Garsoorka Somaliland
| This article is part of a series on |
| Garsoorka Somaliland |
|---|
 |
| Sharciga Somaliland |
 Somaliland portal |
Garsoorka Somaliland Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka Somaliland .
Waxa qeexaya Dastuurka Somaliland QAYBTA AFRAAD XUBINTA 1AAD WAAXDA GARSOORKA
QODOBKA 97AAD 1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda & dadka; & dadka dhexdooda.
2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.
QODOBKA 98AAD 1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay: b). In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka. t). Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda. j). Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.
2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka. 3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya
QODOBKA 99AAD DHISMAHA GARSOORKA
1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta. 2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.
Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland
Taariikhda Nidaamka Sharciga
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Gumeysiga Kahor
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah Somaliland wuxuu ku tiirsanaa xeer, ama xeerarka dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.
Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka)
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii Ingriiska waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.
Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991)
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray Talyaanigu 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo Soomaaliya ah, Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda. Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee goboladda Somaliland waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977.
Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta)
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Ka dib markii Somaliland ku dhawaaqday inay ka go'day Soomaaliya 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday Boorama la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969. Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka Soomaaliland 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga Ingiriiska, iyo xeer .
Qaab dhismeedka Maxkamadaha
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Shanta heer ee maxkamadaha Somaliland waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka. Iyo Maxkamadda Sare ee Cadaaladda
Maxkamadda Sare ee Somaliland waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka. Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi. Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda.
Maxkamadaha Rayidka ee Hoose
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.
Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha."WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO".
QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE 1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga. Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority) 2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan: b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland. t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay. j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga. x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay. 3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada & Golaha Guurtida.
Guddida Caddaaladda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland waxa uu sheegay sameynta (gudida Caddaaladda), oo shaqadoodu tahay sida ku cad:- QODOBKA 108AAD HAWSHA GUDDIDA CADAALADDA 1. Guddida Cadaaladdu waxay u xil-saaran tahay: shaqo-siinta, xil-ka-qaadista, dallacaadda, hoos-u-dhigidda, bedelaadda iyo anshax-marinta garsoorayaasha maxkamadaha hoose (maxkamadaha racfaanka, gobollada iyo degmooyinka} iyo Ku-xigeenada Xeer-ilaaliyaha Guud.
| Magaca | Xafiiska | Magacaabay | Xusuusin |
|---|---|---|---|
| Muuse Xaaji Diiriye (Idaar) | 1993 – 1996 | Maxamed Xaaji I. Cigaal | |
| Xaashi Sheekh Muuse Cabdi. | 1996 – 1998 | Maxamed Xaaji I. Cigaal | |
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) | 1998 – 1999 | Mohamed I. Cigaal. | |
| Maxamed Xaaji Siciid: | 2000 – 2001 | Cigaal | |
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) | January 2001 – December 2001 [Mar labaad]. | Cigaal | Waxaa uu hayay hal sanno oo ku meel gaadh ah |
| Siciid Axmed Faarax. | June 2002 – July 2003 | Daahir Rayaale Kaahin | |
| Faysal Xaaji Jaamac Geeddi. | August 2003 – August 2006 | Daahir Rayaale | |
| Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane. | September 2006 – June 2011 | Daahir Rayaale. | |
| Yuusuf Ismaaciil Cali. | July 2011 – 19 April 2015. | Axmed Maxamed Siilaanyo | |
| Aadan Xaaji Cali Axmed. | 24 May 2015 – ilaa hadda | Axmed Maxamed Siilaanyo | |
| Cinwaanka | Darajo | Xusuusin |
|---|---|---|
| Guddoomiyaha Maxkamadda Sare | Gudoomiye | |
| Labada garsoore ee ku xiga dhinaca darajada | Xubno | |
| Xeer ilaaliyaha guud | Xubin | |
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda | Xubin | |
| Guddoomiyaha Hay'adda shaqaalaha Dawladda | Xubin | |
| Aqoonyahan | Xubin | Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada labadii sanno ba mar |
| Ganacsade | Xubin | Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada labadii sanno ba mar |
| Qof aqoon u leh dhaqanka dhaqan yaqaan | Xubin | Waxaa magacaabay aGolaha Guurtida labadii sanno ba mar |
| Aqoon diimeed leh culimada Diinta | Xubin | Waxaa magacaabay Golaha Guurtida labadii sanno ba mar |
| Xigasho: |
Garyaqaanka guud
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada. L Sida uu dhigayo qodobada 5aad iyo 6aad ee xeerka xafiiska garyaqaanka guud ee somaliland (XEER NO.89/2024) Waxaa ka mid ah Awoodaha iyo shaqada Garyaqaanka Guud Sidan: (QODOBKA 5AAD aasaasidda Xafliska Garyaqaanka Guud ee Xukuumadda
Ujeeddada loo sasaessay Xafiska Garyaqaanka Guud ee Xukuumaddu waa in la helo xafiis dawladeed oo qaabilsan adeegyada sharci se ay ka mid yihin:
1. Ka qayb qaadashada ama bilaabidda dacwadaha madaniga ah lyo kuwa Idaarige sh ee ka furan maxkamadaha dalka ee ay hay'adaha dawladdu qayb ka yihin. 2. Kala talinta sharci ee dawladde lyo laamaheeda kala duwan si loo xaqiljiyo in tallaabooyinka la qaadayaa ay noodaan kuwa sharciga waafaqsan. 3. Diyaarinta ama dibu/eegista qahyn-qoraallada xeerarka ay xukuumaddu curiso ee loo gudbinayo Golsha Wasiirrada (Cabinet) 4. Soo saaridda lyo faafinta xeerarka iya qorzallada ay tahay in lagu daabaco faafinta si laamaha dawładda iyo dadwaynuhuba u helaan xeerarka dalka ee soo baxe 5. Ku soo saarista faafinta rasmiga an xeerarka ama wax ka beddeilada xeer, 30 masimoed gudahood, kaddib markuu Madaxweynuhu saxeexo xeerarka ama wax ka beddellada xeer, haddli dan xeerarka ama wax ka beddellada xeer gudahooda lagu cayimin muddo lagu faaliyo xeerarka ama wax ka beddellada xeer oo ka duwan muddada ku susan faqraddan.
QODOBKA 6aad Xil gudashada Xafiiska
1. Xil gudashada Xafiiska Garyaqaanka Guud ee Xukuumaddu marka uu gudanayo waajibaadkiisa ama uu isticmaalayo awoodihiisa xeerkan ku xusan waxa hagaya oo saldrig u an Shareecadda Islaamka, Dastuurka JSL, xeerkan lyo xeerarka kale JSL. 2. Waxa uu xilkisa iyo woajbaadklisa shago u gudanayaa si madax bannaan on waafaqsan xeerkan, xeerka kala xaddaynta awoodaha dawladde lyo xeerarka kale en dalka.
Cabashooyinka iyo isku dayga dib u habaynta
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn. Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta. Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay. Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka. Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta. Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin.
Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed . Laga soo bilaabo 2012–2016 Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka. Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.