Puntland
Puntland , si rasmi ah maamul -goboleedka Soomaaliyeed ee Puntland , waa maamul - goboleedka isku haysta in uu ka tirsan yahay Soomaaliya , inkastoo aysan aqbalin sharcinimada maamulka hadda jira ee Soomaaliya . Waxaa la aasaasay 1998, waana dawlad xubin ka ah federaalka Soomaaliya. Puntland waxay ku taal waqooyi bari Soomaaliya. Caasimadeeda waa magaalada Garoowe ee gobolka Nugaal . Gobolku wuxuu lahaa dad dhan 4,334,633 sanadka 2016.
Puntland
| |
|---|---|
| Puntland State of Somalia[1] | |
 Flag  Coat of arms | |
  Puntland | |
| Coordinates: 8°24′N 48°29′E / 8.400°N 48.483°E | |
| La asaasay | 1 Ogosto 1998 |
| Caasimada | Garowe |
| Dowlada | |
| • Body | Dowladda Puntland |
| • Madaxwaynaha | Siciid Cabdulaahi Deni |
| • Madaxweyne-ku-xigeenka | Ilyaas Cismaan Lugator |
| • Afhayeenka Aqalka | Cabdirisaaq Axmed Siciid |
| Bedka | |
| • Dhammaan | 212,510 km2 (82,050 sq mi) |
| • Water | 21,711 km2 (8,383 sq mi) |
| Tirada dadka | |
| • Estimate (2016)[3] | 4,334,633 |
| Aag saacadeed | UTC+3 (EAT) |
| • Xagaa (DST) | UTC+3 |
| Furaha | +25290 (Soomaaliya) |
| ISO 3166 code | SO |
Puntland waxa ay xad la wadaagtaa Somaliland dhanka galbeed, Gacanka Cadmeed ee waqooyi, kanaalka Guardafui ee waqooyi-bari, badweynta Hindiya , Koonfur-galbeed ee maamulka Galmudug , iyo Itoobiya oo koonfur-galbeed ah. Puntland waxaa ku yaal dhowr daraf oo waaweyn oo ay ka mid yihiin Cape Guardafui , oo ah cidhifka Geeska Afrika, Raas Xaafuun oo ah meesha ugu bari ee qaaradda Afrika oo dhan, iyo bilawga buuraleyda Karkaar . Magaca "Puntland" waxa uu ka yimid dhulkii Puntland ee lagu sheegay ilo-wareedyadii hore ee Masaarida , in kasta oo meesha saxda ah ee dhulka laga sameeyay ay tahay qarsoodi. Daraasado badan ayaa soo jeedinaya in dhulka Puntland uu ku yaalay Soomaaliya maanta, halka qaar kalena ay soo jeedinayaan in uu ku yaal meel kale. 31-March-2024-ka kadib is bedelo ka dhashay qalalaasaha dastuuriga ah ee Soomaaliya ayaa dowladda Puntland waxa ay sheegtay in aysan aqoonsanayn awoodda dowladda federaalka ah ee Soomaaliya , isla markaana aysan ka qeyb geli doonin hay’adaha federaalka Soomaaliya . Waxay ku dhawaaqday inay si madax-banaan u shaqayn doonto, ama “ay fulin doonto awoodaha dawlad madax bannaan”, inta laga helayo dawlad federaal ah oo leh dastuur lagu heshiiyey afti dadweyne oo ay Puntland ka qayb galayso.
Taariikhda
Saldanada Majeerteen iyo Hobyo
Majeerteen Sultanate (Migiurtinia) waxaa la aas aasay bartamihii qarnigii 18-aad. Waxay soo shaacbaxday qarnigii xigay, oo uu xukumayey Boqorka kheyraadka badan (Boqor) Cismaan Maxamuud . Xarunteedu waxay ahayd Caluula , waxay gacanta ku haysay inta badan waqooyiga iyo badhtamaha Soomaaliya qarniyadii 19-aad iyo horraantii 20-aad. Boqor Cismaan waxa uu ka mid ahaa ugaasyadii caanka ahaa ee beelaha Daarood oo soo maamuli jiray magaalooyinka qadiimiga ah ee Caluula, Baargaal , Boosaaso iyo Xaafuun ka dibna waxa uu u soo baxay oday dhaqameed awood leh oo si buuxda u maamula deegaamada uu ka taliyo. Siyaasaddu waxa ay ilaalisay shabakad ganacsi oo adag, waxa ay heshiisyo la gashay quwado shisheeye, waxana ay awood dhexe oo xoog leh ka fulisay gudaha gudaha.
Suldaanka Majeerteen waxa uu ku sigtay in la burburiyo bartamihii 1800-aadkii dagaal awoodeed oo dhex maray Boqor Cismaan iyo Yuusuf Cali Keenadiid oo uu adeer u ahaa . Ka dib ku dhawaad shan sano oo dagaal ah, dhallinyaradii bilawday ayaa ugu dambayntii lagu qasbay in loo masaafuriyo Yemen . Toban sano ka dib, sannadihii 1870-aadkii, Kenadiid wuxuu ka soo noqday Jasiiradda Carabta isagoo wata koox ka mid ah Musketeers Hadhrami iyo koox dab-damiyayaal ah. Iyagoo gacan ka helaya, wuxuu ku guulaystey inuu ka awood roonaado beelihii deegaanka oo uu dhidibada u taagay Saldanada Hobyo 1878. Dabayaaqadii 1889kii Boqor Cismaan wuxuu heshiis la galay Talyaaniga , isaga oo boqortooyadiisa ka dhigay maxmiyad Talyaani ah . Suldaan Keenadiid oo la tartamayey ayaa sanad ka hor saxiixay heshiis kaas la mid ah oo ku wajahan suldaannimadiisa. Labada masuulba waxay saxeexeen heshiisyada maxmiyadda si ay u horumariyaan ujeeddooyinkooda isballaarinta, iyadoo Boqor Cismaan uu eegayay inuu taageero Talyaanigu u adeegsado halganka awoodeed ee uu kula jiro Kenadiid ee Saldanada Majeerteen. Boqor Cismaan iyo Suldaan Keenadiid waxa ay sidoo kale rajaynayeen in ay ka faa’idaystaan danaha iska soo horjeeda ee ka dhexeeya quwadaha reer Yurub ee markaasi doonayey in ay ka taliyaan gacanka Soomaalida, si ay uga fogaadaan in si toos ah xoog loogu qabsado dhulkooda. Markii si tartiib tartiib ah loo ballaariyay waqooyiga Soomaaliya ee gumeystihii reer Yurub, dhammaan seddexdii suldaan waxaa lagu daray Soomaalilaan Talyaani horaantii qarnigii 20aad.
Dhismihii Puntland
Ka dib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya 1991-kii, shirweyne dastuuri ah oo ka soo baxay gudaha Garoowe ayaa lagu qabtay Garoowe 1998-kii oo socday muddo saddex bilood ah. Shirkan oo ay ka soo qeyb galeen qeybaha kala duwan ee bulshada, Isimada , ganacsatada, waxgaradka iyo qeybaha kala duwan ee bulshada rayidka ah ayaa waxaa ka soo qeyb galay masuuliyiin ka tirsan maamulka Puntland, waxaana shirkan ka soo qeyb galay xubno ka socday beesha caalamka iyo qeybaha kala duwan ee bulshada. Cabdullaahi Yuusuf Axmed waxa uu noqday madaxweynihii dhidibada u taagay dawladdii curdinka ahayd. Sida ku cad qodobka 1-aad ee Axdiga ku meel gaarka ah ee Jamhuuriyadda Soomaaliya , Puntland waa qayb ka mid ah dawladda federaalka ah ee Soomaaliya. Sidaas darteed, gobolku wuxuu raadinayaa midnimada Soomaalida , wuxuuna u hoggaansamaa nidaamka federaalka. Si ka duwan jamhuuriyadda Somaliland ee galbeedkeeda, Puntland iskuma daydo inay hesho aqoonsi caalami ah oo ah qaran gaar ah. Si kastaba ha ahaatee, labada gobolba hal shay ayaa ka dhexeeya oo ah inay taageeradooda ku saleeyaan oday-dhaqameedyada iyo qaab-dhismeedkooda urureed iyadoo lagu saleynayo xidhiidhka qabiilka iyo xigaalka . Si kastaba ha ahaatee, farqiga ugu muhiimsani wuxuu ahaa in Puntland loo sameeyay sidii isir ku salaysan oo ka duwan Somaliland. Dawladdu waxay u dhisnayd "dhulkii hooyo" ee beesha Harti ee Waqooyiga Soomaaliya, taas oo Majeerten loo arkayay "madax-qaab-yaqaannada" ee deegaanka. Tan iyo markii la aasaasay 1998, Puntland waxa ay sidoo kale Somaliland kula jirtay muran dhuleed oo ku saabsan gobollada Sool , Sanaag iyo Cayn. Qaab-dhismeedka sharci ee Puntland wuxuu ka kooban yahay Garsoorka, Xeer-dejinta ( Golaha Wakiilada ) iyo fulinta (Madaxwaynaha iyo Golihiisa Wasaaradaha uu magacaabay) waaxaha dawladda. Inkasta oo ay nabad ahayd, haddana gobolku waxa uu muddo kooban ka dhacay qalalaase siyaasadeed sannadkii 2001 markaas oo madaxweynihii Puntland ee xilligaas, Cabdullaahi Yuusuf Axmed, oo ka mid ahaa aabayaashii dhidibbada u taagay Puntland iyo madaxweynihii ugu horreeyay uu doonayay in muddada loo kordhiyo. Axmed iyo Jaamac Cali Jaamac waxay ku dagaalameen gacan ku haynta gobolka, iyadoo Axmed uu ku guuleystay sannadkii xigay. Axmed ayaa markii labaad xilka madaxweynenimo hayay ilaa Oktoobar 2004, markaasoo loo doortay madaxweynaha Soomaaliya . Waxa xilka ku kala wareegay Maxamed Xaashi oo xilka hayay ilaa January 2005 markaas oo uu ku guul-darraystay tartankii dib-u-doorashada ee golaha wakiillada General Maxamuud Muuse Xirsi “Cadde”.
Siyaasada
Puntland ayaa adeegsata hab baarlamaan oo ah in madaxweynaha iyo madaxweyne ku xigeenka ay soo doortaan golaha baarlamaanka ee Puntland
Maamulka General Cadde Muuse
Bishii March 2005, Madaxweyne Muuse waxa uu bilaabay qorshe hammi ah oo lagu dhisayo garoonka diyaaradaha ee magaalada Boosaaso ee xarunta ganacsiga Puntland, mashruucaas oo hadda la dhamaystiray laguna magacaabo Bender Qassim International Airport . Bishii Abriil 2007, Muuse wuxuu kulamo la qaatay Sheikh Saud bin Saqr Al Qaasimi , oo ah dhaxal-sugaha iyo ku-xigeenka Amiirka Ras al-Khaimah ee Isutagga Imaaraadka Carabta (UAE), halkaas oo ay labada hoggaamiye ku kala saxiixdeen heshiis ku saabsan samaynta goob karantiil oo xoolaha ah si loo fududeeyo dhoofinta xoolaha Soomaaliya ee Imaaraadka. Bishii Oktoobar 2008, Muuse waxa kale oo uu heshiis 170 milyan Dirham ah la saxeexday Kooxda Lootah ee Dubai si ay uga taageerto dhismaha garoonka diyaaradaha, dekedda iyo aagga xorta ah ee magaalo-xeebeedda Boosaaso. Muuse waxa uu tilmaamay “Waxaan aaminsanahay in marka aan dhammayno mashaariicdan oo dhan ay dadkeenu ka faa’iidaysan doonaan inay helaan adeeg caafimaad oo wanaagsan, waxbarasho iyo barwaaqo guud.
Maamulka Faroole
Bishii Janaayo 2009, Cabdiraxmaan Faroole ayaa loo doortay madaxweynaha cusub ee Puntland . Maamulka Faroole ayaa markii uu xilka la wareegay wuxuu sameeyay isbedello badan, gaar ahaan laamaha ammaanka iyo garsoorka. Si loo xoojiyo nidaamka cadaaladda ee gobolka, xeer-ilaaliyeyaal badan, garsoorayaal iyo shaqaale kale oo maxkamadeed iyo sidoo kale ilaalada xabsiga oo dheeraad ah ayaa la shaqaaleysiiyay lana tababaray. Bishii Luulyo 2010, Golaha Wasiirada Puntland waxay cod aqlabiyad ah ku ansixiyeen sharciga cusub ee la dagaalanka argigixisada si si hufan loogu maareeyo tuhmanayaasha argagixisanimada iyo kuwa gacan saar la leh; Maxkamad gaar ah ayaa sidoo kale la filayaa in laga dhiso nidaamka maxkamadaha dembiyada ee gobolka si loo fududeeyo hawsha. Dhanka maaliyadda, waxaa la sameeyay hannaan maaliyadeed oo daah-furan oo ku saleysan miisaaniyad , kaasoo sida la sheegay gacan ka geystay kordhinta kalsoonida shacabka ee dowladda. Sidoo kale, waxaa la sameeyay dastuur cusub oo heer gobol ah, kaddibna la ansixiyay 15-kii Juun 2009, kaasoo la rumeysan yahay inuu ka dhigan yahay tallaabo muhiim ah oo loo qaaday aakhirkii in nidaamka siyaasadeed ee xisbiyada badan laga hirgeliyo deegaanka markii ugu horreysay; Nidaamkan oo kale ayaa hore uga jiray gobolka Somaliland ee ku xiga. Dib-u-habayn aad u yar ayaa sidoo kale lagu sameeyay dhaqdhaqaaqyada qaybta bulshada, gaar ahaan dhinacyada waxbarashada iyo daryeelka caafimaadka. Maamulka gobolka ayaa shaqaaleysiiyay shaqaale iyo macalimiin badan oo ka shaqeeya daryeelka caafimaadka, iyadoo qorshuhu yahay in dib u habeyn lagu sameeyo iskuullada iyo isbitaallada. Mid ka mid ah dib-u-habaynta cusub ee ugu muhiimsan ee uu sameeyay maamulka Puntland ee hadda xilka haya ayaa ah daah-furkii bishii May 2009 ee Hay’adda daryeelka bulshada Puntland (PASWE), oo ah hay’addii ugu horreysay ee nooceeda ah taariikhda Soomaaliya. Hay’addu waxa ay taageero caafimaad, waxbarasho iyo la-talinba siisaa dadka nugul iyo shakhsiyaadka sida agoonta, naafada iyo indhoolayaasha. PASWE waxaa korjoogta ka ah Gole Sare oo ka kooban Culimaa’udiin , Ganacsato, Waxgarad iyo Odayaal dhaqameed.
Habka dimuqraadiyaynta
15kii Juun 2009, dawladda Puntland waxay ansixisay qabyo-qoraalka dastuurka cusub ee gobollada, taas oo ka dhigan tallaabo muhiim ah oo loo qaaday in ugu dambayntii lagu soo dabbaalo nidaamka siyaasadda xisbiyada badan ee gobolka markii ugu horreysay
15 April 2012, dawladda Puntland ayaa furay shirweyne dastuuri ah oo socon doona muddo afar maalmood ah, kaas oo si rasmi ah loogu daah-furay dastuurka cusub ee Puntland . Dastuurka oo ay kormeereen guddiga doorashada Puntland ayaa u taagan tilaabadii ugu dambeysay ee geedi socodka dimuqraadiyeynta gobolada, waxaana qorshuhu ahaa in la dhiso xisbiyo siyaasadeed. 12-kii September 2012, guddiga doorashada Puntland ayaa ku dhawaaqay in diiwaan gelinta xisbiyada siyaasadda Puntland ay hadda furan tahay. Arrintan ayaa timid kadib markii la meel mariyay sharciga ururada siyaasadda, xeerka aftida, xeerka doorashooyinka degmooyinka iyo daah-furka dastuurka dowlad goboleedyada. Waxay sidoo kale noqon doonaan kuwa loolan adag doorashada soo socota, ee loo qorsheeyay Janaayo 2014. 14 November 2012, Madaxweyne Faroole ayaa ku dhawaaqay daah-furka xisbigiisa cusub ee Horseed . Ururku waxa uu tiriyaa in ka badan 200 oo xubnood, waxana ay matalaan xukuumadda Puntland ee hadda xilka haysa, sida Madaxweyne ku xigeenka Cabdisamad Cali Shire iyo wasiiru dowlayaasha. Waa xisbigii ugu horreeyay ee la filayo in uu codsi ka diiwaan galiyo Guddiga Ku-meel-gaarka ah ee Doorashooyinka Puntland (TPEC). Sidoo kale Faroole ayaa sheegay in guud ahaan shacabka ay xaq u yeelan doonaan ka mid noqoshada ururkaasi marka loo doorto xisbi siyaasadeed oo rasmi ah. Waxa la asaasay shan urur siyaasadeed oo kale bishii xigtay, oo ay ku jiraan Xisbiga Horumarka iyo Cadaaladda ee Horcad oo uu furay ganacsade iyo ganacsade Cumar Ismaaciil Waaberi oo ay weheliyaan siyaasiyiin kale, Midowga Shacabka Gobollada ama UPR (Ururka Gobollada Umadaha Bahoobey ama UGUB), Midnimo, Talowadaag (Consensus-Consensus-Building) ee Asaaska G. Waxbarashada iyo Horumarinta ee ku wajahan Aasaaska Hadafka Dhabta ah).
Maamulka Dr. Cabdiweli Maxamed Cali Gaas
8-dii Janaayo 2014, Ra’iisul Wasaarihii hore ee Soomaaliya C/weli Maxamed Cali ayaa loo doortay Madaxweynihii 5-aad ee Puntland isagoo kaga guuleystay Dr. Faroole hal cod. Cabdixakiim Cabdullaahi Xaaji Cumar ayaa isku mar loo doortay madaxweyne ku xigeenka Puntland.
Maamulka Deni
8-dii Janaayo 2019 Wasiirkii hore ee Qorsheynta iyo Iskaashiga Caalamiga ee Dowladda Federaalka, Saciid Cabdullaahi Deni, ayaa lagu dhawaaqay inuu yahay Madaxweynaha cusub. Doorashada ayaa ahayd mid si weyn loogu tartamay, waxaana loo gudbay wareeggii saddexaad ee codbixinta. Deni ayaa ka adkaaday Asad Cismaan Cabdullaahi oo horay uga tirsanaan jiray Nabadsugidda . Deni ayaa helay 35 cod, halka Diayno uu helay 31 cod.
_(cropped).jpg)
Deni ayaa la hadlay xildhibaanada kadib markii lagu dhawaaqay in uu guuleystay. Waxa uu sheegay in uu sii wadi doono siyaasadii Madaxweynihii isaga ka horeeyay ee C/weli Gaas. Bishii Abriil 2024, Puntland waxay ku dhawaaqday inay u shaqeyn doonto sidii dowlad madax-bannaan iyada oo uu jiro khilaaf ka dhashay isbeddelka dastuurka Soomaaliya.
Qaybaha maamulka
Gobollada
Sida ku cad qodobka 3aad ee dastuurka ku meel gaarka ah ee dawlad goboleedka Puntland 2001, Puntland waxay ka kooban tahay gobolada la sheeganayo:
Cayn Buuhoodle3 Bari Boosaas 5 Karkaar Qardho 5 Ra'as Caseyr Aluula 5 Haylaan Dhahar 3 Mudug Gaalkacyo2,5 Nugaal Garoowe 5 Sanaag Badhan 4 Sool Laascaanood7
Dib u kala qaybinta iyo khilaafaadka xuduudaha
Bishii Jannaayo 2009, maamul-goboleedka Maakhir ee wakhtiga gaaban ayaa si rasmi ah loogu daray Puntland. Gacan ku heynta galbeedka gobolada Sool , Sanaag iyo Cayn (SSC) ayaa lagu muransan yahay Somaliland. 17-kii July 2025, dowladda Puntland waxay xaqiijisay in gobolladaas ay ku sii jiraan maamulkooda, iyadoo diiday inay aqoonsato maamulka Khaatumo ilaa laga gaarayo heshiis wada-tashi ah. 8-dii April 2013, dowladda Puntland ayaa ku dhawaaqday in la sameeyay gobol cusub oo loogu magac daray Gardafuul . Waxaa laga soo saaray gobolka Bari, wuxuuna ka kooban yahay saddex degmo, wuxuuna xarun u yahay Caluula . Ka hor inta aan la magacaabin gobolkan cusub, dawladdii hore ee Puntland waxay samaysay saddex gobol oo dhammaantood laga soo xardhay gobolladii jiray: Karkaar waxaa laga soo xardhay Bari ,Haylaan oo Sanaag laga soo saaray , Cayn oo laga sameeyay gobolka Togdheer . Koonfurta sida ay sheegeen dowladda federaalka ah ee Soomaaliya iyo CIA-da , koonfurta Mudug waxay ka tirsan tahay Galmudug . Magaalooyinka ama magaalooyinka ugu waaweyn Puntland Darajo Magaca Gobolka Boob 1 Boosaaso Bari, Soomaaliya 164,906
2 Gaalkacyo Mudug 137,667
3 Garoowe Nugaal 70,991
4 Qardho Bari, Soomaaliya 56,825
5 Badhan, Sanaag Puntland iyo Somaliland oo ku muransan 55,300
6 Galdogob Nugaal 40,433
7 Waaciye Bari 44,109
8 n/a n/a n/a
9 n/a n/a n/a
10 n/a n/a
Juqraafiga
Puntland waxay ku taal juqraafi ahaan qaybta waqooyi bari ee Soomaaliya . Waxa xad la leh Somaliland oo galbeed ka xigta, woqooyiga Gacanka Cadmeed , Badweynta Hindiya koonfur-bari, iyo Itoobiya oo koonfur-galbeed ka xigta. Puntland waxay ku fadhidaa dhul baaxadiisu dhan tahay 212,510 km2 ( 82,050 sq mi) ama qiyaastii saddex meelood meel meel dhulka juqraafiyeed ee Soomaaliya. Buuraha waxaa ka mid ah Buuraha Golis , Galgala iyo Cal Madow
Cimilada
Gobolku waa badh-emane , leh cimilo diiran iyo celcelis ahaan heerkul maalinle ah oo u dhexeeya 27 °C (80.6 °F) ilaa 37 °C (98.6 °F). Xaaladahan cimiladu waxay u roon yihiin xoolo-dhaqatada oo ah isticmaalka ugu waxtarka badan ee dhulka inta badan qaybaha gobolka. Dhul-daaqsimeedka waxaa ka mid ah gobolka Hawd oo ku yaal dhulka sare ee galbeedka gobollada Mudug iyo Sool , dhulka cagaarka ah ee Sanaag iyo dhinaca Itoobiya iyo dooxada hoose ee Nugaaleed . Heerkulka khafiifka ah, marka la barbardhigo, waxaa la soo maray oo keliya hareeraha buuraha dhaadheer ee Bari .
Roobabku waa yar yihiin waana kala duwan yihiin, iyada oo aanay jirin meel keliya oo hesha in ka badan 400 mm (15.7 in) oo roob ah sannadkii. Reer guuraagu waxay inta badan ku tiirsan yihiin ceelasha sidii isha biyaha halkii ay ka ahaan lahaayeen biyaha dusha sare leh . Waxa jira afar xilli oo nolosha xoolo-dhaqatada iyo beeralayda ah ku wareegsan yihiin, kuwaasna waxa lagu maamulaa isbeddellada dabaysha. Xilliyada Puntland waa:
Jilaal - laga bilaabo Janaayo ilaa Maarso; xilliga qalalan ee ugu daran sanadka Gu - laga bilaabo Abriil ilaa Juun; xilli roobaadka ugu weyn Xagaa - laga bilaabo Luulyo ilaa Sebtembar; xilliga qalalan ee labaad Deyr - laga bilaabo Oktoobar ilaa Disembar; xilli roobaadka oo gaaban oo aan la isku hallayn karin
Waxbarashada
Ka dib markii ay Soomaaliya ka dillaaceen dagaalladii sokeeye, waxaa soo baxay dhibaatooyin badan oo la xiriira helitaanka waxbarasho ee miyiga iyo jinsiga, tayada bixinta waxbarashada, ka jawaabista manhajka dugsiyada, heerarka waxbarashada iyo kontaroolada, maareynta iyo qorsheynta awoodda iyo maalgelinta. Si wax looga qabto tabashooyinkaas, dawladda Puntland waxay waddaa qorshe ay ku dejinayso siyaasad waxbarasho oo lagu hagi karo geeddi-socodka aqooneed ee gobolka oo cagta saaraya waddada dib-u-dhiska iyo horumarinta dhaqaalaha. Midda dambe waxaa ku jira siyaasadda waxbarashada qaranka xasaasiga ah ee jinsiga oo u hoggaansan heerarka caalamiga ah, sida kuwa lagu qeexay Heshiiska Xuquuqda Carruurta (CRC) iyo Axdiga Ciribtirka Dhammaan Noocyada Takoorka ee Haweenka (CEDAW). Tusaalooyinka tallaabooyinkan iyo tallaabooyinka kale ee waxbarasho ee shaqada ayaa ah dejinta dawladda ee sharciga loogu talagalay in lagu sugo danaha waxbarasho ee gabdhaha, kor u qaadida kobaca barnaamijka Horumarinta Carruurnimada Hore (ECD) ee loogu talagalay in lagu gaaro waalidiinta iyo bixiyeyaasha daryeelka ee guryahooda iyo sidoo kale xarumaha ECD ee 0-ilaa 5-sano-jirrada 61-aad ee loogu talagalay in lagu dhiirigeliyo xirmooyinka carruurta ee 0- ilaa 5 - sano jir ah miyiga fogfog. Nidaamka waxbarashada Puntland waxaa loo arkaa inuu yahay midka ugu horumarsan, wuxuuna isku dayayaa inuu xiro farqiga u dhexeeya jinsiga si haween badan ay u awoodaan inay iskuulada tagaan. Gobolo kale ayaa ku raacaya in Puntland ay ka dhabeyso arrintaas. Dawladda Puntland dhexdeeda, wasaaradda waxbarashada ayaa u xilsaaran horumarinta iyo maaraynta baahiyaha waxbarasho ee gobolka. Waxa madax ka ah Wasiirka Maxamuud Bile Dubbe, oo ay hoos yimaadaan Wasiir-ku-xigeen iyo Agaasime Guud oo gacan ka geysta kormeerka Qaybta Waxbarashada Dugsiga Hoose (PPED) iyo Agaasinka Waxbarashada Aasaasiga ah (BED), iyo guddiyo kale.
Nidaamka waxbarasho ee Puntland wuxuu ka kooban yahay laba sano oo korriin carruurnimo hore ah (ECD), siddeed sano oo waxbarasho hoose ah (afar sano oo dugsi hoose ah iyo afar sano oo dugsi hoose ah) iyo afar sano oo dugsi sare ah . Waxbarashada sare waxay ka kooban tahay celcelis ahaan afar sano, iyada oo gobolku hadda lagu tiriyo todobo jaamacadood oo waaweyn oo kala ah: Puntland State University Garowe , Puntland State University Gaalkacyo , Boosaaso College in Bosaaso , East Somalia University in Qardho , Muqdisho University ( Puntland branch ) in Bosaaso, Maakhir University in Badhan , Sanaag , iyo Nugaal University in Laascaanood . Jaamacadda Bariga Afrika waxay kaloo ku leedahay Puntland lix laamood, waxayna xarumo ku leedahay Boosaaso, Ceerigaabo , Galdogob , Gaalkacyo, Garoowe iyo Qardho. Sidaa darteed, waa nidaamka 2-4-4-4. Wasaaradda waxbarashada Puntland waxay sidoo kale u aqoonsan tahay waxbarashada dadban iyo farsamada gacanta iyo tababarka (TVET) inay yihiin qaybo ka mid ah nidaamka waxbarasho ee gobolka. Laga soo bilaabo 2005/2006 ilaa 2006/2007, waxaa aad kor ugu kacay tirada dugsiyada Puntland, taasoo ka badan 137 machad oo sanad ka hor ahaa. Isla muddadaas, tirada fasallada gobolka ayaa kordhay 504, iyada oo 762 macalimiin ah ay sidoo kale bixiyeen adeegyadooda. Wadarta is-diiwaangelinta ardayda ayaa kordhay 27% sannadkii hore, iyada oo habluhu wax yar ka dambeeyaan wiilasha xaadirka ah inta badan gobollada. Diwaan galinta ugu saraysa ayaa lagu arkay waqooyiga gobolka Bari , halka tiradii ugu hoosaysayna laga arkay gobolka Cayn oo dadkeedu yar yahay. Qaybinta fasallada ayaa ku dhawaad si siman loo kala qaybiyey magaalooyinka iyo miyiga, iyada oo inta yar ee arday badani ka qayb galayaan iyo macallimiin ay casharro ku dhigaan magaalooyinka. Ka dib dhibaatadii COVID-19, Dawladda Puntland waxay daah-furtay Baasaboorka Waxbarashada, oo ah goob wax lagu barto dijitaalka ah oo ay carruurtu ka heli karaan waxyaabaha waxbarashada online iyo offline labadaba guryahooda. Baasaboorka Waxbarashadu waa iskaashi gogol-xaadh u dhexeeya UNICEF, Microsoft iyo Jaamacadda Cambridge.
Tirakoobka dadka iyo diinta
Ilaa 2016, dadka Puntland waxaa lagu qiyaasaa 4,334,633 qof, 39% waa reer guuraa . Gobolka waxaa dega ugu horrayn dad ka soo jeeda qowmiyadda Soomaalida , gaar ahaan Daarood ayaa si fiican u metelaya. Waxa kale oo jira tiro dadka Mehri deggan. Hadda 31% dadka gobolka ayaa ku nool magaalooyinka sida xawliga ah u koraya ee kala ah Boosaaso , Qardho , Laascaanood , Buuhoodle , Badhan , Galdogob , Garoowe iyo Gaalkacyo . Ku dhawaad 70% dadku waxay sidoo kale ka hooseeyaan da'da 30. Tirada dadka ee Puntland waxaa lagu qiyaasaa 20/km 2 (52/sq mi). Si la mid ah Soomaaliya inteeda kale, Islaamku waa diinta ugu weyn ee gobollada Puntland
Gaadiidka
Gaadiidka basaska dowladda hoose ayaa ka shaqeeya magaalooyinka Boosaaso , Garoowe , Laascaanood , Gaalkacyo iyo Qardho . Adeegyada gaadiidka ee u dhexeeya magaalooyinka waaweyn ee gobolka iyo tuulooyinka ku dhow ayaa sidoo kale lagu heli karaa iyada oo loo marayo noocyada kala duwan ee baabuurta, sida 4 taayirrada iyo baabuurta fudud (LGV). Laga bilaabo May 2015, in ka badan 70,000 oo baabuur ayaa ka diiwaan gashan Wasaaradda Hawlaha iyo Gaadiidka Puntland
Puntland waxa mara 750 km (470 mi) wadada wayn ee waqooyi-koonfur. Waxay isku xirtaa magaalooyinka waaweyn ee waqooyiga Soomaaliya, sida Garoowe, Boosaaso iyo Gaalkacyo, iyo magaalooyin ku yaal koonfurta. Sannadkii 2012, Hay'adda Waddooyinka Puntland waxay soo gabagabaysay dayactirka halbowlaha dhexe ee isku xira Garoowe iyo Gaalkacyo. Hay'adda gaadiidku waxay sidoo kale biloowday mashruuc dib-u-habayn iyo dayactir ah bishii Juun 2012 oo ku saabsan laamiga weyn ee isku xira magaalo-madaxda gobolka iyo Boosaaso. Intaa waxaa dheer, dayactirku wuxuu bilaabmay Oktoobar 2012 waddada dheer ee isku xirta Boosaaso iyo Qardho. Waxa kale oo uu socdaa qorshayaal lagu dhisayo waddooyin cusub oo isku xidha magaalooyinka waaweyn ee gobolka iyo jidka weyn.
Boosaaso waxay leedahay deked weyn oo la dhisay bartamihii 1980-meeyadii iyadoo sanad walba xoolaha nool loo daabulo bariga dhexe . Bishii Janaayo 2012, mashruuc dib u habeyn ah ayaa la bilaabay, iyadoo KMC ay qandaraas ku qaadatay hagaajinta dekedda. Wajigii koowaad ee hindisaha ayaa lagu arkay nadiifinta agabka aan loo baahnayn ee ka soo baxay barxadda dekedda, waxaana la dhameeyay bishii gudaheeda. Wejiga labaad waxa uu ku saabsan yahay dib u dhiska dekeddu ku teedsan tahay badda ku dheggan, iyada oo ujeedadu tahay in la dejiyo maraakiibta waaweyn. Sannadkii 2012, koox injineero ah ayaa sidoo kale loo qoray maamulka Puntland si ay u qiimeeyaan dayactirka ka socda dekedda Laascaanood . Sida uu sheegay wasiirka dekedaha , Siciid Maxamed Raage , dawladda Puntland waxay ku talo jirtaa inay mashaariic horumarineed oo noocan oo kale ah ka hirgeliso magaalada Laascaanood. Duulimaadyada maxalliga ah waxay bixiyaan duulimaadyo kala duwan oo gudaha iyo dibadda ah, sida Jabuuti , Addis Ababa , Dubai iyo Jeddah ; sidoo kale waxay bixiyaan duulimaadyada xajka iyo cumrada . Duulimaadyada ugu caansan Puntland waxaa ka mid ah Jubba Airways , Cosob Air iyo Daallo Airlines , kuwaas oo ka howlgala garoonka diyaaradaha ee Bender Qaasim ee Boosaaso iyo garoonka diyaaradaha Cabdullaahi Yuusuf (Garoonkii hore ee Gaalkacyo) ee Gaalkacyo iyo meelo kale. Dabayaaqadii bishii Sebtembar 2013, waxaa xarunta lagu qabtay munaasabad lagu daah furayay qandaraaska qandaraaska dib u dayactirka garoonka diyaaradaha ee Boosaaso. Dayactirkan ayaa waxaa ka mid ah in la balaadhiyo dhabaha ay diyaaraduhu ku ordaan ee garoonka oo laga dhigay 1,800m ilaa 2,650m. Balaadhka dhabyga diyaaraduhu waxa kale oo laga balaadhin doonaa 30m ilaa 45m, waxaana labada dhinac ka muuqan doona 7.5m garbaha quruuruxda. Sida uu sheegay wasiir ku xigeenka wasaaradda duulista hawada Puntland Cabdiqani Geelle, dowladda Puntland ayaa qorshaynaysa in ay dhismo noocan oo kale ah ku sameyso garoonka diyaaradaha ee Garoowe ee Garoowe, garoonka diyaaradaha Cabdullaahi Yuusuf ee Gaalkacyo iyo kan Qardho ee Qardho.
Milatari
Ciidanka PSF-ta Puntland waa ciidamada qalabka sida ee maamul goboleedka Puntland. Taliyeyaasha iyo saraakiisha sare ee ciidamada waxaa loo magacaabay guddi tayo leh oo ay ansixiyeen Golaha Wasiirada. Laamaha amniga Puntland waxa kale oo ay leeyihiin maxkamad ciidan oo madax-banaan. PSF waxaa ka mid ah Ciidanka Daraawiishta Puntland (PDF), qaybteeda rasmiga ah ee ciidamada. Waxay ka shaqeysaa ciidankeeda booliiska, oo ay ku jiraan Unug Ilaalinta Gaarka ah. Hay’adda Sirdoonka Puntland (PIA) waa xafiiska sirdoonka ee ciidamada Puntland. Waxaa la aas aasay sanadkii 2001-dii iyadoo la aas aasay ciidanka sirdoonka Puntland xilligii uu talada hayay Madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf Axmed , iyadoo gacan ka heleysa dowladda Mareykanka. Ciidanka badda Puntland (PMPF) waa ciidan laga qorey gudaha, xirfadna u leh ilaalinta badda. Ugu horrayn waxaa looga golleeyahay ka hortagga, ogaanshaha iyo ciribtirka burcad-badeednimada , kalluumeysiga sharci-darrada ah , iyo falalka kale ee xaaraanta ah ee ka socda xeebaha Soomaaliya iyo guud ahaan ilaalinta kheyraadka badda ee qaranka. Intaa waxaa dheer, Ciidanku waxay bixiyaan taageero bulsho, oo ay ku jiraan dayactirka ceelasha, dayactirka isbitaallada iyo rugaha caafimaadka, iyo dayactirka waddooyinka, garoomada diyaaradaha iyo kaabayaasha kale. Waxa kale oo ay siisaa barnaamijyo tababar xirfadeed bulshooyinka deegaanka.
Dhaqaalaha
Puntland waxay leedahay 1,600 km (990 mi) oo xeeb ah, kaas oo ay ku badan yihiin kalluunka iyo kheyraadka kale ee badda . Wax soo saarka dhaqaale ee dheeraadka ah iyo waxqabadyada gobolka waxaa ka mid ah xoolaha nool , faleenka , malmalka , xabkaha carabiga , wax soo saarka iyo beeraha . Wax soo saarka beeraha sida canbaha, muuska, guavas, liin, sonkorta, iyo lawska ayaa lagu beeraa beeraha gobolka. Raashinka iyo badeecadaha laga soo dejiyo Berbera , Somaliland qiimo jaban ayaa lagu iibiyaa marka loo eego kuwa Boosaaso laga soo dejiyo . Sidaa darteed, beddelka xoolaha nool ee ka soo jeeda Puntland waxaa laga dhoofiyaa Berbera . Xarumaha ganacsiga ee Puntland waxay ku kala yaalaan Boosaaso iyo Gaalkacyo . Si kastaba ha ahaatee, magaalooyinka kale sida Qardho iyo Garoowe waxay u dhaqmaan sidii goobaha suuqa ee fasalka labaad. Dakhliga waxaa laga soo saaraa warshadaha soo socda: Xoolaha, Kalluumeysiga, Beeyada, iyo Ganacsiga yaryar. Xoolaha ka soo jeeda Puntland waxaa loo dhoofiyaa Boosaaso. Xarumaha ganacsiga ee muhiimka ah ee Puntland waxay ku kala yaalaan Boosaaso iyo Gaalkacyo . Caanaha aruuriya ( Anooley Af Soomaali ) waxay ku sugan yihiin suuqyada magaalooyinka Qardho , Garoowe iyo Boosaso . Puntland ayaa leh heerka ugu hooseeya ee saboolnimada Soomaaliya , iyadoo 27% ka ah, halka Somaliland ay ka tahay 50% iyo 57% Muqdisho . Khubarada ayaa aaminsan in tani ay sabab u tahay isticmaalka badan iyo ka qaybgalka xoogga shaqada oo sarreeya. Qoysaska ku nool Puntland waxay isticmalaan tiro ka badan qofkiiba shay iyo wax ka badan qoyskiiba. Heerka hoose ee faqriga uma muuqdo mid ay wadaan tirada qoyska, maadaama celceliska Puntland uu yahay 5.2, marka la barbar dhigo 5.7 Somaliland iyo 4.5 ee Muqdisho . Puntland waxa ay si fiican uga socotaa tilmaamo kala duwan oo muhiim ah oo samaha. Tusaale ahaan, heerka wax-akhriska Puntland waa 64% marka la barbar dhigo celceliska qaranka oo ah 55%. Intaa waxaa dheer, qoysaska Puntland waxay sidoo kale ka sarreeyaan celceliska natiijooyinka kale ee waxbarasho sida is-diiwaangelinta iyo kasbashada waxbarashada. 70% qoysaska Puntland ayaa helay ilo biyood oo hagaagsan marka loo eego celceliska qaranka oo ah 58%. Sidaa darteed, waxqabadka sare ee Puntland ee tilmaamayaasha samaha ee aan lacagta ahayn waxay la jaan qaadayaan heerka saboolnimada hoose. Bishii Disembar 2011, suuq ganacsi oo cusub ayaa laga furay xaafadda Dayaxa ee waqooyiga Boosaaso ("Xiddiga"), una dhow dekedda. Qiyaastii nus kiilomitir cabbirkeeda, waxaa loo qorsheeyay si loo hubiyo helitaanka gaadhiga. Suuqan ayaa ka dhashay qorshe taxaddar leh oo u dhexeeya madaxda dawladda Puntland iyo wakiilada bulshada rayidka ah.
Boosaaso waxa kale oo ay xarun u tahay shirkadda Golis Telecom Soomaaliya oo ah shirkadda ugu weyn ee isgaarsiineed ee waqooyi bari Soomaaliya. Waxaa la asaasay sanadkii 2002 ujeedadeeduna ahayd sidii dalka loo gaadhsiin lahaa adeegyada mobilada ee GSM, khadka tooska ah iyo adeega internet ka , waxa ay leedahay shabakad balaadhan oo ka kooban dhamaan magaalooyinka waaweyn ee qaranka iyo in ka badan 40 degmo oo ka kala tirsan Puntland iyo Somaliland. Intaa waxaa dheer, Netco waxay xarunteedu ku leedahay magaalada. Shirkadaha kale ee isgaarsiinta ee u adeega gobolka waxaa ka mid ah Telcom iyo NationLink . Bishii April 2013, Wasaaradda Kalluumeysiga iyo Kheyraadka Badda Puntland ayaa si rasmi ah u daah furtay suuq cusub oo kalluunka lagu iibinayo oo laga hirgeliyay magaalada Garoowe. Dhismahan oo ay iska kaashadeen madaxda UK iyo UNDP, waa qayb ka mid ah qorshe ballaaran oo lagu horumarinayo gobolka oo lagu arki doono laba suuq oo kale oo la mid ah oo sanadkan gudihiisa laga furay Gaalkacyo iyo Qardho. Bishii Agoosto 2014, iyada oo ay weheliyaan dawladda Jabuuti iyo shirkad dhisme oo caalami ah oo xarunteedu tahay Shiinaha, wasaaradda gaadiidka iyo dekedaha Puntland waxay daah-furtay mashruuc lagu dhisayo dekedo cusub oo maamul goboleedka. Qorshahan ayaa qeyb ka ah olole ballaaran oo maamulka Puntland uu ku doonayo in diiradda lagu saaro sidii looga faa’ideysan lahaa fursadaha ganacsi ee gobolka iyadoo loo marayo mashaariic horumarineed oo kala duwan
Shidaal baadhista
Sannadihii 2000-aadkii, dawladda Puntland waxay bilowday wada-xaajood rasmi ah oo ay la yeelanayso shirkado Shisheeye oo Shisheeye ah oo ku saabsan xuquuqda sahaminta dhulka. Maamulka gobolka Oktoobar 2005 ayaa Range Resources siiyay saamiga ugu badan ee labada shati ee sahaminta macdanta iyo kaarboonka biyaha ku salaysan ee baaxadda leh, marka lagu daro xuquuqaha badda. Xeebta Nugaaleed iyo Dooxada Dharoor ee su'aasha la is weydiinayo waxay gaaraysa in ka badan 14,424 iyo 24,908 km2 ( 5,569 iyo 9,617 sq mi), siday u kala horreeyaan. Laba sano ka dib, Range Resources waxay heshay 100% dulsaar labada baloog waxayna isla markaaba 80% ka beeratay saamigaas Canmex Minerals. Bishii Janaayo 2007, maamulka Puntland oo uu markaas hoggaaminayey Madaxweyne Maxamuud Muuse Xirsi ayaa heshiis la saxiixday Puntland Product Sharing Agreement (PSA) oo ay la saxiixdeen Range Resources Limited iyo Canmex Minerals subsidiary Canmex Holdings (Bermuda) II Limited. Ka dib markii uu isbedel ku yimid hoggaanka 2009, dawladda Puntland ee uu hadda hoggaamiyo Madaxweyne Cabdiraxmaan Maxamuud Faroole, waxay damacday inay dib ugala xaajoodaan heshiiska faa'iidada qaybsiga ee Range Resources si loo xaqiijiyo shuruudo badan oo ku habboon gobolka. Sannadkii 2012, dawladda Puntland waxay siisay iftiinka cagaaran mashruucii ugu horreeyay ee sahaminta shidaalka ee Puntland iyo guud ahaan Soomaaliya. Sanadkii 2017-kii, wasiiro ka tirsan Puntland ayaa shir ay yeesheen golaha wasiirada waxay ku ansixiyeen heshiis shidaal baaris ah oo ay la gashay shirkadda CCECC ee laga leeyahay dalka Shiinaha , taas bedelkeedana waxaa lagu dhisay waddo isku xirta Eyl iyo Garoowe iyo dayactir iyo dib u habeyn lagu sameeyay garoonka diyaaradaha ee Cabdullaahi Yuusuf
Warbaahinta
Puntland waxay leedahay TV iyo istuudiyo u gaar ah. TV-ga iyo Raadiyaha Puntland waa shabakada baahinta guud ee maamul goboleedka Puntland ee Soomaaliya. Xarunteedu waa magaalo madaxda gobolka ee Garoowe . Adeeggu wuxuu kaloo xafiis ku leeyahay London . La aas aasay bishii April 2013, Puntland TV iyo Radio waxay ku hadashaa af-Soomaali gudaha gudaha iyadoo la adeegsanayo adeegga dhulka. Waxa kale oo ay sii daysaa barnaamijyo caalami ah iyada oo loo marayo dayax-gacmeedka . Radio Puntland ayaa si caalami ah u tabiya mowjadaha gaaban, iyadoo la gaarsiinayo ilaa Finland. Barnaamijkeeda caadiga ah waxaa ka mid ah wararka guud, diiradda saaraya horumarka gobolka, ciyaaraha iyo madadaalada. Idaacadaha sida gaarka ah loo leeyahay ee East Television Network (ETN TV) iyo Somali Broadcasting Corporation (SBC TV) ayaa laga baahiyey magaalada Boosaaso. Radio Garowe oo la aas aasay 2004tii waa idaacad bulsho oo xarunteedu tahay Garowe. Idaacadda ayaa maalin kasta ka soo baxda Soomaaliya 89.8 FM, [ 112 ] iyadoo ka soo tabisa dhammaan cinwaannadii ugu dambeeyay ee wararka, siyaasadda iyo bulshada Soomaaliyeed. Waxa ay sidoo kale baahisaa barnaamijyo kale oo gaar ah oo ka baxa Garowe Online oo ah mareegta walaalkeed ee internetka. LaasqorayNET waa shabakad kale oo si gaar ah loo leeyahay oo fadhigeedu yahay Badhan , Boosaaso , Dubai iyo London . Mareegta waxaa ku jira maqaallo ku qoran af Soomaali iyo Ingiriis. Intaa waxaa dheer, shabakadu waxay martigelisaa qaar ka mid ah maqalka, inkastoo kan dambe aan si joogto ah loo cusbooneysiin. Radio Gaalkacyo waa idaacada dowladda. Xarunteedu tahay magaalada Gaalkacyo , waxaa hore loo odhan jiray Radio Free Somalia. Horseed Media waxaa la aas aasay sanadkii 2002-dii, waxaana aasaasay koox aqoonyahano ah oo Soomaaliyeed oo ku kala nool dalalka Holland iyo Finland. Idaacadda ayaa ka dhegeysata magaalada Boosaaso, waxaana dhageystayaal gaaraya ilaa 80,000 oo qof, iyadoo dhererkeedu yahay 150 km2 ( 58 sq mi). Waxa kale oo ay ka shaqeysaa shabakad ay ku xisaabtamaan in ka badan 10,000 oo booqasho maalinle ah. Puntland Post oo fadhigeedu yahay magaalada Garoowe ayaa waxaa la aas aasay sanadkii 2001-dii, waxaana aasaasay qurba-joog Soomaaliyeed oo ku dhaqan dalka Denmark. Websaydhkeedu waxa uu maalin walba ku soo bandhigaa warbixino iyo falanqeyn isugu jira warar gudaha iyo dibadda ah oo isugu jira Soomaali iyo Ingiriis, iyadoo xoogga la saarayo arrimaha Puntland. Puntland Star oo la aas aasay 2014-kii, waxa ay idiin soo gudbisaa warar, sheekooyin iyo Documentry ka socda Soomaaliya iyo Caalamka intiisa kale. Ururada kale ee warbaahinta waxaa ka mid ah Raxanreeb Online (RBC Radio). Waxa la bilaabay 2006dii, RBC waxa ay dhagaystayaasha caalamka u soo bandhigtaa wararka Soomaaliga oo ku baxa Soomaali iyo Ingiriisba. Iyada oo ilo toos ah laga helayo Soomaaliya, waxay khusaysaa siyaasadda gudaha iyo bulshada
Ciyaaraha
Kubadda Cagta
Sannadka 2017, waxaa la aasaasay ururka maamul goboleedka Puntland oo ka kooban sagaal kooxood.
Dawladda Puntland
Dawladda Puntland ee somaliyeed waxaa la asaasay 1998kii, waxaana asaasay isimo ,siyaasiyiin,ganacsato,culimaa,udiin ,haween dadka ugu caansanaa ee isugu yimi shirkii GAROWE kadhacay 1998 waxaa kamid ahaa madaxweynihii hore ee Dawladda DFKMG Cabdullaahi Yuusuf Axmed, Ibrahim Abshir Ibrahim, Beeldaaje Xaaji Cabdullahi, Suldaan Ciise Xasan Cumar, Ugaas Yaasiin, Suldaan Saciid Cabdisalaan, Islaan Maxamed iyo Garaad Jaamac ,sababta loo sameeyay maamulkaan wuxuu ahaa si loo badbaadiyo shacabka woqooyiga. Maamulka puntland aad ayuu uuga duwanyahay maamulka kale ee SSC-Khatumo. Puntland ma raadinooso kala goynta dalka somalia, dadkaan waa dad wadaniyiin ah . shacabka puntland run ahaantii waa dad markasto raadiyo isku keenta shacabka soomaaliyeed. Puntland waxee leedahay maamul xukumo iyo barlamaan u gooni ah iyo wasiiro maamulo shacab woqooyiga.
Hormuudka
Madaxweynihii ugu horeeyay ee puntland woxoo ahaa Cabdullahi Yuusuf, waxaa ku xigay Maxamed Abdi Xaashi waxaa ku xigay Cade Muuse waxaa ku sii xigay Cabdiraxmaan Maxamuud faroole, Hadana waxaa xilka hayya Cabdiwali Maxamed Cali.
caasimada puntland
Garoowe waa caasimadda Dawladda puntland ee somaliyeed, Garoowe ayaa waxay soo martay maraxalado kala gedisan. Haatanna waxay maraysaa heer keedii ugu sarreeyay. Magaalada Ayaa xarun u ah haayado dowliya iyo kuwa aan dowli ahayn,qunsuliyado,ururo maxali ah , kuwa NGO ah,radio stations,TV IWM. Garowe waxaa ku yaal Meelo aad iyo aad u qurxoon suuqaaq iyo bacadlayaal aad iyo aad u camiran Jawiga ayaa had iyo goorba ah mid aan qaboow saa'ida iyo kulayl saa'idana aan lahayn qorraxda ayaa inta badan waxaa ku dahaaran cadar iyo daruuro.
Qarnigii 21ka
Ka dib markii wadatashiyo badan ay yeesheen isimada, siyaasiyiinta, aqoonyahanka, ganacsatada, iyo qaybaha kala duwan ee bulshada ku nool goboladan, ayaa waxaa la go'aansaday in magaalada Garoowe lagu qabto shir loo wada dhan yahay kaasoo ujeedadiisu ay ahayd in la dhiso maamul dowlad goboleed. Islamarkaas waxaas ku soo biiray Gobolada Sanaag iyo Sool oo kula bahoobay Maamulaka cusub Goboladii laysku oran jiray Waqooyi Bari.
Shirkaas waxaa ka soo baxay bartamihii 1998, Dowlad Goboleedka Puntland, taasoo leh sadexda awoodood oo kala ah, Golaha Wakiilada oo dhan 66 Xilibaan oo lab iyo dhedigba leh, Garsoorka , iyo Golaha Xukuumada oo leh Madaxwayne iyo madaxwayne ku-xigeen.
Dhismihii
maamulka
Sida uu qeexayo Xeerka 1aad,. ee axdiga ku meel-gaarka ah ee lagu dhisay Puntland.
Hubinta
Hubinta iyo controlka daawada
Waxaa wasaarada u suurto gashey in la helo labo mashiin oo ah kuwa lagu baarey tayada daawada oo la dhigay Magaalada Bosaso (Dekada) iyo Garowe.
Waxaa ay wasaaradu magacowday gudi dib u eega nidaamyada ilaalinta kontoroolka daawada.
Waxa socda dib u eegista iyo hirgelinta sharciga caafimaadka ,Waxa hirgeshey in la mamnuuco ka ganacsashada daawada qaaxada ee goobaha ganacsiga ah.
Bulshada
Hirgalinta
hirgalinta Siyaasadda (ISKA WAX U QABSO)
Waxa wasaaraddu si fiican ugu wacyi gelisey bulshada reer Puntland ka qeyb qaadashada caafimaadka guud Waxa ay wasaaraddu ka shaqeysay isku xirka Jaaliyada dibada ee reer Puntland si ay gacan fiican uga geystaan caafimaa
Calanka
Calanka Puntland midabadeeda waa ciraad, cagaar iyo cadaan. Calanka Puntland waxay uu eegtahay calanka Uzbekistan iyo calanka Lesotho.
Kaabayaasha (infrastructure)
Miisaaniyadaha Degmooyinka. Markii u horaysay Wasaaradda Arrimaha Guduhu waxay ku guuleysatay inay Miisaaniyado u samayso qaar ka mid ah Degmooyinka Puntland walow aan Degmooyinka oo dhan loo samayn hadana waxaa loo sameeyey 9 Degmo o ka tirsan Degmooyinka Miisaaniyadaas oo isu dheeli tiraysa Dakhli & Khara.
Waxayna ka kooban tahay Saadaasha/ Odorosida Dakhliga soo gelaya Degmooyinka ee la filayo & Kharashka ku baxaya hawlaha Degmadda taas oo sahashay in D/hoose lagula xisaabtamo Dakhliga soo galay & sida ay u kharash gareeyeen , Miisaaniyadda Degmooyinku waxay ka mid noqonayaan Dakhliga Guud ee Dowladda dhexe (GDP).
Goobaha
Liiska Degmooyinka loo sameeyey Miisaaniyadaha & Qiyaasta Kharash & Dakhli ee Degmooyinkaas
- Garoowe 21,031,284,000
- Boosaaso 39,878,352,000
- Gaalkacayo 27,000,000,000
- Qardho 7,012,671,000
- Carmo 5,615,040,000
- Buurtinle 1,224,000,000
- Dangorayo 3,729,408,000
- Xarfo 2,400,000,000
- Waaciye 4,774,584,000
- Ufeyn 5,800,600,000
Degmadda Wadarta Guud ee Miisaaniyadda Sh.so/
Caafimaadka Puntland
Waxaa si joogta u shaqeynaya oo adeegyada caafimaadka joogta bixiyey 86 xarumaha hooyada iyo dhalaan, 8 Isbitaal heer gobol, 9 Isbitaal 7 xarumaha qaaxada, 5 xarumaha barista iyo la talinta cudurka Ej-Ay-Fii Aydhiska, 10 xarun oo caafimaad dhimirka, 6 xarun quudinta nafaqda iyo 212 Baro caafimaad.
Xarumahaas caafimaadka waxa ay dhamaantood ku kala yaalan dhamaan degaanada Puntland heer gobol ilaa tuulo.
Guud ahaan xaalada caafimaad ee dalka waa mid degan waxaana si dhameystiran loo xakameeyey cuduraddii dilaacey 3 bilood ee la soo dhaafey Dalgaalkii galmudug ka dacay waa la gu laayey puntland markaasna puntland way jabtey.
Kor u qaadista
Kor u qaadista wadashaqeynta hayadaha
Waxa la sameeyey nidaam wadashaqeyn hayadaha ka shaqeeya caafimaadka Puntland si wax ku ool u noqdaan mashaaricda ay nagalaa shaqeeyan Hayadaha caalamiga ah.
Tixraacyo
"Darajooyinka - Wadamada iyo Dhulka Adduunka • PopulationData.net" Archived Juun 29, 2021 // Wayback Machine
"Soomaaliya: Puntland oo la baxday aqoonsiga dowladda federaalka – DW – 03/31/2024"
"Soomaaliya: Puntland way diiday inay aqoonsato DFS ka dib markii la isku khilaafay dastuurka
"Puntland waa in ay si madax banaan uga shaqeyso Soomaaliya ka dib markii sharciga la bedelo"
: Waaya aragnimada Puntland ee Nabadaynta iyo Dawlad-dhisidda Archived Oktoobar 17, 2013 // Wayback Machine
Buug-gacmeedka Sharciga Ganacsiga Soomaaliya: Macluumaadka Istaraatiijiga ah iyo Sharciyada
"Rage Resources: Speculative Buy at 25.5p - Qiimaha bartilmaameedka 56p" 20kii Noofambar 2012. La soo celiyay 19 Abriil 2019.Maamul-goboleedka Soomaaliyeed ee Puntland waxa uu isu haystaa in uu yahay mid madaxbannaan tan iyo 1998-kii, iyada oo caasimad u ah Garoowe, waxana uu magacaabay gobollo leh caasimad goboleedyo la aqoonsan yahay. Maamulka Putland ee uu madaxda ka yahay Madaxweyne Cadde Muuse Xirsi ayaa ah kuwo aan si hoose u muuqan, mana raadiyaan in ay ka madax banaanaadaan dowladda KMG ah ee Soomaaliya (Muqdisho waa caasimad). Maamulka Puntland ayaa soo shaac baxay ka dib markii la riday Madaxweyne Siyaad Barre 1991. Koonfurta Soomaaliya, maxkamado Islaami ah, qabqablayaal dagaal iyo qabaa'il gobolleed ayaa isku haya awoodda iyo xukunka iyadoo Puntland ay dareemayso xasillooni siyaasadeed iyadoo hal beel oo ka tirsan Puntland ay hadda maamusho gobolka. hab-siyaasadeed ku jihaysan
Axdigii 1998 ee Puntland ee Soomaaliya
"Idaacadda Puntland ee Soomaaliya oo tijaabisay 13800 kHz mowjadaha gaaban"
"Khariidadda Warbaahinta Soomaaliyeed – Xarumaha Idaacadaha"
"Puntland Post Company Profile | Liiska Maamulka iyo Shaqaalaha"
"Puntland Post Company Profile | Liiska Maamulka iyo Shaqaalaha"
Xiriirinta dibadda
Wasaaradda Qorshaynta iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee Puntland Archived Oktoobar 15, 2013 // Wayback Machine ayaa 15 October 2013
Waaxda Tirakoobka Puntland waxaa lagu kaydiyay 29 June 2021
Khariidadda Xakamaynta Soomaaliya
- ↑ "Archived copy" (PDF). Archived (PDF) from the original on 10 June 2017. Retrieved 30 May 2017.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ "Rankings – Countries and Territories of the World • PopulationData.net". Archived from the original on 29 June 2021. Retrieved 28 June 2021.
- ↑ "Puntland Facts and Figures 2012–2017" (PDF). Archived (PDF) from the original on 31 July 2023. Retrieved 31 July 2023.
- ↑ Buugag iyo Qormo Dhigashada…