Hargeysa

Ka Wikipedia
U bood: gooshitaan, raadi

Bilowgii degitaanka magaalada Hargeysa Qaybta 1-aad

Waa xidhmo qoraallo ah oo ka hadlaysa bilowgii degitaanka magaalada Hargeysa, uuna soo diyaariyey qoeaaga weyn ee  Chief Aqil Abdulrahman Hassan Haji Adan Ludvika Sweden

1835 kii oo Suldaankii ugu horeeyey lagu Aasay Magaalada Hargeisa, Suldaan Hassan Suldaan Farah Suldaan Guleed.
Qormadan Maanta inta aanan u gondo degin, Waxan si kooban u xusi doonaa Taariikhdii iyo Hab Dhismeedkii Saldanada Guud ee ugu horeysay, kana hana qaaday Somaliland iyo Maraaxilkii kala duwanaa ee ay soo Martay min 1722 kii oo Suldaankii ugu horeeyey la caleemo saaray Suldaan Guleed Cabdi Ciise Dhamal  Illaahay Haw Naxariistee.

Muddadu Suldaan Kastaa uu Xilkaa Hayey:-

  1. Suldaan Guleed Cabdi Ciise                    1722 - 1782             60 sanno
  2. Suldaan Faraax Suldaan Guleed Cabdi    1782 - 1832             50 sanno
  3. Suldaan Hassan Sul. Farah Sul. Guleed   1832 - 1835             03  sanno
  4. Xilli Korintii Suldaan Diiriye                       1835 - 1838             03 sanno
  5. Sul. Diiriye Sul. Hassan Sul. Farah           1838 - 1942             104 sanno
  6. Sul.Abdillahi Sul.Diiriye Sul. Hassan         1942 – 1967             25 sanno
  7. Sul.Rashid Sul.Abdillahi Sul. Diiriye          1967 – 1969             02 sano
  8. Sul. A-qadir Sul. Cabdullaahi Sul. Diiriye   1969 - 1975             06 sanno

Hab dhismeedka Saldanaddu waxa ay ku qotontay oo garbaha iyo hareeraha ka taagnaa bulasho weynta culimadii, cuqaashii, ciidankii iyo xooggii, waxgaradkii iyo xoolo dhaqatadii. 

(1) Suldaan Guleed Cabdi Ciise

Waxa uu xilka hayey 60 sanno, ahaana Suldaankii 1-aad sida Taariikda lagu xusay, waxa uu ahaa halyeygii ugu wax qabadka badnaa, hormoodkana ka ahaa hayaankii dheeraa ee beeluhu kaga soo baxeen dhulka ballaadhan ee Gubanka ah ee lagu soo gaadhay dhul daaqsimeed iyo biyo. 

Suldaan Guleed iyo aabihii-ba waxa ay ku aasan yihiin banka Aroori ee Burcodusheeda ah. La taliyaha suldaankuna waxa uu ahaa Sheekh Magan Hassan Abdi. 

(2) Suldaan Faarax Suldaan Guleed Cabdi   (1782-1832) 

50 sanno ayuu suldaan ahaa,  Suldaan Faarax waxa uu xilkaa hayey 50 sannadood, intii uu suldaankaa ahaana waxa u suurto gashay bilawgii qarnigii 18-aad in uu saldanada dejiyo dooxooyinkaHargeysa, waana Kobta uu ku dhashay Hassan Suldaan Farah, kuna barbaaray, Qur'aankana uu ku bartay dooxooyinkaas Hargeisa. 

Sidaan Qormadii hore ee 14/12/10 aan ku soo bandhigay, Suldaan Farah waxa xilka u fududeeyey xidhiidhkii uu la lahaa Caalamu Al-Carab Iyo Culimadii garabka ka taagneyd ee aqoonta diinta ku hagaysay, ciidan boqor oo dhisan iyo dadkiisii.

Suldaanka waxa sannadkii 1805-kii uu suurto gashay in uu guto waajibkii Xajka iyada oo ay weheliyeen dad badan oo ay ka mid ahaayeen Sheekh Cali Sheekh Magan Hassan, waxayna ka gudbeen Cadan iyo dhulkaa dheer ee Yeman iyoSucuudiga. Muddada uu suldaanku soo gudanaayeyn Xajka, waxa ku-sii-sime ahaa oo xilka sii hayey Giire Mohamed Fiqi Yussuf

Bilawgii Degitaanka Hargeisa iyo Aasaaskeedii

Hargeysa waxay markii ugu horreeysey la so degey bilawga xiligii Suldaan Farah Suldaan Guleed oo ku beegan 1800, Illaahay haw naxariistee Suldaan Farah waxa uu ku aasan yahay Lafa Ruug, waxana uu ku baxay gacan Ibnu Adam oo ahayd huwan la odhan jiray Solo Gudub oo deeganka ahayd. 

Dilkaa suldaanku waxa uu soo dedejiyey weeraradii ugu cuslaa ee abid ciidamadiiBoqor ay qaadaan ee dhulka ugu badan ay ku hantiyeen una badnaa dhulkii aynu 1988-kii ku qaxnay ee lagu nagaaday. Ciidankaa Boqor waxa abbaan duule u ahaa Jamac Yuusuf Oog (Jaamac -Yey) soona gaadhay Suldaan Diiriye; 


Dib u eegid:- Degitaankii Hargeysa iyo Suldaan Faarax

  • Risaalaadkii Suldaan Farah iyo Sheikh Saqr Bin Mohamed Al Qaasimi ay is weydaarsadeen, xiligaas oo Saldhigga Saladanadu ay Hargeisa.
  • Labada Ceel ee Xakamane iyo Af Weyne ee qodnaa xiligii laga kicinaayey bulshadii Deganeyd ee ila hadda Raadkoodii sii jiro ee muuqda kuna yaala agagaarka Qabriga Sheekh Nuur.
  • Cabdi Hurre Suldaan Farah oo maanta Nool, Miyir iyo Xasuusna qaba, Boqol sano jira, Boqol ka horeeyeyna  taariikhdeeda haya.
  • Waxa sidoo kale nool Farah Cali Geedi oo Geelii Indha Badane Taariikh ballaadhan ku lahaa oo Boqol kor u dhaafay.
  • Waxa Raggaa aan tilmaamay la Ilmaadeer ahaa Haji Abdi Hussein Yussuf oo Qaamuuska Qaranka Somaliland ah, Miisaan weyna ku leh Taariikhda somaliland iyo qabaailka Somaliyeed ee Jaarka aynu nahay.
  • Dhulka baacaa iyo Ballaadhkaa leh waxa lagu hantiyey cudud iyo waran caaradii.
  • Meel aan Saldanadu degin iyo dhul aan Ciidan Boqor qabsanin, Isaaq ma hantiyin mana degin.
  • Waxa xusid taariikheed mudan in aynu ogaano beelaha qaybta libaax ku lahaa awoodi lagu hantiyey Ceelka Hargeisa ee barakaysan, maantana ah caasimadda dalka S/Land iyo nawaaxigiisa, in ay ka mid ahayd beesha Arab Sheekh Isxaaq (Cumar-Arab) iyada oo xiligaas ay labada beelood iyo Ayuub Sheekh Isxaaq ay lahaayeen heshiis, in wadajir lagu xalaaleeyo dhulkan oo laga riixaayey beelaha aynu ood wadaagta ka nahay dhinaca Hawd ee weli aynu geela kala qaadno.

(3) Suldaan Hassan Suldaan Farah Suldaan Guleed (1835-1838)

Suldaan Hassan wuxu ahaa suldaankii ugu horeeyey ee ku dhasha Hargeisa, waxa kale oo uu ahaa suldaankii kowaad ee lagu aaso Hargeisa 1835-kii, waxana uu ku aasan yahay xabaalaha Salaadiinta ee ka soo hor jeeda dugsiga hoose dhexe ee New Hargeisa. (Rees School). Waxana isku meel ku duugan afar (4) suldaan oo is dhalay. 

Muddada kooban ee suldaan Hassan uu xilka hayey, kobta uu ku aasan yahay waxay caddeyn iyo lama sheegtaan u tahay in Hargeysa ay deganaayeen saddexda beelood ee aan kor xusay ama CiidagaleArab iyo Ayuub in ka badan50 sanno, ka hor inta aanu Iman Sheekh Madar. Halka beeshii 4-aad ee waqooyi bari ka soo degtay Hargeysa ay ahaayeen Isxaaq Carre Siciid

(4) Suldaan Diiriye Suldaan Hassan Suldaan Farah 1838-1942

Suldaan Diiriye oo ahaa Suldaankii ugu da'da yaraa uguna muddada dheeraa, ayaa ahaa 13 jir kolkii uu aabbihii dhintay. Waxa loo saaray guddi ( Lajnad ) ku sinta inta uu 16 jir gaadhaayo, waxana 1838-kii lagu caleemo saaray ceelka Hargeisa. 

Waxa aan qormada saddexaad idin soo gudbin doonaa taariikhdii dheerayd ee suldaanka oo ay soo gelidoonto Imaatinkii IngiriiskaImaatinkii Sheekh Madariyo tii Lord Delamere iyo weliba sidu ugu gudbay Kenya iyo ciddii dal marisay.

Dhammaan inta dhimatay ee magacyadooda aan ku xusay qoraalkan, waxan Illaahay ka baryayaa inuu naxariistii Janno ka waraabiyo   

Aammiin. 

Waa innoo mar kale iyo qormada saddexaad oo aan soo gaadhsiin doono ilaa suldaan Abdi-Qadir oo dhameyd 137 sanno.

Cali Xidig Dacar Maxamood..