, kiisa waa kan:

Abidkiinba wadaad qaawiyaa, qayd idiin lula e
Qadaadweynta reer Sacad hadaan, qabarka gadhsiiyo
Qolmadoobe iyo Cayn hadduu, qiiqu kor u duullo
Qudhoon kaa jaro iyo naftood, qariso mooyaane
Qaaxada ninweyn oo dhurwaa, qodayo mooyaane
Qolqolada nin joogoon abtow, qarinno mooyaane
Qareen iyo xigaalkaynu nahay, ood qirato mooyaane
Qowsaarro tobana oo hilibaha, qalaya mooyaane
Qoraxay Ogaadeen haddaan, laga qareen raacin
Haddaan nabada waad quudhsatee, qaalin lagu doonin
Qosolkiyo haddaan Tarabiyow quruxdu beenoobin[13]

Sheekooyinka Reer Almis[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Sida la weriyey Faadumo Wacays Faarax oo ahayd gabadh qurux lagu majeertey; waxay ka dhalatay Reer Caynaanshe (Habar Yoonis), waxayna ooridiisa ahayd oo ay u dhaxday Maxamed Jaamac Caymar oo Xasan Maxamed ah (Ciise-Muuse). Muddo bilo ah markii ay guri laheyd ayaa waxa xoog ku kaxaystey nin la odhan jirey Guun oo Reer Axmed Nuux ah (Sacad Muuse), oo ay Faadumo ilma-abti ahaayeen, Guun wuxuu Faadumo ka kaxaystey Banka Aroori ee Burco kanbalkeeda ah. Wuxuu ku qaatay faras dheereeya, waxaanu la tegey Bulaxaar. Dabadeedna wuu gabyey. Wuxuuna yidhi:

Xasan Maxamed xoog iyo laf iyo ma’u xiniin sheegtey
Xaf-ma siiyey Faadumo intaan Xamar u heenseeyey
Xiniinyaha ma jaray tuugaggii xabagta miisaayey

Gug baa laysku yidhi; afkaa gacanta la saaray; hibashaa la giirtey; ninkii gabadha laga dhacay iyo beeshoodiiba cadhay go’een, waxayna la ahaatay in karaamadoodii iyo dhegtoodiiba dhulka lagu dhuftay. Guddi baa la saaray; waxaana la go’aamiyey in ergo loo diro nimankii gabadha qaadey. Guun oo aroos ah ayey ergadii u tagtey, garawshiiyose ma bixine gawdh iyo af-lagaado ayuu ku jawaabay. Markii ergadii fara-madhnaan la soo noqotey, guluf baa la abaabuley; waxaana ciidanka abbaanduule u ahaa Cali Jaamac Haabiil. Waa kii lahaa, markii uu ciidanka uruursanayey, isagoo u gooddiyaaya nimankii Faadumo dhacay:

Goodiyo abeesaan sidaa garanse maysaane
Guddidiin xumaataye sun baa gawska dhigateene
Gunse waxa ah keenney ilmadu gobo’ tidhaahdaaye

Qal-qaaladii ciidan markii ay dhammaatey, guuto cago-madow ah ayaa la soo dareeriyey; galbeed iyo Buula-Xaar ayaa afka la soo saarey. Dhexda intii lagu sii jirey gabayo badan ayuu Cali Jaamac Haabiil tiriyey; waxaana ka mid ahaa geeraarkan uu faraskiisa u tiriyey oo dhawrkan tuduc laga hayo:

Haddaanan dhebi qaadhey
Dhag intaan kugu siiyo
Dhuunta kaaga aroorin
Haddaanan bir la dhaabey
Afka kuugu dhammeynoo
Dhareer kaa tifiq leynin
Dhabbo geel ka carraabay
Haddaan Siig dhitinaayiyo
Lagu moodin dhurwaa

Duhur dabadii ayaa weerar qabax laysku siiyey. Cali Jaamac wuxuu faraskiisii jiidhsiiyey gurigey Faadumo ku jirtey. Markii uu gurigii dumiyeyna Faadumo ayuu cududda ku dhegey, waanu soo fan-gashadey (faraskiisii ayuu xagga dambe soo saarey). Dabadeedna wuxuu ku tiraabay:

Is wadhaan-wadhkii Faadumoy wadhi ma kaa raacdey

Maalintaa ayey la baxdey Faadumo Wadhi oo beryihii dambe lagu naaneysi jirey. Ciidankii markii ay Faadumo gacantooda gashey wey ka jeedladeen waxaaney tageen magaalada Berbera; oo Reer Axmed Nuux aad u joogey. Dhoola-tus iyo is-muujin ka dib, Cali oo Faadumo sitaa faraskii ka soo degey, oo ka hor geeraarey nimankii, wuxuuna yidhi:

Cali-raan isha day
Guuna oohinta day
Ildab hiimada day
Ud-uduufka bahdoodiyo
Idilkii Axmed Nuuxna
Aqoon gaabnida day
Eebadaan sitiyo
Xamarna aabiga day[14]

Sheekadii Wacays[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Wacays Xirsi oo u dhashay reerkan Axmed Nuux ay alaab uu Berbera ka iibsado Awr ku qaadi jiray una iibgeyn jiray Caro Ogaadeen isagoo abbaan uu u ahaa nin degaankaas ahi. Sida ku cad buugga la magacbaxay Gabayadda Somalidda (Somali Poetry) ee ay afka Ingiriisiga ku qoreen labadan oday: I. W. Lewis & B. W. Adrzejewski ayaa s anadkii 1880, mid ka mida safaraddii Wacays uu dhacay alaabtii nin la odhan jiray Mataan Xuseen oo u dhashay jilib ay col ahaayeen Abbaankii Wacays. Halkaasna seddexdaa oday ayaa gabayo dhawr ah isku weydaarsadey. Sayid Maxamed Cabdalle Xasan isagoo ceeb uga dhigaaya dhacdadaas reerkan waa kii yidhi tuducyaddan hoos ku qoran markuu u jawaab celinaayey Cali Jamac Habil oo gabay ku dhaleeceeyey: [15]

Axmad Nuuxa nirig haaruf badan, kabadh u heeryeeyey
Ee hilinka meeshiyo Hiraab, habaqluhuu qaaday
Iyana heer inay leeyihiin, hubantiday weeye

References[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  1. http://www.progressio.org.uk/sites/default/files/War-and-peace.pdf
  2. http://www.progressio.org.uk/sites/default/files/War-and-peace.pdf
  3. http://www.progressio.org.uk/sites/default/files/War-and-peace.pdf
  4. http://www.hoygasuugaanta.com/Heebaan.html
  5. http://www.somaliaonline.com/community/showthread.php/11905-Camelot!/page3
  6. http://www.hoygasuugaanta.com/Geela4.htm
  7. http://www.hoygasuugaanta.com/Heebaan.html
  8. http://www.hoygasuugaanta.com/Heebaan.html
  9. http://www.hoygasuugaanta.com/Gahayr1.htm
  10. http://www.hoygasuugaanta.com/Gahayr1.htm
  11. http://www.hoygasuugaanta.com/Gahayr1.htm
  12. http://www.hoygasuugaanta.com/Gahayr1.htm
  13. http://www.hoygasuugaanta.com/Australi1.htm
  14. http://www.progressio.org.uk/sites/default/files/War-and-peace.pdf
  15. http://farshaxan.com/Suugaan/cadceed_soo_baxday.pdf