Garsoorka Somaliland

Ka Wikipedia
(Waxaa laga soo toosiyay Garsoorka ee Somaliland)
Jump to navigation Jump to search
Qodobadaan waa kuwa ka mid ah Tixda:
Siyaasadda iyo Xukunka
Somaliland

Garsoorka Somaliland waa laanta garsoorka ee dawlada Somaliland .

Wuxuu faraya Dastuurkii 1997, garsoorka wuxuu mas'uul ka yahay kormeerida iyo turjumaada sharciga. Waxay ka kooban tahay maxkamadaha qaranka iyo degmada iyo sidoo kale xeer ilaaliyaha guud iyo ku xigeenadiisa.

Isku darka dhowr dhaqan oo sharci oo gaar ah, nidaamka sharciga ee Somaliland wuxuu asal ahaan ku saleysan yahay shareecada Islaamka ee soo jireenka ah. In kasta oo aanay jirin maxkamado rasmi ah oo shareecada Islaamka ka jira Somaliland, haddana maxkamadaha dawladu waxay taageeraan shareecada. Shareecada ka sokow, maxkamadaha Somaliland sidoo kale waxay adeegsadaan nooc ka mid ah sharciga gumaysiga Ingiriiska iyo sharciga guud ee soo jireenka ah .

Taariikhda Nidaamka Sharciga[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Gumeysiga Kahor[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah Somaliland wuxuu ku tiirsanaa xeer, ama xeerarka dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.

Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka)[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii Ingriiska waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.

Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991)[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray Talyaanigu 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo Soomaaliya ah, Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda. Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee goboladda Somaliland waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977.

Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta)[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Ka dib markii Somaliland ku dhawaaqday inay ka go'day Soomaaliya 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday Boorama la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969. Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka Soomaaliland 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga Ingiriiska, iyo xeer .

Qaab dhismeedka Maxkamadaha[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Shanta heer ee maxkamadaha Somaliland waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

Maxkamadda Sare ee Somaliland waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay garsoore sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka. Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi. Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda.

Liiska Garsoorayaasha Guud
Magaca Xafiiska Magacaabay Xusuusin
Maxamed Xirsi Ismaaciil ? - Juunyo 2011 ? Xilka ka qaaday Madaxweyne Ahmed Mohamed Mohamoud Siilaanyo
Yuusuf Ismaaciil Cali 2011 - Abriil 2015 Madaxweyne Mohamoud Waxaa xilka ka qaaday Madaxweyne Mohamoud kadib markii sida la sheegay Cali uu amar ku bixiyay in la soo xiro Gulled Ahmed Jama, oo ah madaxa Komishanka Xuquuqda Aadanaha Somaliland
Aadan Xaaji Cali Axmed Juun 2015 - Xilka haya Madaxweyne Mohamoud
Ilaha:

Maxkamadaha Rayidka ee Hoose[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Rafcaanka Gobollada, Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.

Maxkamadaha Ciidamada Qaranka[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.

Guddiga Caddaaladda[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dastuurku Somaliland wuxuu kaloo faray sameynta guddi garsoor (oo mararka qaar loogu yeero Golaha Caddaaladda Sare), oo ah hay'ad loo xilsaaray inay kormeerto maxkamadaha hoose ee rayidka ah ee Somaliland. Hay’addan ayaa u xilsaaran kor u qaadista ama shaqada ka eryida garsoorayaasha maxkamadaha hoose iyo sidoo kale ku xigeenada garyaqaanka guud.

Gudida Cadaalada Somaliland
Cinwaanka Darajo Xusuusin
Garsooraha guud ee maxkamada sare Gudoomiye
Labada garsoore ee ugu sareeya maxkamada sare Xubnaha
Xeer ilaaliyaha guud Xubin
Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda Xubin
Guddoomiyaha guddiga shaqaalaha rayidka ah Xubin
Indheer garad Xubin Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
Ganacsade Xubin Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
Qof aqoon u leh dhaqanka Xubin Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
Aqoonyahan Diini ah Xubin Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
Xigasho:

Garyaqaanka guud[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada. Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda.

Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta[wax ka badal | wax ka badal xogta]

Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn. Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta. Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay. Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka. Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta. Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin.

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed . Laga soo bilaabo 2012–2016 Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka. Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.

Tixraacyo[wax ka badal | wax ka badal xogta]