Dastuurka Soomaaliya
 |
| Qodobadaan waa kuwa ka mid ah Tixda: Siyaasadda iyo Xukunka Soomaaliya |
Constitution of Somalia ( Af Soomaali : Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya ) waa sharciga ugu sarreeya Soomaaliya . Waxay bixisaa aasaaska sharciga ah ee jiritaanka Jamhuuriyadda Federaalka iyo isha awood sharci. Waxay dejisaa xuquuqda iyo waajibaadka muwaadiniinteeda, waxayna qeexdaa haykalka dawladnimo .Dastuurka Ku-Meelgaarka ah waxaa la ansixiyay Agoosto 1, 2012 Golaha Dastuuriga Qaranka ee Muqdisho , Banaadir . Dastuurka KMG ah ee Soomaaliya waxa uu dhigayaa in nidaamka dowliga ah ee baarlamaanka uu yahay madaxweynaha Soomaaliya oo madax ka ah dowladda , ra’iisul wasaare loo magacaabay Dalku wuxuu leeyahay sharci-dejin laba aqal ah , oo ka kooban Guurtida (Aqalka Sare) iyo Golaha Shacabka (Aqalka Hoose). Isku soo wada duuboo waxay ka kooban yihiin Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya
Dastuuradii hore
[wax ka badal | wax ka badal xogta]June 20, 1961, iyo afti dadweyne , dadka Soomaaliyeed waxay ansixiyeen Dastuur cusub, kaasoo markii ugu horreysay la sameeyay 1960 . Sharci-dejintu waxay kaloo doorteen madaxa dawladda, ama madaxweynaha jamhuuriyadda.
Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Sannadkii 1969-kii, ka dib markii la dilay madaxweynihii labaad ee Soomaaliya, Cabdirashiid Cali Sharma’arke , waxay milaterigu afgambi ku qabsadeen 21-kii Oktoobar (maalin ka dib aaskii Sharmaarke) oo ay xilka la wareegeen. Golihii Sare ee Kacaanka (SRC) ee talada la wareegay waxaa hogaaminayey Sarreeye Gaas Siyaad Barre . Wax yar ka dib, Barre waxa uu noqday madaxa SRC. SRC ka dib waxay u bixisay magaca dalka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya waxay xidhay xubno ka tirsan dawladdii hore, waxay mamnuucday xisbiyo siyaasadeed, waxay kala dirtay baarlamaanka iyo Maxkamadda Sare, waxayna laaleen Dastuurkii. Dastuur cusub ayaa la ansixiyay Agoosto 25, 1979, iyada oo loo marayo afti dadweyne , taas oo hoos timaada doorashada Golaha Shacabka. Si kastaba ha ahaatee, Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed ee Barre ayaa sii waday xukunka. Dastuurkii 1979-kii waxa uu dhigayay hab-madaxweyne oo uu madaxwaynuhu ku shaqaynayo labada madax ee dawladda iyo madaxa dawladda. Isagoo ah madaxa xukuumadda, madaxweynuhu wuxuu soo xushay xubnaha Golaha Wasiirrada , oo uu guddoomiye u yahay. Dastuurkii 1979 ayaa markii hore ku baaqayey in madaxweynaha loo doorto muddo lix sano ah, oo dib loo cusboonaysiin karo iyadoo saddex meelood laba meel ay u codeeyeen golaha sharci dejinta. Afgembigii Barre ka dib, dawlad ku meel gaadh ah ayaa ku baaqday in la sameeyo Dastuur cusub oo lagu beddelo dukumeentigii 1979-kii oo ahaa sharcigii dalka markii la riday.
Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Hay’adaha dastuuriga ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxa uu dhiirrigelinayaa xuquuqul insaanka, sarreynta sharciga, halbeegyada guud ee xeerarka caalamiga ah , caddaaladda, wada-tashi iyo dowlad loo dhan yahay, kala saaridda awoodaha sharci -dejinta , fulinta iyo garsoorka madaxa-bannaan , si loo xaqiijiyo isla xisaabtanka , hufnaanta iyo ka jawaabista danaha shacabka. Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waa Jamhuuriyad federaal ah oo leh nidaam baarlamaani ah , iyadoo inta badan awoodda fulinta ay leedahay Ra’iisul Wasaaraha .
Madaxtooyada
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Madaxweynaha federaalka Soomaaliya ayaa ah madaxa maamul goboleedyada . Awoodaha Madaxtinimo ee Madaxda Qaranka ayaa ah kuwo aad u fog, waxaana loo fuliyaa si waafaqsan Dastuurka iyo Shuruucda kale ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Awoodahaas waxaa ka mid ah magacaabista madaxa fulinta (Ra'iisul Wasaaraha), inuu noqdo Taliyaha Guud ee Ciidamada Qalabka Sida iyo ku dhawaaqida xaalad degdeg ah iyo dagaal .
Waaxda fulinta
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Awooda fulinta ee dowladda federaalka waxaa leh golaha wasiirada federaalka. Ra'iisul wasaaruhu waa madaxa xukuumadda . Waxay madax ka yihiin Golaha Xukuumadda Federaalka, oo ka kooban wasiirro lagu magacaabay soo jeedinta Ra'iisul Wasaaraha. Ra’iisul wasaaraha ayaa la soo dooranayaa muddo dhan 4 sano, waxaana xilka ka qaadi kara oo kaliya marka baarlamaanka ay doortaan shaqsigii bedeli lahaa oo codka kalsoonida loo qaado .
Waaxda garsoorka
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Awoodda garsoorka ee Jamhuuriyadda Federaalka waxaa leh maxkamadaha. Garsoorku waa ka madax banaan yahay hay’adaha sharci dejinta iyo fulinta ee dawladda iyadoo gudanaysa waajibaadkeeda garsoor. Waxay ku dhawaaqi kartaa shuruuc aan waxba ka jirin haddii ay ku xad-gudbaan Dastuurka Federaalka. Qaab dhismeedka maxkamadaha qaranku waxa uu ka kooban yahay: Maxkamadda Dastuuriga ah Maxkamadaha heer Federaal Maxkamadaha heer Dowlad Goboleed ee Xubinta ka ah Federaalka
Waaxda sharci dejinta
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Hay’adda ugu weyn ee sharci-dejinta waa baarlamaanka labada aqal ee Soomaaliya , baarlamaanka federaalka ah oo soo saara sharci federaal ah marka laga reebo sharciyada la xiriira miisaaniyad sanadeedka . Xildhibaan kasta oo ka tirsan Baarlamaanka Federaalka wuxuu xaq u leeyahay inuu hindiso sharci, si la mid ah golaha wasiirada. Aqalka hoose ayaa ka kooban 275 Xildhibaan, halka Aqalka Sare uu ka kooban yahay 54 xubnood.
Qalalaasaha dastuuriga ah
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Qalalaase dastuuri ah ayaa ka curtay Soomaaliya 30kii Maarso 2024, markii Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya uu ansixiyay dhowr qodob oo wax ka beddelka dastuurka ah oo looga dan lahaa in la dhiso "Nidaam siyaasadeed oo xasilloon". Isbadaladaas waxaa ka mid ahaa in dib loogu noqdo doorasho caalami ah , iyadoo la bedelay nidaamkii doorashada ee qabiilka ku saleysnaa tobanaan sano, iyo in madaxweynaha la siiyo awood uu ku soo magacaabo ra'iisul wasaaraha isaga oo aan u baahnayn ansixin baarlamaanka. Dhaliilayaashu waxay ku doodeen in dib-u-habayntu ay si weyn u ballaarisay awoodda fulinta. Maamulka Puntland oo arrintaas ka jawaabaya ayaa maalintii xigtay ku dhawaaqay in ay kala noqdeen aqoonsigii iyo kalsoonidii ay u hayeen dowladda Federaalka Soomaaliya . Waxay ku baaqday in la sameeyo "Dastuur Soomaaliyeed oo labada dhinacba la isku raacsan yahay oo afti dadweyne loo qaadayo" waxayna caddeysay in inta dastuurkaas la samaynayo uu si madax-bannaan u shaqeynayo.
Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]"Madaxda Soomaaliya waxay taageereen dastuur cusub"
Kouroutakis Qoraal ku saabsan Dastuurka Ku- Meelgaarka Archived Oktoobar 11, 2020 // Wayback Machine
"Soomaaliya oo ku dhaaratay baarlamaanka cusub ee taariikhiga ah"
Hagaajinta cirka: dookhyada bulshooyinka Soomaaliyeed ee qarniga 21-aad
"Soomaaliya: Puntland oo la baxday aqoonsiga dowladda federaalka – DW – 03/31/2024"
Xiriirinta dibadda
[wax ka badal | wax ka badal xogta]"Dastuurada | Guddiga La socodka Dastuurka Federaalka Soomaaliya"