Nolosha soomaalida wixii ka horreeyey 1900

DHAQANKA SOOMAALIDA KA HOR 1900 IYO ISBADDALKA QAABKIISA

Dhaqanka Soomaalida wixii ka horreeyay 1900 wuxuu ahaa mid ku salaysan reer-guuraannimo, xeer-dhaqan (customary law), diinta Islaamka, iyo nidaam qabiil. Wuxuu si weyn uga duwanaa nolosha casriga ah ee maanta, maadaama aanu jirin dowlad dhexe oo xooggan, isla markaana noloshu ay ahayd mid dabiici ahaan ku xiran deegaanka.

1. Nolosha reer-guuraaga (Pastoral life)

Somalia iyo guud ahaan Geeska Afrika, inta badan Soomaalidu waxay ahaayeen Reer xoolo-dhaqato (geel, adhi, lo’)
Meel joogto ah ma deggenayn, waxay raaci jireen roobka iyo daaqa.
Teendho (aqal Soomaali) ayaa ahaa hoyga noloshu waxay ku xirnayd: Roobka, Daaqa xoolaha iyo socdaal joogto ah.

Bulshada waxay ku dhisnayd qabiil (clan system)
Qabiil kastaa wuxuu lahaa:
Hoggaan (odayaal)
Xeer u gaar ah
Mas’uuliyad difaac iyo garsoor

Qabiilku wuxuu ahaa:
Nidaam amni
Nidaam sharci
Nidaam aqoonsi

Waxaa jiray nidaam sharci oo la yiraahdo xeer
Xeerku wuxuu xallin jiray:
Dilalka (mag/dhiig)
Khilaafaadka
Hantida iyo daaqa

Wax dowlad ah ma jirin, balse xeerka ayuu ugu jiray beddelkeed.

Islaamku wuxuu soo galay Soomaalida qarniyo ka hor 1900
Wuxuu si weyn uga dhex muuqday:
Waxbarashada (dugsi Qur’aan)
Ganacsiga
Nolosha maalinlaha ah
Culimada iyo sheekhyada ayaa lahaa sharaf weyn

Xeebaha Soomaalida waxay ahaayeen marin ganacsi muhiim ah
Waxaa la ganacsan jiray:
Carabta
Hindiya
Bariga Afrika

Waxa la dhoofin jiray:
Xoolo (geel, lo’)
Xabag (frankincense & myrrh)

6. Dhaqanka iyo fanka

Gabayga iyo suugaantu waxay ahaayeen “warbaahinta bulshada”
Gabyaaga ayaa:
Faafiya fikir
Difaaca qabiil
Dhaliila ama ammaan

Af-Soomaaligu wuxuu ahaa mid aad u xooggan

Ma jirin koronto, telefoon, ama gaadiid casri ah
Xiriirku wuxuu ku xirnaa:
Farriin qaad (geesiyaal ama socoto)
Hadal iyo gabay

Dhaqanka Soomaalida kahor 1900 wuxuu ahaa:
Reer-guuraa ku dhisan xoolo-dhaqasho
Qabiil iyo xeer ku salaysan maamul
Diin Islaam oo si xooggan u dhexeysa
Suugaan iyo gabay aad u horumarsan

Wuxuu ahaa dhaqan adag, iskaa wax u qabso ku dhisan, oo aad ugu xirnaa deegaanka iyo nolosha dabiiciga ah.

Soomaalidii hore waxay ahayd dad u nool sidii saxda ahayd qiyaali kuma noolayn sababtoo ah ma jirin wax tiknooliyad ah sida mobile, kombuyuutar, iyo TV, tiktook warkiisba daa'.

Waxayna diiradda saari jireen howlaha guud ee reerka, xoolaha iyo barashada quraanka kariimka oo kaliya ma jirin iskool iyo jaamacad barayfadna warkiisba daa'.

Macalinka dugsiga quraanka ayaa ahaa kan ugu sarreeyo sharaf iyo maamuus ku leh bulshada aadna loo qaddariyo wuxuuna ahaa mid aad loogu baqo habaarkiisa.

Waxay ahaayeen dad aad ugu dheereeya farshanimada ma ahayn kuwa soo iibsada mana aqoon baaldi, dalow, muub, marwaaxad, mana aqoon joodari iyo sariir, maacuunta guriga iyagaa gacantooda ka sameysan jirey sida digsiga, koobabka, qubada, haanta, dhiilka, gaawaha, xargaha, kurta, fandhaalka, xeerada, xurbiga, aqallada, aloolka iyo kuwo kaloo badan.

Haddii aynu eegno dhinaca ciyaaraha, ma aysan aqoon kubad, laadhuug, jees, duumo iwm.
Waxay lahaayeen ciyaaro dhaqameed dabiici ah, sida waalayda, dabshidka, saarka, jaandheerta, Orodka, Gariigga, shaxda iwm, waxayna ku faani jireen fardaha iyo geela.

Dhaqanka Soomaalida maanta

Markaynu eegno dhaqanka Soomaalida maanta, isbeddelku ma aha in dhaqankii gebi ahaanba lumay, balse waa in uu qaabkii loo dhaqmi jiray uu aayar is beddelay. Waxaa jira dhowr meelood oo si cad loo arki karo:

1. Qaab nololeedka (miyiga → magaalo)

Hore:
Bulshada badankeed waxay ku noolayd miyiga iyo noloshu waxay ku dhisnayd xoolo-dhaqasho, is-kaalmayn.

Maanta:
Dad badan waxay u guureen magaalooyinka waxayna la qabsadeen shaqooyin kala duwan sida (ganacsi, xafiisyo, internet iwm)
Sido kale qoysasku way yaraadeen (extended family → nuclear family)
Tani waxay beddeshay xiriirkii iyo is-dhexgalka bulshada.

2. Xiriirka bulshada iyo derisnimada

Hore:
Derisku wuxuu ahaa sida qoys oo keliya
Waxaa jiray is caawin joogto ah (gurmad, martisoor, iyo in la wadaago)

Maantuse xiriirkii deriska ayaa si weyn u daciifay sababto ah waxa soo kordhay mashquul aad fara badan dhanka qoysaska.

3. Qiyamka iyo anshaxa (edeb, xushmad)

Qiyamka sida xushmadda waayeelka, martida, iyo diinta wali wuu jira, balse waxaa soo baxay jiil cusub u fikiraya si ka duwan sidii hore oo ay saameyeen warbaahinta iyo internet-ka.
Baraha bulshada ayaa si weyn u saameeyay dhaqanka,
Fikrado iyo hab-dhaqan cusub ayaa si degdeg ah u faafay
Taas oo mararka qaar keeni karta khilaafyo dhaqan.

4. Afka iyo isgaarsiinta

Af-Soomaaligu wali waa saldhigga dhaqanka
balse waxaa ku soo kordhay erayo ajnabi ah (English/Arabic)
Qoraallada iyo akhriska online-ka ah ayaa beddelay hadalladii tooska ahaa.

5. Qoyska iyo doorarka bulshada

waagii hore qoyska weyn ayaa go’aanka lahaa
Odayaasha ayaa door weyn ku lahaa maamulka bulshada

Maantuse dhalinyaradu waxay leeyihiin madax-bannaani badan, odayaashu weli waa la ixtiraamaa, balse malaha wax saameyn oo sidaa u weyn marka loo eego waagi hore.

Dhaqanka Soomaalida ma lumin, laakiin wuxuu galay marxalad cusub. Waxa is beddelay oo qura:
Hab nololeedka
Isgaarsiinta
Iyo qaabka ay u wada nooshahay

Waxaa xusid mudan inaanay bedelin dadkeena qiyamkii wanaagsana ee ay lahaayeen sida; Diinta, Xushmadda iyo Martisoorida.