Far Soomaali

Ka Wikipedia
U bood: gooshitaan, raadi
Nooc ka mid ah kuwii ugu horeeyay Far Soomaaliga waa Farta Cusmaaniya.

Far Soomaali (Af-Ingiriis: Somali alphabet) waa wadarta iyo nidaamka wax qorista ee Dadka Soomaalida. Sida taariikhda lagu sheegay, dadka Soomaalida ah waxay soo lahaayeen dhowr nooc oo waxqoris ah; kuwaasi waxaa ka mid ah Farta Cusmaaniya, Far Boorama (sidoo kale loo yaqaano Far Gadabuursi), Qoraal Kaddare iyo habka maanta la isticmaalo ee Alifbeet Soomaali Laatiinka ah. [1]

Hordhac

Guud ahaan, Far Soomaaligu waa nidaam iyo farshaxan noocyo badan oo kala duwan ah oo leedahay bulsho weynta Soomaalida. Sidaasi ay tahay waxa sida rasmiga ah ee dowlada iyo dadku hirgeliyeen waa Far Soomaaliga laga soo xigtey qaabka Latiniga ah.

Intii ka horeeysay Kacaanka Umada Soomaaliya waxaa jirey noocyo badan oo qaabka wax loo qoro ah kuwasi waxaa ugu caansanaa:

  • Far Borama ama Far Gadabuursi midaasi oo sanadkii 1933kii uu alifey aqoonyahan Sheekh Cadbiraxmaan Sheekh Nuur oo ku sugnaa magaalada Borama.
  • Cusmaaniya qaabka loo qoro 𐒋𐒘𐒈𐒑𐒛𐒒𐒕𐒀, waa farshaxan qoraal uu alifey Cusmaan Yusuf Keynadiid sanadihii u dhexeeyay 1920kii ilaa 1922kii.
  • Kaddare waa far qaab u dhow Far Gadabuursiga midaasi oo sanadkii 1952kii uu alifey Xuseen Sheekh Axmed Kaddare.

Intaasi waxaa dheerayd in dadka Soomaalida ah isticmaali jireen farta Carabiga tan iyo wakhtiyadii diinta Islaamku soo gaadhay dhulka Soomaalida, midaasi oo caan ku ahayd malcaamadaha iyo goobaha lagu barto cilmiga diinta Islaamka iyo Quraanka. Si kastaba ha ahaatee, sanadkii 1972kii ayaa Kacaankii Umada Soomaaliyeed ku soo kordhiyeen waxay ahayd hirgelinta qoritaanka Far Soomaaliga, taasi oo noqotey mid dhaxalgal u ah bulsho weynta ku hadasha luuqada Af-Soomaaliga. Si loo fidiyo oo loo kobciyo qoritaanka luuqada Soomaaliga ayaa dowladu waxay samaysay Ololihii Af-Soomaaliga ee bilaabmey sanadkii 1974tii, wakhtigaasi oo dugsiyada la xidhey si 25,000 oo arday iyo 3,000 askarta ciidanka xooga ah u tegaan miyi iyo magaalo si ay u soo baraan qoritaanak farta cusub e Af-Soomaaliga. Dhowrkii sano ee xigay waxaa dowladu ka gaadhay heer sare ololahaas baritaanka farta Soomaaliga iyada oo sii kordhisey dadaalkii iyo tababaradii.


Soomaali Laatiin

Astaan fariimaha oo ku taala magaaladaMinneapolis taasi oo ku qoran Alifbeet Soomaali Laatiin.

Farta dowliga ah ee wadanka Soomaaliya oo loo yaqaano Alifbeet Soomaali Laatiin waxaa alifey oo habeeyay aqoonyahano badan oo Soomaali ah, kuwaasi oo hormuud u ahaa Shire Jaamac Axmed. Nidaamkani wuxuu ka kooban yahay dhamaan alifbeetka Af-Ingiriiska marka laga reebo p, v iyo z, waxaana lagu daray 5 shaqal iyo 21 shiibane.[2]

Nidaamka Carabiga

Qoraalo Af-Soomaali-Carabi ah qarnigii 14aad.

Ka hor intaanay iman gumaystayaashii Ingiriiska iyo Talyaaniga, dadka Soomaalida ah waxay isticmaali jireen nidaam waxqoris oo laga soo xigtay Farta Carabiga.[3] Nidaamkaasi waxaa loo yaqaanaa Far Wadaad.[4]

Farta Cusmaaniya

Farta Cusmaaniya, meelaha qaar looga yaqaano Far Soomaali waa nidaam kale oo wax qoris ay dadka Soomaalida isticmaalaan taasi oo alifey Cismaan Yuusuf Keenadiid. Marki uu qoray fartan waxay ehayd, intii u dhaxaysay 1920 ilaa 1922, laakiin nasiib darro, farta nuuaan ah bulshada oo dhan may gaarin. Markii hore waxa jiray muran ku saabsan farta ay yeeln doonto luqada soomaaligu. Faro kala duwan oo la soo qori jiray waxa ka mid ah farta Boorama, farta kadaare iyo Farta Wadaadka oo ah farta carabiga. waxaana 1972 lagu wada hishiiyay farta laatiinka ah. Marka laga reebo Far Wadaadka, tani waxay ahayd fartii ugu horaysay ee ay Soomaali qorto.[5]

Far Boorama

Gabay lagu qoray Far Boorama.

Far Boorama (sidoo kale loo yaqaano Far Gadabuursi) waxaa alifey Sheekh Cabdiraxmaan Sheekh Nuur oo macalin ka ahaa magaalada Boorama.[6] Nidaamka qorida Farta Boorama waa mid aad uga duwan Farta Cusmaaniya. Fartani waxay leedahay shaqalo gaaban iyo kuwo dhaadheer, hakadyo iyo hingaad intaba ka dhex muuqata qoraalka.[7]

Inkastoo aanay soo shaacbixin isla markiiba, maanta waxaa la helayaa qoraalo badan iskugu jira diini, gabayo, cilmi iyo taariikh oo Sheekh Cabdiraxmaan iyo xertiisu ku qoreen Farta Boorama.[8]

Farta Kaddare

Farta Kaddare waxaa alifey Xuseen Sheekh Axmed Kaddare sanadkii 1952dii.[9] Nidaamka qoraalka fartani waxay aad ugu qaab dhowdahay farta Cusmaaniya, laakiin waxay kaga duwan tahay nidaamka shaqaleynta iyo adkeynta ereyada.[10]

Sidoo kale fiiri

Linkiyo kale

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons waxee heysaa war la xiriiro:

Tixraac

  1. Andrezewski, B. W.. In Praise of Somali Literature. Lulu. p. 232. ISBN 1291454535. http://www.google.com/books?id=90CdBQAAQBAJ&source=gbs_navlinks_s. Retrieved 17 January 2015. 
  2. Andrew Simpson, Language and National Identity in Africa, (Oxford University Press: 2008), p.288
  3. "Somali (af Soomaali / اَف صَومالي˜)". Omniglot. Retrieved 17 October 2013. 
  4. Andrezewski, B. W.. In Praise of Somali Literature. Lulu. pp. 130-131. ISBN 1291454535. http://www.google.com/books?id=90CdBQAAQBAJ&source=gbs_navlinks_s. Retrieved 17 January 2015. 
  5. Wasaaradda Warfaafinta iyo Hanuuninta Dadweynaha (1974). The Writing of the Somali Language. Ministry of Information and National Guidance. pp. 5. http://books.google.ca/books?id=v-GwAAAAIAAJ. 
  6. David D. Laitin (1 May 1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. University of Chicago Press. pp. 98–. ISBN 978-0-226-46791-7. http://books.google.com/books?id=LR8A4tEYZUAC&pg=PA98. Retrieved 2 July 2012. 
  7. I.M. Lewis (1958), The Gadabuursi Somali Script, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 21, pp. 134–156.
  8. the Borama script was principally used by Nuur and his circle of associates in his native city of Borama.
  9. Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. University of Chicago Press. p. 87. ISBN 0226467910. http://books.google.com/books?id=LR8A4tEYZUAC. 
  10. Simon Ager, Kaddare transcription